Ηχηρή απουσία Αλίγιεφ από τη Σύνοδο Τουρκικών Κρατών: Βαθαίνει το ρήγμα Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν - Το Ισραήλ στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης

Η απουσία του προέδρου του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίγιεφ, από τη Σύνοδο του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών, που ολοκληρώθηκε στις 30 Οκτωβρίου στην Άγκυρα, έφερε στο προσκήνιο τις αυξανόμενες εντάσεις στις σχέσεις του Μπακού με την Τουρκία. Παρά τους στενούς πολιτικούς, στρατιωτικούς και ενεργειακούς δεσμούς των δύο χωρών, η διαφωνία για τη στάση του Αζερμπαϊτζάν απέναντι στο Ισραήλ φαίνεται να αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα.

Σύμφωνα με ανάλυση που δημοσίευσε στις 30 Οκτωβρίου το Eurasianet, η απόφαση του Αλίγιεφ να μην παραστεί στη σύνοδο συνιστά ένδειξη ότι η αντιπαράθεση μεταξύ των δύο κυβερνήσεων είναι βαθύτερη από όσο αρχικά εκτιμήθηκε. Η συμβολική σημασία της απουσίας ήταν ιδιαίτερα μεγάλη, καθώς ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν είχε επιδιώξει να παρουσιάσει τη συνάντηση ως επίδειξη ενότητας του τουρκικού κόσμου.

Η άδεια καρέκλα και το μήνυμα Ερντογάν

Η σύνοδος πραγματοποιήθηκε με κεντρικό σύνθημα «Τουρκικός Αιώνας: Ενότητα στη Γλώσσα, τη Σκέψη και τη Δράση». Στις εργασίες συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, οι πρόεδροι του Καζακστάν, της Κιργιζίας, του Ουζμπεκιστάν και του Τουρκμενιστάν.

Ο Ερντογάν αναφέρθηκε στην οικογενειακή φωτογραφία των συμμετεχόντων, υποστηρίζοντας ότι συμβολίζει την προσήλωση των τουρκικών κρατών στο κοινό τους παρελθόν και την αποφασιστικότητά τους να οικοδομήσουν ένα κοινό μέλλον.

Ωστόσο, από τη φωτογραφία απουσίαζε ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν, μιας χώρας με την οποία η Τουρκία διατηρεί μια από τις στενότερες στρατηγικές της σχέσεις. Το Αζερμπαϊτζάν εκπροσωπήθηκε από τον υπουργό Εξωτερικών Τζεϊχούν Μπαϊράμοφ, ο οποίος ευχαρίστησε την τουρκική κυβέρνηση για τη φιλοξενία, χωρίς να αναφερθεί στις διμερείς διαφωνίες.

Όπως μετέδωσε το Reuters, ο Ερντογάν είχε προσκαλέσει προσωπικά τον Αλίγιεφ στη διάρκεια τηλεφωνικής επικοινωνίας τους. Αζερικά μέσα ενημέρωσης απέδωσαν την απουσία του σε προηγούμενες υποχρεώσεις και στο ιδιαίτερα επιβαρυμένο πρόγραμμά του. Επίσημη εξήγηση από την κυβέρνηση του Αζερμπαϊτζάν δεν δόθηκε.

Το Ισραήλ στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης

Παρότι η πρόσφατη ένταση εκδηλώθηκε με αφορμή τους περιορισμούς στη χρήση της ισλαμικής μαντίλας στα σχολεία του Αζερμπαϊτζάν, το Eurasianet εκτιμά ότι η σημαντικότερη διαφωνία αφορά πλέον τις σχέσεις του Μπακού με το Ισραήλ.

Το Αζερμπαϊτζάν έχει αναπτύξει στενή στρατηγική συνεργασία με το Ισραήλ, ιδιαίτερα στους τομείς της άμυνας και της στρατιωτικής τεχνολογίας. Ισραηλινά οπλικά συστήματα, περιλαμβανομένων μη επανδρωμένων αεροσκαφών, συνέβαλαν στις στρατιωτικές επιχειρήσεις που οδήγησαν στην πλήρη ανάκτηση του ελέγχου του Ναγκόρνο Καραμπάχ από το Αζερμπαϊτζάν το 2023.

