Ο Ερντογάν τρέχει να «σβήσει τη φωτιά» στις σχέσεις με το Αζερμπαϊτζάν - Τι κρύβεται πίσω από τη ρήξη με τον Ιλχάμ Αλίεφ

Να σβήσει τη διπλωματική φωτιά που ξέσπασε στις σχέσεις Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν επιχειρεί ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ανακοινώνοντας ότι σχεδιάζει να επισκεφθεί το Μπακού στις 8 Νοεμβρίου, σε μια προσπάθεια να αποκαταστήσει το κλίμα με τον πρόεδρο Ιλχάμ Αλίεφ. Η κίνηση έρχεται μετά από εβδομάδες εντάσεων, δημόσιων αντιπαραθέσεων και διπλωματικών κινήσεων που έχουν προκαλέσει ερωτήματα για τη συνοχή μιας από τις στενότερες συμμαχίες της Τουρκίας.

Μιλώντας στους δημοσιογράφους κατά την επιστροφή του από τη Νότια Κορέα, ο Τούρκος πρόεδρος επιβεβαίωσε ότι έχουν προηγηθεί τηλεφωνικές συνομιλίες με τον Αλίεφ, ενώ αποκάλυψε ότι απέστειλε στο Αζερμπαϊτζάν τόσο τον επικεφαλής των τουρκικών υπηρεσιών πληροφοριών όσο και τον υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν.

Παράλληλα, γνωστοποίησε ότι υπήρξαν επαφές ακόμη και μεταξύ των συζύγων των δύο προέδρων, γεγονός που καταδεικνύει την προσπάθεια αποκατάστασης της επικοινωνίας σε πολλαπλά επίπεδα. «Η αδελφοσύνη Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν δεν έχει κανένα εμπόδιο που να μην μπορεί να ξεπεράσει», δήλωσε ο Ερντογάν, τονίζοντας ότι οι σχέσεις των δύο χωρών υπερβαίνουν τα όρια της συνηθισμένης διπλωματίας.

Η απουσία Αλίεφ που προκάλεσε αίσθηση

Η κρίση έγινε ιδιαίτερα αισθητή στις 30 Οκτωβρίου, όταν ο Ιλχάμ Αλίεφ επέλεξε να μην παραστεί στη σύνοδο του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών στην Άγκυρα, παρά την προσωπική πρόσκληση του Ερντογάν. Το Αζερμπαϊτζάν εκπροσωπήθηκε από τον υπουργό Εξωτερικών Τζεϊχούν Μπαϊράμοφ, ενώ αζερικά μέσα ενημέρωσης απέδωσαν την απουσία του προέδρου σε προηγούμενες υποχρεώσεις του.

Ωστόσο, η απόφασή του ερμηνεύτηκε από αναλυτές ως ένδειξη δυσαρέσκειας προς την Άγκυρα, ιδιαίτερα επειδή η σύνοδος είχε ως βασικό μήνυμα την ενότητα των τουρκόφωνων κρατών. Σύμφωνα με το Reuters, η απουσία Αλίεφ ανέδειξε τις διαφωνίες που είχαν αρχίσει να εκδηλώνονται ανάμεσα στους δύο παραδοσιακούς συμμάχους, οι οποίοι συνηθίζουν να περιγράφουν τη σχέση τους με το σύνθημα «ένα έθνος, δύο κράτη».

Η μαντίλα που άναψε τη φωτιά

Αφορμή για τη δημόσια αντιπαράθεση αποτέλεσαν οι περιορισμοί που επέβαλε το Αζερμπαϊτζάν στη χρήση της ισλαμικής μαντίλας στα σχολεία, στο πλαίσιο νέων κανονισμών για τη σχολική ενδυμασία. Η απόφαση προκάλεσε επικρίσεις από ισλαμιστικούς κύκλους στην Τουρκία, αλλά και από πρόσωπα που συνδέονται με το κυβερνών κόμμα του Ερντογάν.

Οι αντιδράσεις ενόχλησαν ιδιαίτερα το Μπακού, το οποίο θεώρησε ότι Τούρκοι πολιτικοί και δημόσια πρόσωπα επιχειρούσαν να παρέμβουν στις εσωτερικές υποθέσεις του Αζερμπαϊτζάν. Η αντιπαράθεση πήρε μεγαλύτερες διαστάσεις όταν οι αζερικές αρχές απαγόρευσαν την είσοδο στη χώρα σε 31 Τούρκους πολίτες, εξαιτίας επικριτικών αναρτήσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Σε μια προσπάθεια να περιορίσει την ένταση, ο Ερντογάν απομάκρυνε τον σύμβουλό του Οκτάι Σαράλ, ο οποίος είχε επικρίνει δημόσια τους περιορισμούς στη μαντίλα. Η κίνηση, ωστόσο, δεν στάθηκε αρκετή για να αποτρέψει την απουσία Αλίεφ από τη σύνοδο της Άγκυρας.

