Το δημοκρατικό πείραμα της Ιρλανδίας: Φέρνοντας τους πολίτες στο ίδιο τραπέζι

Καθώς η πληροφορία χωρά ολοένα και περισσότερο στην οθόνη ενός κινητού τηλεφώνου, κάποιοι υποστηρίζουν ότι η πρόσβαση σε ατελείωτο περιεχόμενο δεν έχει ενισχύσει τη δημοκρατία. Το διαδίκτυο έχει καταστήσει την πληροφορία ευρέως διαθέσιμη, αλλά παράλληλα έχει καλλιεργήσει κοινότητες ομοϊδεατών που σπεύδουν να απορρίψουν αντίθετες απόψεις και επιδίδονται σε διαδικτυακές αντιπαραθέσεις που χαρακτηρίζονται περισσότερο από εχθρότητα παρά από διάλογο. Πέρα από το ότι καθιστά δυσκολότερη την επίτευξη συναίνεσης, αυτό το περιβάλλον φαίνεται να έχει εντείνει και την αποσύνδεση μεταξύ πολιτών και πολιτικών ηγετών. Καθώς η εμπιστοσύνη διαβρώνεται και οι άνθρωποι απομακρύνονται από τη δημόσια ζωή, τα δημοκρατικά πρότυπα μπορούν να υποστούν πλήγμα.

Η Ιρλανδία αναζήτησε μια διαφορετική προσέγγιση. Από το 2012 συγκροτεί Συνελεύσεις Πολιτών (Citizens’ Assemblies), φέρνοντας κοντά απλούς πολίτες από όλο το φάσμα της κοινωνίας για να συζητούν ορισμένα από τα πιο σύνθετα και διχαστικά ζητήματα της χώρας και να διατυπώνουν εισηγήσεις προς την πολιτική ηγεσία. Το μοντέλο θεωρείται ευρέως επιτυχημένο παράδειγμα συμμετοχικής δημοκρατίας, συμβάλλοντας στην προώθηση σημαντικών μεταρρυθμίσεων, μεταξύ αυτών και δημοψηφίσματα για συνταγματικές αλλαγές σχετικά με τον γάμο μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου και τις αμβλώσεις.

Το βράδυ της Πέμπτης, ο διευθύνων σύμβουλος της Εκλογικής Επιτροπής της Ιρλανδίας, Art O’Leary, ο οποίος διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στις πρώτες Συνελεύσεις Πολιτών της χώρας, μίλησε για την ιρλανδική εμπειρία στη συμμετοχική λήψη αποφάσεων.

Ένα νυχτερινό τηλεφώνημα

Ο O’Leary δέχθηκε αργά το βράδυ, πριν από περίπου 13 χρόνια, ένα τηλεφώνημα από τον τότε Πρωθυπουργό (Taoiseach) της Ιρλανδίας, Enda Kenny, ο οποίος τον ρώτησε αν θα αναλάβει την υλοποίηση μιας προεκλογικής δέσμευσης για τη δημιουργία Συνέλευσης Πολιτών. Θα έπρεπε να συγκεντρώσει τυχαία επιλεγμένους πολίτες σε έναν χώρο για πολλούς μήνες, ώστε να εξετάσουν περίπου 12 «εξαιρετικά αμφιλεγόμενα» ζητήματα και να καταλήξουν σε εισηγήσεις προς την πολιτική ηγεσία. Μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση, ο παλιός τρόπος λειτουργίας απλώς δεν ανταποκρινόταν πλέον στις ανάγκες. Η κυβέρνηση ήθελε να ακούσει τι είχαν να πουν οι Ιρλανδοί πολίτες για ορισμένα πολύ σημαντικά ζητήματα, αλλά και πώς θα μπορούσε να ανταποκριθεί ανάλογα το πολιτικό σύστημα.

Και οι δύο άνδρες αμφέβαλλαν για το αν θα πετύχαινε, όμως η υπόσχεση ήταν υπόσχεση και άξιζε να δοκιμαστεί, γι’ αυτό και ο O’Leary ανέλαβε την πρόκληση. «Τίποτα δεν με εκπλήσσει περισσότερο από το γεγονός ότι, 13 χρόνια αργότερα, εξακολουθώ να μιλώ γι’ αυτή την εμπειρία», είπε σε ακροατήριο στο ξενοδοχείο Ledra Palace, σημειώνοντας ότι η Κύπρος είναι η 85η χώρα στην οποία συζητά το συγκεκριμένο θέμα.