Αντίθετα, η Τουρκία έχει υιοθετήσει ιδιαίτερα επικριτική στάση απέναντι στην ισραηλινή κυβέρνηση, κυρίως λόγω του πολέμου στη Γάζα.

Η διαφορετική αυτή προσέγγιση έχει προκαλέσει αντιδράσεις στην Τουρκία, όπου πολιτικά πρόσωπα και μέσα ενημέρωσης επικρίνουν κατά καιρούς τη συνεργασία του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ.

Χαρακτηριστικό είναι δημοσίευμα της αζερικής ιστοσελίδας Minval, στις 29 Οκτωβρίου, το οποίο επικαλείται το Eurasianet. Το άρθρο υποστηρίζει ότι το Αζερμπαϊτζάν δέχεται συστηματική κριτική τα τελευταία τρία χρόνια, με επίκεντρο τις σχέσεις του με το Ισραήλ.

Η Minval εκτιμά ότι η Άγκυρα άργησε να παρέμβει για να περιορίσει τις επιθέσεις εναντίον του Μπακού, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί ένα δυσμενές κλίμα απέναντι στο Αζερμπαϊτζάν μέσα στην τουρκική κοινωνία.

Η εφημερίδα επισημαίνει επίσης ότι η συνεργασία των τουρκικών κρατών δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στους ιστορικούς και πολιτιστικούς δεσμούς, αλλά απαιτεί αμοιβαίο σεβασμό και αναγνώριση της ανεξαρτησίας κάθε κράτους.

Η μαντίλα που άναψε τη σπίθα

Η δημόσια αντιπαράθεση ξεκίνησε στα μέσα Οκτωβρίου, όταν Τούρκοι πολιτικοί και δημόσια πρόσωπα επέκριναν τους νέους κανονισμούς σχολικής ενδυμασίας στο Αζερμπαϊτζάν, οι οποίοι ουσιαστικά απαγορεύουν τη χρήση ισλαμικής μαντίλας στα δημόσια σχολεία.

Οι επικρίσεις προκάλεσαν την έντονη αντίδραση του Μπακού, το οποίο θεώρησε τις τοποθετήσεις παρέμβαση στις εσωτερικές του υποθέσεις.

Σύμφωνα με το Reuters, το υπουργείο Εξωτερικών του Αζερμπαϊτζάν χαρακτήρισε 31 Τούρκους πολίτες ανεπιθύμητα πρόσωπα, εξαιτίας επικριτικών αναρτήσεών τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Σε προσπάθεια εκτόνωσης της κρίσης, ο Ερντογάν απομάκρυνε στις 25 Οκτωβρίου τον συνεργάτη του Οκτάι Σαράλ, ο οποίος είχε ασκήσει δημόσια κριτική στους περιορισμούς για τη μαντίλα.

Η κίνηση αυτή είχε δημιουργήσει προσδοκίες για αποκλιμάκωση. Ωστόσο, η απουσία Αλίγιεφ από τη σύνοδο λίγες ημέρες αργότερα έδειξε ότι οι διαφωνίες δεν είχαν ξεπεραστεί.

«Η αδελφική σχέση δεν σημαίνει υποταγή»

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο αζερικά μέσα ενημέρωσης αντιμετωπίζουν πλέον τη σχέση με την Τουρκία.

Η ιστοσελίδα Haqqin.az, σε άρθρο που επικαλείται το Eurasianet, υποστηρίζει ότι ορισμένοι κύκλοι στην Τουρκία δεν έχουν ακόμη αποδεχθεί πως ένα αδελφό κράτος είναι ταυτόχρονα κυρίαρχο και διατηρεί το δικαίωμα να λαμβάνει ανεξάρτητες αποφάσεις.

Παρόμοια θέση διατυπώνει η Minval, η οποία επιμένει ότι ο Οργανισμός Τουρκικών Κρατών πρέπει να λειτουργεί ως ένωση ισότιμων κρατών και όχι ως οργανισμός στον οποίο κυριαρχεί η Τουρκία.

