***«Ο ανθρώπινος νους προτιμά μία σαφή -ακόμη και λανθασμένη εξήγηση- από το να παραμένει σε κατάσταση αμφιβολίας»
***«Οι άνθρωποι τείνουν να δίνουν μεγαλύτερη σημασία σε πληροφορίες που συμφωνούν με αυτά που ήδη πιστεύουν και να απορρίπτουν ή να αγνοούν τις αντίθετες»
***«Όταν μια πληροφορία προκαλεί έντονο συναίσθημα όπως θυμό ή φόβο, έχει μεγαλύτερη πιθανότητα να γίνει αποδεκτή και να διαδοθεί»
***«Άνθρωποι που έχουν βιώσει έντονη απογοήτευση από θεσμούς ή έχουν χάσει την εμπιστοσύνη τους στην κοινωνία, είναι πιο πιθανό να στραφούν σε εναλλακτικές αφηγήσεις»
***«Το να πιστεύει κάποιος ότι γνωρίζει κάτι που οι άλλοι αγνοούν, μπορεί να του προσφέρει ένα αίσθημα υπεροχής ή ιδιαίτερης ταυτότητας»
***«Η τιμωρητική ψήφος μπορεί να λειτουργήσει και ως μορφή συμβολικής δικαιοσύνης. Ο πολίτης επιχειρεί να “τιμωρήσει” εκείνους που θεωρεί υπεύθυνους για την κατάσταση που βιώνει»
***«Τα social media δεν επηρεάζουν μόνο το περιεχόμενο που βλέπουμε, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε και σχετιζόμαστε»
***«Οι αλγόριθμοι έχουν σχεδιαστεί ώστε να ενισχύουν την εμπλοκή του χρήστη - προβάλλουν περισσότερο περιεχόμενο που προκαλεί έντονα συναισθήματα όπως θυμό, φόβο ή ενθουσιασμό»
***«Οι αλγόριθμοι τείνουν να εμφανίζουν πληροφορίες που επιβεβαιώνουν ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις»
***«Όταν η δική μας ζωή δεν μας ικανοποιεί ή μας δημιουργεί άγχος, είναι πιο εύκολο να στραφούμε προς μια “παράλληλη πραγματικότητα”»
***«Η υπερβολική χρήση οθονών οδηγεί σε απώλεια σημαντικών ψυχικών λειτουργιών»
H «συγκλονιστική» υπόθεση «Σάντυ» ενίσχυσε τη δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς, με πολλούς να θεωρούν πιθανότερη μια συγκάλυψη παρά εξιχνίαση της όλης ιστορίας που τα έχει όλα: βιασμό/παιδεραστία, αυτοκτονίες, Ροδόσταυρους/αδελφότητες, διαπλεκόμενα συμφέροντα (δικαστών, δικηγόρων, πολιτικών, τραπεζών, τζακιών/γνωστών οικογενειών), χρηματισμούς, εκποιήσεις, εκατοντάδες μηνύματα από κινητά, και μια δόση… ΕΔΕΚ. Σε μια εποχή που η κοινωνία βομβαρδίζεται από υπερπληροφόρηση και παραπληροφόρηση, οι άνθρωποι στρέφονται συχνά σε απλές, απόλυτες εξηγήσεις, και συχνά τρέφονται με θεωρίες συνωμοσίας. Ο ψυχίατρος Γιώργος Μικελλίδης, διευθυντής στο Κέντρο Διακρανιακής Μαγνητικής Διέγερσης Cyprus rTMS και κλινικός αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, αναλύει τα πιο πάνω φαινόμενα, εξηγεί γιατί όλη αυτή η κοινωνική οργή και η επιθυμία για εκδίκηση στις επικείμενες εκλογές, και αναφέρεται στην επίδραση των οθονών και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στη ζωή μας.