Οι καιροί αλλάζουν

«Κάτι συμβαίνει σήμερα στον κόσμο. Τα πολιτικά συστήματα και οι πολιτικοί αναζητούν ολοένα και περισσότερο τρόπους να εμπλέξουν τους πολίτες στη λήψη αποφάσεων και στη διαμόρφωση πολιτικών. Και οι ίδιοι οι πολίτες αναζητούν ολοένα και περισσότερο τρόπους να ακουστεί η φωνή τους και να συμμετέχουν», είπε ο O’Leary. «Η ψήφος κάθε πέντε χρόνια δεν είναι πλέον αρκετή για πολίτες που αισθάνονται πλήρως αποξενωμένοι από το πολιτικό σύστημα και θέλουν να συμμετέχουν», πρόσθεσε.

Ο O’Leary τόνισε ότι η επιτυχία βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στη δουλειά που γίνεται στο στάδιο του «σχεδιασμού» μιας Συνέλευσης Πολιτών, προτού καν εισέλθει στην αίθουσα ο πρώτος πολίτης. Όσες προσπάθειες απέτυχαν, απέτυχαν κυρίως επειδή δεν δόθηκε αρκετή προσοχή στον σχεδιασμό μιας διαδικασίας που να ταιριάζει στην κουλτούρα και την πολιτική πραγματικότητα της κάθε χώρας και να διευκολύνει τη συμμετοχή των πολιτών.

Πολίτες βοηθούν πολιτικούς

Το πρώτο πρόβλημα που συνήθως αντιμετωπίζουν οι χώρες που πειραματίζονται με συνελεύσεις πολιτών είναι να απαντήσουν στο ερώτημα «γιατί χρειαζόμαστε αυτή την ομάδα ανθρώπων, οι οποίοι δεν έχουν εκλεγεί, για να κάνουν δουλειές που θα έπρεπε να κάνει το πολιτικό σύστημα»;

Οι πολίτες εκλέγουν πολιτικούς για να επιλύουν τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η κοινωνία. Όμως, υποστηρίζει ο O’Leary, οι πολιτικοί δεν διαθέτουν πάντοτε όλες τις πληροφορίες που απαιτούνται για τη λήψη αποφάσεων. Καθοδηγούνται από τα προεκλογικά τους προγράμματα, τους συμβούλους τους και τις διαβουλεύσεις με ενδιαφερόμενα μέρη που έχουν άμεσο συμφέρον από το αποτέλεσμα.

Το να ζητείται και από τους πολίτες να εκφράσουν τη γνώμη τους προσθέτει αξία στο πολιτικό σύστημα, επειδή παρέχει στους πολιτικούς πληροφορίες για το πώς αντιλαμβάνονται οι πολίτες τα ζητήματα, είπε.

Σε βάθος εξέταση

Ένα δεύτερο ζήτημα είναι να εξηγηθεί η διαφορά ανάμεσα σε μια ομάδα εστίασης (focus group) και μια Συνέλευση Πολιτών. Στην πρώτη περίπτωση, μια μικρή ομάδα ατόμων συζητά για λίγες ώρες και καταγράφονται οι απόψεις της για διάφορα ζητήματα. Μια Συνέλευση Πολιτών, αντίθετα, συγκεντρώνει μια πολύ μεγαλύτερη και πιο αντιπροσωπευτική ομάδα ανθρώπων για περίπου έξι μήνες και τη γεμίζει με πληροφορίες.

«Τους βοηθούμε να αποκτήσουν βαθιά γνώση του θέματος που συζητούμε. Και στο τέλος αυτής της διαδικασίας, τους ρωτάμε τι πιστεύουν ότι πρέπει να κάνει η κυβέρνηση για την κλιματική αλλαγή, την ισότητα στον γάμο, τις αμβλώσεις ή οποιοδήποτε άλλο ζήτημα. Και αυτό που προκύπτει είναι μια ουσιαστικά τεκμηριωμένη άποψη από ανθρώπους με τις δικές τους καθημερινές εμπειρίες ζωής».

Επένδυση, όχι κόστος

Ένα τρίτο εμπόδιο είναι η αιτιολόγηση του κόστους. Η διοργάνωση μιας Συνέλευσης Πολιτών κοστίζει περίπου €1 εκατ. Περιλαμβάνει τη φιλοξενία 100 ατόμων σε ξενοδοχεία για μια σειρά από Σαββατοκύριακα κατά τη διάρκεια του έτους, την παροχή φροντίδας παιδιών για νέες μητέρες και οικονομικές αποζημιώσεις για όσους αμείβονται με τον κατώτατο μισθό, ώστε να διασφαλιστεί ότι το δημογραφικό μωσαϊκό της ιρλανδικής κοινωνίας αντικατοπτρίζεται πλήρως.