Πρόκειται για τοποθετήσεις με ιδιαίτερο πολιτικό βάρος, καθώς αμφισβητούν την αντίληψη ότι οι κοινές εθνοτικές και πολιτιστικές ρίζες συνεπάγονται αναγκαστικά κοινή εξωτερική πολιτική.

Το Associated Press καταγράφει ανάλογες εκτιμήσεις. Ο αναλυτής Φαρμάν Αϊντίν, σε άρθρο του στο φιλοκυβερνητικό Azernews, υποστήριξε ότι η απουσία Αλίγιεφ μπορεί να ερμηνευθεί ως διπλωματικό μήνυμα πως ακόμη και οι στενότερες συμμαχίες προϋποθέτουν αμοιβαίο σεβασμό.

Στο βάθος και η Αρμενία

Οι διαφορές δεν περιορίζονται στο Ισραήλ ή στο ζήτημα της μαντίλας.

Σύμφωνα με το Reuters, η Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν έχουν διαφορετικές προτεραιότητες και ως προς την εξομάλυνση των σχέσεων της Άγκυρας με την Αρμενία.

Η Τουρκία επιδιώκει την επαναπροσέγγιση με το Ερεβάν και το ενδεχόμενο επαναλειτουργίας των συνόρων, τα οποία έκλεισαν τη δεκαετία του 1990 σε ένδειξη υποστήριξης προς το Αζερμπαϊτζάν.

Ωστόσο, η Άγκυρα έχει συνδέσει την πρόοδο αυτής της διαδικασίας με τις ειρηνευτικές προσπάθειες μεταξύ Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν.

Η Γκονούλ Τολ, διευθύντρια του προγράμματος Τουρκίας στο Middle East Institute της Ουάσιγκτον, εκτίμησε μιλώντας στο Reuters ότι η αντιπαράθεση για τη μαντίλα αποτελεί σύμπτωμα μιας βαθύτερης ρήξης, η οποία συνδέεται με την κυριαρχία του Αζερμπαϊτζάν, την επιρροή της Άγκυρας στο Μπακού, το Ισραήλ και την Αρμενία.

Μια συμμαχία που δοκιμάζεται

Παρά τις εντάσεις, δεν υπάρχουν μέχρι στιγμής ενδείξεις ότι οι δύο χώρες προχωρούν σε συνολική αναθεώρηση της στρατηγικής τους συνεργασίας.

Η Τουρκία παραμένει σημαντικός αγοραστής αζερικού φυσικού αερίου, ενώ οι αμυντικοί δεσμοί είναι ιδιαίτερα στενοί. Η υποστήριξη της Άγκυρας προς το Μπακού στις συγκρούσεις με την Αρμενία είχε συμβάλει καθοριστικά στην ενίσχυση της συμμαχίας τους.

Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν επιχείρησε επίσης να υποβαθμίσει την αντιπαράθεση, επισημαίνοντας ότι ακόμη και μεταξύ αδελφικών χωρών μπορεί να υπάρχουν διαφορετικές απόψεις, οι οποίες πρέπει να συζητούνται με αμοιβαίο σεβασμό.

Ωστόσο, η απουσία του Αλίγιεφ από μια σύνοδο με έντονο συμβολισμό ενότητας αναδεικνύει τα όρια της παραδοσιακής σχέσης που περιγράφεται από το σύνθημα «ένα έθνος, δύο κράτη».

Για την Τουρκία, οποιαδήποτε περαιτέρω επιδείνωση θα μπορούσε να δυσχεράνει την προσπάθειά της να ενισχύσει την επιρροή της στον Καύκασο και στην Κεντρική Ασία, περιοχές όπου η Ρωσία διατηρεί παραδοσιακά σημαντική παρουσία.

Για το Αζερμπαϊτζάν, η αντιπαράθεση αναδεικνύει την πρόθεση της κυβέρνησης Αλίγιεφ να διατηρήσει την αυτονομία των εξωτερικών της επιλογών, ακόμη και όταν αυτές προκαλούν δυσφορία στον σημαντικότερο περιφερειακό της σύμμαχο.