Γνωστική κόπωση
Γιατί οι άνθρωποι είναι τόσο ευκολόπιστοι;
Ζούμε σε μια εποχή υπερπληροφόρησης, αλλά ταυτόχρονα και βαθιάς εσωτερικής ανασφάλειας. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν είναι εξελικτικά προετοιμασμένος να επεξεργάζεται έναν τόσο μεγάλο και ταυτόχρονα αντιφατικό όγκο πληροφοριών σε καθημερινή βάση. Όταν εκτίθεται συνεχώς σε ειδήσεις, απόψεις, ερμηνείες και αντιπαραθέσεις, ενεργοποιείται ένα είδος γνωστικής κόπωσης. Σε αυτήν την κατάσταση, ο άνθρωπος τείνει να αναζητά απλές και άμεσες εξηγήσεις. Οι συνωμοσιολογικές ή ακραίες αφηγήσεις προσφέρουν ακριβώς αυτό: μια αίσθηση τάξης μέσα στο χάος. Δίνουν την εντύπωση ότι τίποτα δεν είναι τυχαίο και ότι πίσω από τα γεγονότα υπάρχει ένας μηχανισμός που τα εξηγεί. Αυτή η «δομή» καθησυχάζει τον νου, ακόμη κι αν δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Ο φόβος και η αβεβαιότητα είναι κεντρικοί παράγοντες. Όταν ο άνθρωπος νιώθει ότι δεν έχει έλεγχο ή ότι απειλείται μειώνεται η ικανότητά του να αξιολογεί ψύχραιμα τις πληροφορίες. Ο φόβος στενεύει το πεδίο της σκέψης και ενισχύει την ανάγκη για άμεσες απαντήσεις. Παράλληλα, η αβεβαιότητα είναι από τα πιο δύσκολα συναισθήματα να αντέξει κανείς. Ο ανθρώπινος νους προτιμά μία σαφή -ακόμη και λανθασμένη- εξήγηση από το να παραμένει σε κατάσταση αμφιβολίας. Σημαντικό ρόλο παίζουν και μηχανισμοί, όπως η επιλεκτική προσοχή και η επιβεβαίωση προϋπαρχουσών πεποιθήσεων. Οι άνθρωποι τείνουν να δίνουν μεγαλύτερη σημασία σε πληροφορίες που συμφωνούν με αυτά που ήδη πιστεύουν και να απορρίπτουν ή να αγνοούν τις αντίθετες. Επιπλέον, όταν μια πληροφορία προκαλεί έντονο συναίσθημα, όπως θυμό ή φόβο, έχει μεγαλύτερη πιθανότητα να γίνει αποδεκτή και να διαδοθεί. Συνολικά, δεν πρόκειται για μια απλή «ευκολία πίστης», αλλά για ένα σύνθετο ψυχολογικό φαινόμενο που συνδέεται με την ανάγκη για ασφάλεια, νόημα και έλεγχο.
«Κρυφή γνώση»
Υπάρχουν συγκεκριμένα προφίλ ανθρώπων που είναι πιο επιρρεπή σε τέτοιες πεποιθήσεις;
Δεν μπορούμε να μιλήσουμε για ένα ενιαίο «προφίλ». Το φαινόμενο διαπερνά διαφορετικά επίπεδα εκπαίδευσης και κοινωνικές ομάδες. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένοι ψυχολογικοί και κοινωνικοί παράγοντες που αυξάνουν την ευαλωτότητα. Άνθρωποι που έχουν βιώσει έντονη απογοήτευση από θεσμούς ή έχουν χάσει την εμπιστοσύνη τους στην κοινωνία είναι πιο πιθανόν να στραφούν σε εναλλακτικές αφηγήσεις. Η καχυποψία απέναντι στην εξουσία μπορεί να οδηγήσει στην αποδοχή εξηγήσεων που αμφισβητούν τα κυρίαρχα δεδομένα. Επιπλέον, άτομα που βιώνουν υψηλά επίπεδα άγχους, εσωτερικής ανασφάλειας ή θυμού μπορεί να είναι πιο δεκτικά σε αφηγήσεις που επιβεβαιώνουν αυτά τα συναισθήματα. Η ανάγκη να δοθεί νόημα σε μια δύσκολη πραγματικότητα είναι ιδιαίτερα ισχυρή. Η κοινωνική απομόνωση αποτελεί επίσης σημαντικό παράγοντα. Όταν κάποιος δεν αισθάνεται ότι ανήκει σε μια κοινότητα μπορεί να βρει σε τέτοιες πεποιθήσεις μια μορφή ταυτότητας και ένταξης. Η συμμετοχή σε ομάδες που μοιράζονται παρόμοιες αντιλήψεις δημιουργεί ένα αίσθημα «εμείς», το οποίο ενισχύει την προσκόλληση. H ανάγκη για μοναδικότητα και η επιθυμία να κατέχει κανείς «κρυφή γνώση» μπορούν να ενισχύσουν την υιοθέτηση τέτοιων πεποιθήσεων. Το να πιστεύει κάποιος ότι γνωρίζει κάτι που οι άλλοι αγνοούν μπορεί να του προσφέρει ένα αίσθημα υπεροχής ή ιδιαίτερης ταυτότητας.
