Στις 21 Φεβρουαρίου 1957 ο κυβερνήτης Χάρντινγκ τροποποιούσε τον Νόμο περί Αγγλικής Σχολής (ΑΣ) και πιο συγκεκριμένα το άρθρο 4. Με βάση τον υφιστάμενο νόμο η ΑΣ διοικείτο από διαχειριστικό συμβούλιο (δ.σ.) που αποτελείτο από 3 αξιωματούχους της αποικιακής διοίκησης με πρόεδρο τον διευθυντή του Γραφείου Παιδείας. Οι κυριότερες αλλαγές του νόμου ήταν η αύξηση του αριθμού των μελών του δ.σ. από 3 σε 9 και τουλάχιστο 4 να είναι απόφοιτοι. Ο κυβερνήτης θα μπορούσε να αντικαταστήσει/τερματίσει τις υπηρεσίες οποιοδήποτε μέλους. Το δ.σ. ετοιμάζει (και ο κυβερνήτης εγκρίνει) νέους εσωτερικούς κανονισμούς λειτουργίας της ΑΣ.
Θεσμική προσαρμογή
Η δεκαετία του 1950 ήταν μία από τις σημαντικότερες περιόδους στην ιστορία της ΑΣ. Πρώτον ήταν η περίοδος που παρατηρήθηκε μεγάλη άνοδος στη ζήτηση για μια θέση στη σχολή: πολύ χαμηλά δίδακτρα, εξασφαλισμένη εργοδότηση και δευτερευόντως πρόσβαση σε υποτροφίες. Δεύτερον η δεκαετία του 1950 ήταν και μια μεταβατική περίοδος. Ήδη από το 1952/3 η σχολή είχε εισάξει τις εξετάσεις GCE A Level, (30-40 χρόνια πριν τα άλλα σχολεία) κάτι που απαιτούσε θεσμικές αλλαγές. Και τρίτο σημαντικές θεσμικές αλλαγές απαιτούνταν και λόγω μιας πιθανής αλλαγής του καθεστώτος της Κύπρου.
Από το 1935 που ΑΣ έγινε κυβερνητική σχολή διοικείτο απευθείας από τον κυβερνητικό μηχανισμό. Φαίνεται ότι από τα μέσα του 1950 αποικιακοί αξιωματούχοι συζητούν την ανάγκη για ένα νέο αναπτυξιακό πρόγραμμα για την ΑΣ η οποία «από υλικής και οικονομικής άποψης, λειτουργεί τα τελευταία 10 χρόνια με βάση ένα παλιό πρότυπο και δεν κατάφερε να προχωρήσει στον βαθμό που απαιτείτο»[1]. Στις 26 Μάρτη 1955 ο κυβερνήτης Armitage ρωτούσε τον αποικιακό γραμματέα αν το Γραφείο Παιδείας, προγραμμάτιζε την επέκταση της ΑΣ.
Σε λεπτομερές έγγραφο ( 22-4-1955) προς τον αποικιακό γραμματέα ο Campbell εκ μέρους του Γραφείου Παιδείας αναφέρει ότι η αύξηση του βιοτικού επιπέδου οδήγησε σε αύξηση της ζήτησης της τριτοβάθμιας παιδείας, και στην Κύπρο μόνο η ΑΣ προετοίμαζε τους μαθητές για τα βρετανικά πανεπιστήμια. Για να βελτιωθούν τα αποτελέσματα της ΑΣ, εισηγείτο τη δημιουργία και έβδομης τάξης. Προχωρεί και παραθέτει σκέψεις/προτάσεις τόσο για στελέχωση της σχολής όσο και για πιο μακροχρόνιο προγραμματισμό. Το έγγραφο του Campbell θα σχολιαστεί με καθυστέρηση από υψηλόβαθμούς αξιωματούχους του καθεστώτος οι οποίοι μετά το καλοκαίρι 1955 θα ζητήσουν καθυστέρηση στην υλοποίηση μέρους του προγράμματος.
Χαρακτηριστικό του τρόπου λειτουργίας της ΑΣ, ο οποίος δεν ακολουθούσε τις απαιτήσεις της νέας εποχής, είναι ότι μέχρι το τέλος Αυγούστου 1955 δεν είχαν εγκριθεί από την αποικιακή διοίκηση όλοι οι απαραίτητοι διορισμοί για να την ομαλή λειτουργία της ΑΣ. Το Γραφείο Παιδείας πληροφορεί τον αποικιακό γραμματέα ότι τα ποσά που παραχωρήθηκαν δεν αρκούν[2]. Αυτό δείχνει ότι πέρα από το γεγονός ότι τα διάφορα θέματα της ΑΣ τα χειριζόταν ένας δυσκίνητος μηχανισμός, πιθανόν να υπήρχε και οικονομική στενότητα στο καθεστώς.
Με τον διορισμό του τον Φεβράρη 1956 ο νέος διευθυντής Griffin, υποβάλλει πολύ λεπτομερή έκθεση (7-3-1956) μέσω του Γραφείου Παιδείας στην αποικιακή διοίκηση. Υποστηρίζει ότι υπάρχουν στη σχολή ορισμένες συνθήκες που κανένα σχολείο δεν πρέπει να υπομείνει και ότι οι συνθήκες την εποχή του ιδρυτή έχουν ξεπεραστεί ενώ οι σύγχρονες συνθήκες πρέπει να ανταποκρίνονται στους σύγχρονους στόχους.