Πίσω από τη μαντίλα, το Ισραήλ και η Αρμενία

Η αντιπαράθεση για τη μαντίλα φαίνεται πως έφερε στην επιφάνεια βαθύτερες διαφωνίες ανάμεσα στις δύο χώρες. Όπως επισημαίνει το Reuters, οι σχέσεις του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ αποτελούν ένα από τα ζητήματα στα οποία οι προσεγγίσεις Άγκυρας και Μπακού διαφέρουν αισθητά.

Η Τουρκία έχει υιοθετήσει ιδιαίτερα επικριτική στάση απέναντι στην ισραηλινή πολιτική στη Γάζα, ενώ το Αζερμπαϊτζάν διατηρεί στενή συνεργασία με το Ισραήλ, κυρίως στους τομείς της άμυνας και της ενέργειας. Παράλληλα, διαφορετικές προσεγγίσεις καταγράφονται στο ζήτημα της Αρμενίας, με την Άγκυρα να επιδιώκει την εξομάλυνση των σχέσεων και την επαναλειτουργία των συνόρων της με το Ερεβάν.

Οι κινήσεις αυτές συνδέονται με τις ευρύτερες γεωπολιτικές ισορροπίες στον Νότιο Καύκασο, όπου η Τουρκία επιδιώκει να διευρύνει την παρουσία και την επιρροή της. Αναλυτές εκτιμούν ότι η κρίση αντανακλά και τη μεγαλύτερη αποφασιστικότητα του Αζερμπαϊτζάν να υπερασπίζεται την αυτονομία των πολιτικών του επιλογών, ακόμη και απέναντι στην Τουρκία.

Επιστρατεύει και την προσωπική διπλωματία

Μπροστά σε αυτές τις εξελίξεις, ο Ερντογάν φαίνεται να επιλέγει την προσωπική διπλωματία, επιδιώκοντας να περιορίσει τις διαφωνίες και να επαναφέρει τις σχέσεις με τον Αλίεφ σε ομαλότερη πορεία.

Η ημερομηνία που επέλεξε για την επίσκεψη έχει ιδιαίτερο συμβολισμό, καθώς η 8η Νοεμβρίου γιορτάζεται στο Αζερμπαϊτζάν ως Ημέρα της Νίκης, σε ανάμνηση της στρατιωτικής επικράτησης στο Ναγκόρνο Καραμπάχ το 2020.

Ο Τούρκος πρόεδρος διευκρίνισε ότι προτίθεται να πραγματοποιήσει την επίσκεψη εφόσον δεν προκύψει κάποιο έκτακτο γεγονός. «Ελπίζω ότι με την ευκαιρία αυτής της επίσκεψης θα μπορέσουμε να πραγματοποιήσουμε τα απαραίτητα βήματα», ανέφερε, χωρίς να διευκρινίσει ποιες συγκεκριμένες ενέργειες σχεδιάζονται.

Οι δηλώσεις του αποκτούν πρόσθετη σημασία επειδή η Τουρκία έχει επενδύσει πολιτικά και στρατηγικά στη συνεργασία με το Αζερμπαϊτζάν, ιδιαίτερα στους τομείς της άμυνας, της ενέργειας και των μεταφορών. Η συνεργασία αυτή παραμένει ισχυρή, παρά τις πρόσφατες διαφωνίες, γεγονός που καθιστά την εκτόνωση της κρίσης σημαντική και για τις δύο πλευρές.

Δοκιμασία για το «ένα έθνος, δύο κράτη»

Η επικείμενη επίσκεψη αποτελεί μια προσπάθεια να αντιμετωπιστεί μια ασυνήθιστη κρίση στις τουρκοαζερικές σχέσεις, η οποία ανέδειξε ότι ακόμη και η στενή στρατηγική συνεργασία δεν εξαλείφει τις διαφορές συμφερόντων.

Για τον Ερντογάν, η αποκατάσταση της σχέσης με τον Αλίεφ συνδέεται και με την ευρύτερη επιδίωξη της Άγκυρας να διατηρήσει κεντρικό ρόλο στον τουρκόφωνο κόσμο και στον Νότιο Καύκασο. Για το Μπακού, αντίστοιχα, η διατήρηση της συμμαχίας με την Τουρκία συνδυάζεται με την επιθυμία να μην αμφισβητείται η δυνατότητά του να λαμβάνει ανεξάρτητες αποφάσεις σε εσωτερικά και εξωτερικά ζητήματα.

Το κατά πόσον η προσωπική συνάντηση των δύο προέδρων θα οδηγήσει σε ουσιαστική εκτόνωση της έντασης θα διαφανεί από τις επαφές που θα πραγματοποιηθούν και τις ενδεχόμενες ανακοινώσεις που θα ακολουθήσουν.