Απουσία πραγματικής επικοινωνίας
Παρατηρείται αυξανόμενη κοινωνική οργή. Από πού πηγάζει αυτή η συσσωρευμένη ένταση;
Η κοινωνική οργή είναι συνήθως αποτέλεσμα συσσωρευμένης ματαίωσης και χρόνιας πίεσης. Δεν εμφανίζεται απότομα, αλλά αποτελεί την κορύφωση μιας μακροχρόνιας διαδικασίας. Τα τελευταία χρόνια, πολλοί άνθρωποι βιώνουν οικονομική αβεβαιότητα, επαγγελματική αστάθεια και μια γενικότερη αίσθηση ότι το μέλλον είναι απρόβλεπτο. Όταν οι προσδοκίες δεν εκπληρώνονται και οι προσπάθειες δεν ανταμείβονται, δημιουργείται ένα έντονο αίσθημα αδικίας. Παράλληλα, η έλλειψη εμπιστοσύνης στους θεσμούς ενισχύει αυτήν την ένταση. Όταν ο άνθρωπος νιώθει ότι δεν εκπροσωπείται ή ότι δεν ακούγεται, η απογοήτευση μετατρέπεται σταδιακά σε θυμό. Η μοναξιά και η κοινωνική αποσύνδεση αποτελούν επίσης κρίσιμους παράγοντες. Παρόλο που οι άνθρωποι είναι διαρκώς συνδεδεμένοι ψηφιακά, συχνά βιώνουν έλλειψη ουσιαστικής επαφής. Η απουσία πραγματικής επικοινωνίας καθιστά πιο δύσκολη τη διαχείριση των συναισθημάτων. Η οργή, σε αυτό το πλαίσιο, λειτουργεί ως μια μορφή έκφρασης και εκτόνωσης. Είναι ένας τρόπος να εξωτερικευτεί η εσωτερική πίεση και να ανακτηθεί, έστω προσωρινά, ένα αίσθημα δύναμης.
Echo chambers
Πόσο βαθιά επηρεάζουν τα social media τη σκέψη, τη συμπεριφορά και τις σχέσεις μας; Με ποιον τρόπο οι αλγόριθμοι ενισχύουν την πόλωση;
Τα social media έχουν μετατραπεί σε βασικό περιβάλλον διαμόρφωσης της αντίληψης της πραγματικότητας. Δεν επηρεάζουν μόνο το περιεχόμενο που βλέπουμε, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε και σχετιζόμαστε. Οι αλγόριθμοι έχουν σχεδιαστεί ώστε να ενισχύουν την εμπλοκή του χρήστη. Αυτό σημαίνει ότι προβάλλουν περισσότερο περιεχόμενο που προκαλεί έντονα συναισθήματα όπως θυμό, φόβο ή ενθουσιασμό. Παράλληλα, τείνουν να εμφανίζουν πληροφορίες που επιβεβαιώνουν υπάρχουσες πεποιθήσεις. Αυτό δημιουργεί τα λεγόμενα echo chambers, μέσω των οποίων ο άνθρωπος εκτίθεται κυρίως σε απόψεις που συμφωνούν με τις δικές του. Η επαναλαμβανόμενη επιβεβαίωση ενισχύει την πεποίθηση ότι η άποψή του είναι η μοναδική ή η πιο σωστή, μειώνοντας την ανεκτικότητα στη διαφορετικότητα.