Αυτό δεν είναι κόστος αλλά επένδυση που εντάσσει τους πολίτες στη λήψη αποφάσεων για το μέλλον, είπε ο O’Leary. Τους ενδυναμώνει και τους δίνει φωνή. Αν η διεξαγωγή ενός δημοψηφίσματος κοστίζει €20 εκατ., «δεν είναι σοφό να δαπανηθεί το 5% αυτού του ποσού ώστε να διασφαλιστεί ότι το ερώτημα που θα τεθεί στους πολίτες είναι το σωστό;».

Σημείωσε ότι η ιρλανδική Συνέλευση Πολιτών για την κλιματική αλλαγή υπέβαλε εισηγήσεις που μετατράπηκαν στο κυβερνητικό σχέδιο δράσης για το κλίμα και στη συνέχεια σε νομοθεσία, οδηγώντας σε δέσμευση επενδύσεων ύψους 50 δισεκατομμυρίων ευρώ.

Βασικά συστατικά

Ο O’Leary απαρίθμησε ορισμένα ουσιώδη συστατικά που αυξάνουν τις πιθανότητες επιτυχίας μιας Συνέλευσης Πολιτών.

Αντιπροσωπευτικότητα της αίθουσας: Τα μέλη της συνέλευσης πρέπει να αντιπροσωπεύουν την κοινωνία από την οποία προέρχονται. «Στην Ιρλανδία μιλάμε για την προσπάθεια να χτίσουμε την Ιρλανδία σε μία αίθουσα, επειδή ο στόχος είναι κάθε άνθρωπος στη χώρα να μπορεί να κοιτάζει μέσα σε αυτή την αίθουσα των 100 ατόμων και να βλέπει εκεί να εκπροσωπείται η δική του άποψη».

Δεν πρόκειται μόνο για ηλικία, φύλο και εκπροσώπηση αστικών και αγροτικών περιοχών. Πρόκειται, επίσης, για επαγγέλματα, άτομα με αναπηρίες, ανθρώπους που δεν γεννήθηκαν στην Ιρλανδία και πολλά ακόμη. «Σιγά σιγά, διαμορφώνουμε μια εικόνα της Ιρλανδίας σε μία αίθουσα». Όλες οι απόψεις πρέπει να εκπροσωπούνται και κάθε άποψη να γίνεται ανεκτή. Ένας από τους λίγους κανόνες, ωστόσο, είναι η μηδενική ανοχή στις συγκρούσεις.

Όταν πραγματοποιήθηκε η Συνέλευση Πολιτών για την αναπαραγωγική υγεία των γυναικών, ένα ζήτημα για το οποίο η χώρα δεν μπορούσε καν να συζητήσει επί 65 χρόνια, τα 100 άτομα που συμμετείχαν πέρασαν μήνες ακούγοντας νομικούς, γιατρούς και θεολόγους, αποκτώντας τεχνογνωσία. Στη συνέχεια κατέληξαν σε εισηγήσεις που ξεπερνούσαν κατά πολύ όσα ανέμενε η κυβέρνηση. Οι πολίτες στην αίθουσα ψήφισαν με ποσοστό 67 προς 33 υπέρ ενός πολύ φιλελεύθερου καθεστώτος για τις αμβλώσεις. Η κυβέρνηση θορυβήθηκε, δυσκολευόμενη να πιστέψει ότι ο ιρλανδικός λαός θα το αποδεχόταν. Όταν όμως το θέμα τέθηκε σε δημοψήφισμα, το αποτέλεσμα ήταν 66% υπέρ και 34% κατά. «Πόσο εκπληκτικό αποτέλεσμα ήταν αυτό», είπε ο O’Leary. Αυτό απέδειξε ότι η αίθουσα ήταν απόλυτα αντιπροσωπευτική του ιρλανδικού λαού, αλλά και ότι οι πολίτες ήταν πολύ πιο ώριμοι και με περισσότερες αποχρώσεις στον τρόπο σκέψης τους απ’ όσο τους αναγνώριζε η κυβέρνηση.