Παράλληλη πραγματικότητα
Γιατί πολλοί άνθρωποι αφιερώνουν τόσο χρόνο παρακολουθώντας τις ζωές των άλλων; Πώς επηρεάζονται η αυτοεκτίμηση και η ψυχική υγεία;
Η παρακολούθηση της ζωής των άλλων συχνά λειτουργεί ως μορφή αποφυγής. Όταν η δική μας ζωή δεν μας ικανοποιεί ή μας δημιουργεί άγχος είναι πιο εύκολο να στραφούμε προς μια «παράλληλη πραγματικότητα». Ταυτόχρονα, υπάρχει η ανάγκη σύγκρισης. Ο άνθρωπος προσπαθεί να κατανοήσει τη θέση του στον κοινωνικό ιστό μέσα από τη σύγκριση με άλλους. Ωστόσο, στα social media αυτή η σύγκριση είναι στρεβλή, καθώς οι περισσότεροι παρουσιάζουν μια επιμελημένη και ιδανικοποιημένη εκδοχή της ζωής τους. Η συνεχής έκθεση σε τέτοιες εικόνες μπορεί να οδηγήσει σε μείωση της αυτοεκτίμησης, αύξηση του άγχους και αισθήματα ανεπάρκειας. Ο άνθρωπος συγκρίνει την καθημερινότητά του με τις «κορυφές» των άλλων, κάτι που δημιουργεί μια μόνιμη αίσθηση ότι υστερεί.
Άμεση απόσπαση
Τι προσφέρουν ψυχολογικά τα κινητά και οι οθόνες που τα καθιστούν τόσο εθιστικά; Υπάρχουν διαφορές ανά ηλικιακή ομάδα;
Τα κινητά τηλέφωνα παρέχουν άμεση ικανοποίηση. Κάθε ειδοποίηση, κάθε μήνυμα ή κάθε νέο περιεχόμενο ενεργοποιεί το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου. Αυτή η άμεση ανταπόκριση δημιουργεί έναν κύκλο που ενισχύει τη συνεχή χρήση. Επιπλέον, λειτουργούν ως μέσο αποφυγής δυσάρεστων συναισθημάτων. Σε στιγμές πλήξης, άγχους ή μοναξιάς, η οθόνη προσφέρει άμεση απόσπαση. Οι επιπτώσεις διαφέρουν ανά ηλικία. Στα παιδιά μπορεί να επηρεαστεί η ανάπτυξη της προσοχής και της φαντασίας. Στους εφήβους επηρεάζονται η διαμόρφωση της ταυτότητας και η ανάγκη κοινωνικής αποδοχής. Στους ενήλικες παρατηρείται συχνά διάσπαση προσοχής και μείωση της ποιότητας των διαπροσωπικών σχέσεων.
Προσωπικό παράδειγμα
Ποια είναι τα βασικά σημάδια ψηφιακής εξάρτησης και πώς μπορούν οι γονείς να προστατεύσουν τα παιδιά τους;
Τα βασικά σημάδια περιλαμβάνουν την απώλεια ελέγχου στη χρήση, την έντονη δυσφορία όταν δεν υπάρχει πρόσβαση στη συσκευή, καθώς και την παραμέληση άλλων σημαντικών δραστηριοτήτων, όπως ο ύπνος, το διάβασμα ή οι κοινωνικές σχέσεις. Η προστασία των παιδιών δεν επιτυγχάνεται με ακραίες απαγορεύσεις, αλλά με ισορροπία. Οι γονείς χρειάζεται να θέτουν σαφή όρια, αλλά ταυτόχρονα να καλλιεργούν μια σχέση εμπιστοσύνης. Το προσωπικό παράδειγμα είναι καθοριστικό. Εάν ο ίδιος ο γονέας κάνει υπερβολική χρήση, είναι δύσκολο να πείσει το παιδί για το αντίθετο. Εξίσου σημαντικό είναι να προσφέρονται εναλλακτικές δραστηριότητες που να καλύπτουν τις ανάγκες του παιδιού για παιχνίδι, δημιουργικότητα και κοινωνική επαφή.
Υπερβολική χρήση
Τι στερούμαστε ως άνθρωποι όταν περνάμε μεγάλο μέρος της ημέρας μπροστά σε μια οθόνη;
Η υπερβολική χρήση οθονών οδηγεί σε απώλεια σημαντικών ψυχικών λειτουργιών. Μειώνονται η ικανότητα συγκέντρωσης, η αντοχή στη σιωπή και η δυνατότητα βαθιάς επεξεργασίας σκέψεων. Επιπλέον, υποβαθμίζεται η ενσυναίσθηση, καθώς η άμεση ανθρώπινη επαφή αντικαθίσταται από ψηφιακή επικοινωνία. Οι σχέσεις τείνουν να γίνονται πιο επιφανειακές, ενώ η ουσιαστική σύνδεση μειώνεται. Ο άνθρωπος χάνει επίσης την ικανότητα να είναι μόνος με τον εαυτό του χωρίς εξωτερικά ερεθίσματα, κάτι που είναι απαραίτητο για την αυτογνωσία και την ψυχική ισορροπία.
Εξάρτηση
Πώς μπορεί κάποιος να αντιληφθεί ότι έχει ξεπεράσει το υγιές όριο χρήσης των social media;
Το βασικό κριτήριο είναι ο βαθμός επίδρασης στη λειτουργικότητα και τη διάθεση. Όταν η χρήση επηρεάζει τον ύπνο, τη συγκέντρωση ή τις σχέσεις, τότε πιθανότατα έχει ξεπεραστεί το υγιές όριο. Επίσης, όταν ο άνθρωπος αισθάνεται άγχος ή ανησυχία όταν δεν έχει πρόσβαση στο κινητό, ή όταν η διάθεσή του εξαρτάται από την ανταπόκριση που λαμβάνει στα social media, τότε αυτά αποτελούν ένδειξη υπερβολικής εξάρτησης.
Στιγμές σιωπής
Ποια μικρά αλλά ουσιαστικά βήματα θα προτείνατε για μια πιο ισορροπημένη καθημερινότητα;
Η ισορροπία δεν επιτυγχάνεται μέσα από μεγάλες, απότομες αλλαγές, αλλά μέσα από μικρές, σταθερές πρακτικές. Λίγες στιγμές σιωπής μέσα στην ημέρα, περιορισμός της άσκοπης χρήσης οθονών, επαρκής ύπνος και τακτική σωματική δραστηριότητα μπορούν να έχουν σημαντικό αντίκτυπο. Εξίσου σημαντική είναι η ποιότητα των σχέσεων. Η ουσιαστική επικοινωνία, η παρουσία και η ακρόαση ενισχύουν την ψυχική ανθεκτικότητα. H καλλιέργεια της επίγνωσης, το να μπορεί κανείς να σταματά και να παρατηρεί τι κάνει και πώς νιώθει, αποτελεί βασικό στοιχείο μιας πιο συνειδητής ζωής. Μια απλή ερώτηση όπως «αυτό που κάνω με ωφελεί ή με επιβαρύνει;», μπορεί να λειτουργήσει ως πυξίδα στην καθημερινότητα.
Η «τιμωρητική ψήφος» ως συμβολική δικαιοσύνη
Ερωτηθείς «πώς εξηγείται ψυχολογικά το φαινόμενο της 'τιμωρητικής ψήφου'», ο Δρ Γιώργος Μικελλίδης σημειώνει ότι η εκλογική συμπεριφορά δεν καθορίζεται αποκλειστικά από ορθολογικά κριτήρια. «Συχνά επηρεάζεται έντονα από συναισθηματικούς παράγοντες. Η 'τιμωρητική ψήφος' αποτελεί μια έκφραση δυσαρέσκειας. Όταν ο πολίτης αισθάνεται ότι έχει απογοητευτεί ή προδοθεί, η ψήφος μετατρέπεται σε μέσο αντίδρασης. Δεν πρόκειται μόνο για επιλογή πολιτικής κατεύθυνσης, αλλά και για εκδήλωση συναισθήματος. Από ψυχολογική άποψη, η πράξη αυτή σχετίζεται με την ανάγκη αποκατάστασης του ελέγχου. Σε ένα περιβάλλον στο οποίο ο άνθρωπος νιώθει ότι δεν έχει επιρροή, η ψήφος του προσφέρει την ευκαιρία να εκφράσει τη δύναμή του», συμπληρώνει. Επιπλέον, συνεχίζει ο ψυχίατρος, «η τιμωρητική ψήφος μπορεί να λειτουργήσει και ως μορφή συμβολικής δικαιοσύνης. Ο πολίτης επιχειρεί να 'τιμωρήσει' εκείνους που θεωρεί υπεύθυνους για την κατάσταση που βιώνει», προσθέτει.