Μέλη μιας πρόσφατης Συνέλευσης Πολιτών ερωτήθηκαν γιατί δέχθηκαν να συμμετάσχουν. Το ένα τρίτο απάντησε λόγω ενδιαφέροντος για το θέμα, ένα άλλο τρίτο επειδή το θεωρούσε πολιτειακό καθήκον, ενώ το τελευταίο τρίτο δήλωσε: «Έτσι η Ιρλανδία καταφέρνει να διεκπεραιώνει τις δύσκολες δουλειές».

Σαφής ο στόχος εξαρχής: Πριν ξεκινήσει μια Συνέλευση Πολιτών, πρέπει να είναι γνωστό τι θα συμβεί στο τέλος της διαδικασίας. Στην Ιρλανδία, για παράδειγμα, οι πολίτες συντάσσουν μια έκθεση και τη διαβιβάζουν στο κοινοβούλιο, το οποίο συγκροτεί ειδική επιτροπή για να εξετάσει τις εισηγήσεις. Στη συνέχεια, η κυβέρνηση συζητά και τις δύο εκθέσεις, των πολιτών και της επιτροπής, στο κοινοβούλιο, επισημαίνοντας ποιες προτάσεις αποδέχεται ή απορρίπτει και εξηγώντας τους λόγους. Η αποτυχία να καθοριστεί αυτό εξαρχής κινδυνεύει να αφήσει εξαιρετικές εκθέσεις να σκονίζονται στα ράφια, προειδοποίησε ο O’Leary.

Πολιτική ηγεσία: Απαιτείται πολιτικό θάρρος για να αναγνωρίσει κανείς τη δυσκολία επίλυσης προβλημάτων και να ζητήσει τη βοήθεια των πολιτών, είπε, σημειώνοντας ότι πολλοί πολιτικοί αισθάνονται να απειλούνται από τις Συνελεύσεις Πολιτών. Για να λειτουργήσει το εγχείρημα και να εφαρμοστούν τα αποτελέσματα αντί να αγνοηθούν, απαιτείται η στήριξη της πολιτικής ηγεσίας, κατά προτίμηση με διακομματική υποστήριξη.

Σπάζοντας τα εμπόδια

Ο O’Leary αναφέρθηκε στα πολλά παραδείγματα που έχει δει, όπου ο διάλογος ανάμεσα σε διαφορετικές ομάδες ανθρώπων οδήγησε σε μείωση των προκαταλήψεων. Έκανε λόγο για μια περίπτωση στην οποία ένας ομοφοβικός άνδρας κάθισε δίπλα σε έναν ομοφυλόφιλο άνδρα και τελικά έγιναν φίλοι για όλη τους τη ζωή, με το Χόλιγουντ να ετοιμάζει σήμερα ταινία για την ιστορία τους. «Η διαδρομή που ακολούθησαν και οι δύο για να κατανοήσουν την οπτική του άλλου θα σας έκανε να δακρύσετε», είπε.

Όσα συμβαίνουν μέσα στην αίθουσα μεταδίδονται, επίσης, σε ολόκληρη τη χώρα μέσω ζωντανής διαδικτυακής μετάδοσης. Τα μέλη του κοινού ενθαρρύνονται να υποβάλλουν ερωτήσεις μέσω των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης και, όσο παράξενες κι αν είναι ή όσο κι αν εμπνέονται από θεωρίες συνωμοσίας, εξετάζονται στην αίθουσα με τη συμβολή ειδικών.

Κλείνοντας, ο O’Leary υπογράμμισε ότι μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις είναι να διασφαλιστεί ότι στην αίθουσα εκπροσωπούνται πλήρως όλες οι απόψεις. Αν ορισμένες πλευρές δεν είναι διατεθειμένες να συμμετάσχουν σε αυτές τις δύσκολες συζητήσεις και η εκπροσώπηση είναι ανεπαρκής, το εγχείρημα δεν θα πετύχει.

Η εκδήλωση οργανώθηκε από το Cyprus Peace and Dialogue Centre, με τη στήριξη της ιρλανδικής πρεσβείας στη Λευκωσία. Ανάμεσα στο ακροατήριο βρίσκονταν και ορισμένα μέλη της δικοινοτικής Συντονιστικής Επιτροπής του Συμβουλευτικού Σώματος για την Κοινωνία των Πολιτών, το οποίο συστάθηκε κατόπιν συμφωνίας των δύο ηγετών και του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ. Η Συντονιστική Επιτροπή θα συναντήσει τους δύο ηγέτες την ερχόμενη Τρίτη, ενώ υπάρχουν σχέδια για τη δημιουργία της πρώτης συνέλευσης πολιτών τον προσεχή Φεβρουάριο ή Μάρτιο.