Μηχανισμός αντιστάθμισης
Γιατί πολλοί άνθρωποι αντλούν ικανοποίηση μέσα από την τιμωρία ή την απαξίωση των άλλων;
Η απαξίωση του άλλου μπορεί να λειτουργήσει ως ένας αμυντικός μηχανισμός. Όταν ένας άνθρωπος νιώθει ανεπαρκής, πληγωμένος ή ανίσχυρος, η υποτίμηση κάποιου άλλου μπορεί να του δώσει μια προσωρινή αίσθηση ανωτερότητας. Πρόκειται για έναν μηχανισμό αντιστάθμισης. Αντί να αντιμετωπίσει το δικό του αίσθημα μειονεξίας, μετατοπίζει την προσοχή στον άλλο και τον υποβαθμίζει. Αυτή η διαδικασία μπορεί να προσφέρει στιγμιαία ανακούφιση, αλλά δεν επιλύει το βαθύτερο πρόβλημα. Συχνά, πίσω από τη χαιρεκακία ή την επιθετικότητα κρύβεται ένας ανείπωτος πόνος. Ο άνθρωπος που είναι πραγματικά ισορροπημένος δεν έχει ανάγκη να μειώσει τον άλλο για να νιώσει καλύτερα.
Πάσχα, μια νέα αρχή
Σύμφωνα με τον Γιώργο Μικελλίδη, το Πάσχα, πέρα από τη θρησκευτική του διάσταση, έχει έναν βαθύ ψυχολογικό και υπαρξιακό συμβολισμό. «Δεν αφορά μόνο ένα ιστορικό ή θρησκευτικό γεγονός, αλλά αντανακλά μια εσωτερική διαδρομή που αφορά κάθε άνθρωπο. Μιλά για δοκιμασία, πόνο, απώλεια, σιωπή αλλά και για ελπίδα, μεταμόρφωση και αναγέννηση. Σε μια καθημερινότητα που συχνά χαρακτηρίζεται από ταχύτητα, θόρυβο και εξωτερική εστίαση, το Πάσχα μπορεί να λειτουργήσει ως μια φυσική παύση. Μια ευκαιρία να στραφεί κανείς προς τα μέσα και να αναρωτηθεί ουσιαστικά: Τι με βαραίνει; Τι έχω κουβαλήσει περισσότερο απ’ όσο αντέχω; Ποιες σκέψεις, σχέσεις ή συνήθειες δεν με εξυπηρετούν πια; Ο αναστοχασμός αυτός δεν απαιτεί απαραίτητα μεγάλες αποφάσεις ή δραματικές αλλαγές», σημειώνει. Αντιθέτως, συνεχίζει ο ψυχίατρος, μπορεί να ξεκινήσει από κάτι πολύ απλό: από την ειλικρινή παρατήρηση του εαυτού. «Από το να επιτρέψει κανείς λίγη σιωπή, λίγο χώρο, χωρίς διαρκή εξωτερικά ερεθίσματα. Εκεί, συχνά αναδύονται πιο καθαρές απαντήσεις. Παράλληλα, το μήνυμα της Ανάστασης μπορεί να ιδωθεί και ψυχολογικά: ως η δυνατότητα του ανθρώπου να επανεκκινεί, να αφήνει πίσω του ό,τι τον φθείρει και να προχωρά με μεγαλύτερη επίγνωση. Όχι με την έννοια της τελειότητας, αλλά με την έννοια της αυθεντικότητας», επισημαίνει ο κ. Μικελλίδης, προσθέτοντας ότι «το Πάσχα μπορεί να γίνει μια ήπια αλλά ουσιαστική υπενθύμιση ότι η αλλαγή δεν έρχεται μόνο απ’ έξω, αλλά κυρίως από μέσα. Και ότι, ακόμη και μετά από περιόδους δυσκολίας, υπάρχει πάντα χώρος για μια νέα αρχή».