Όπως εξηγεί ο Griffin «ο Νιούχαμ ίδρυσε την ΑΣ για να παρέχει υπαλλήλους για τα κυβερνητικά γραφεία. Η ΑΣ εξακολουθεί να παρέχει ορισμένους υπαλλήλους, αλλά παρείχε επίσης άνδρες που είναι τώρα δικαστές, σύμβουλοι του Στέμματος, βοηθοί έπαρχοι, αντιπρόσωποι του Evkaf, κορυφαίοι επιχειρηματίες και άλλοι στα υψηλότερα κοινωνικά στρώματα.
Ένας σύγχρονος στόχος της ΑΣ φαίνεται ότι είναι να παρέχει ηγέτες της κυπριακής κοινότητας. Η κύρια πρόταση αυτής της επιστολής είναι ότι η ΑΣ θα πρέπει να επανιδρυθεί σε κάποιο βαθμό σε αναγνώριση αυτού του γεγονότος».
Χαρακτηριστικό επίσης της θεσμικής δυσλειτουργίας είναι η πληθώρα επιστολών που έστειλε ο διευθυντής Griffin στον διευθυντή του Γραφείου Παιδείας και πρόεδρο του δ.σ. (πρώτα Sleight ύστερα Tudhope) από τον Μάρτη μέχρι τον Δεκέμβρη 1956. Για θέματα μικρά και μεγάλα που θα μπορούσαν να λυθούν εύκολα αν είχε η διεύθυνση δικαιοδοσία να τα χειριστεί: ανάμεσα σε άλλα ο διευθυντής ζητά άδεια για να πετάξει ένα παλιό ποδήλατο, να αγοραστούν καινούργιες κουρτίνες, να βελτιωθεί το φαγητό στα οικοτροφεία, δαπάνες για έπιπλα και εργαστήρια, και συνεχείς υπενθυμίσεις για μη λήψη απαντήσεων έγκαιρα. Από τον αριθμό και το ύφος των επιστολών μπορεί κάποιος να συμπεράνει ότι υπήρχε αρκετή δυσφορία από πλευράς της σχολής και ο διευθυντής είχε το θάρρος(;) να την εκφράσει.
Ο ρόλος του διευθυντή
Από τα στοιχεία που υπάρχουν φαίνεται ότι ο διευθυντής Griffin έπαιξε σημαντικό ρόλο στις εξελίξεις. Ο Griffin πίστευε απόλυτα στην ιδέα της αποικιοκρατίας και στην αποστολή της σχολής επί αποικιοκρατίας. Νέος, αποφασιστικός με ισχυρές απόψεις, είχε καλές σχέσεις με τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές. Δηλώνει στα απομνημονεύματά[3] του ότι είχε άριστες προσωπικές και οικογενειακές σχέσεις τόσο με τον κυβερνήτη Χάρντινγκ όσο και με τον αναπληρωτή κυβερνήτη Sinclair (σελ.132). Ιδιαίτερα με τον Χάρντινγκ αυτή τη «δύναμη στο βρετανικό χέρι… τη δύναμη του καλού» (σελ.139-140) είχε συχνές συναντήσεις από τον οποίο έπαιρνε διαβεβαιώσεις για πλήρη στήριξη (σελ. 42) και τον οποίο «υπηρετήσαμε.. κάναμε τοποθετήσεις και δώσαμε υποσχέσεις» (σελ. 131). Προφανώς αυτό του έδινε έναν αέρα και όπως αναφέρθηκε πιο πάνω δεν έκρυβε τη δυσφορία του με τον τρόπο χειρισμού των θεμάτων της ΑΣ από τους προϊστάμενους. Με τον Tudhope είχαν και σημαντικές διαφορές στο πώς αντιλαμβάνονταν τον ρόλο/αποστολή της ΑΣ. Σύμφωνα με τον Griffin η σχολή «εκτός από να παράγει καλά A Levels έπρεπε να δημιουργεί ισορροπημένους και σοφούς ανθρώπους που θα είχαν ρόλο στο μέλλον της Κύπρου» ενώ ο Tudhope είχε υπόψη την εκπαίδευση σε κρατικά σχολεία της Βρετανίας και έτσι δεν μπορούσε να αντιληφθεί τον τρόπο λειτουργίας και την αποστολή της σχολής. Τέλος ο διευθυντής φαίνεται να είχε εμπλοκή στις συζητήσεις γύρω από την αλλαγή της νομοθεσίας το φθινόπωρο 1956.
Στόχοι του αποικιοκρατικού καθεστώτος
Φαίνεται ότι με την αλλαγή της νομοθεσίας εξυπηρετούντο τόσο βραχυπρόθεσμοι όσο και μακροπρόθεσμοι στόχοι του αποικιακού καθεστώτος. Την εποχή μεγάλης αναταραχής στα σχολεία (περίοδος ΕΟΚΑ), η ΑΣ ήταν κάτω από τη διοίκηση 2 υπαλλήλων του αποικιακού καθεστώτος που αποτελούσαν το δ.σ. και στα μάτια του κόσμου ήταν ακόμα ένα κυβερνητικό ίδρυμα[4].
Τούτη επίσης ήταν η εποχή που το αποικιακό καθεστώς άρχισε να προβάλλει κάποια ιδρύματα, και κύρια την ΑΣ, σαν διακοινοτικά σχολεία. Τη σημασία της διακοινοτικής εκπαίδευσης τονίζει και ο Λόρδος Ράτκλιφ στις συνταγματικές προτάσεις του το 1956 όπου κάνει ειδική αναφορά στην ΑΣ.
Ταυτόχρονα η αλλαγή εξυπηρετούσε και μεσοπρόθεσμο στόχο για θεσμικές αλλαγές. Όπως έγραψε ο διευθυντής του Γραφείου Παιδείας: «το σχολείο είναι ένας διαρκώς αναπτυσσόμενος οργανισμός. Ο διευθυντής του σχολείου για τον σχεδιασμό και τον έλεγχο της ανάπτυξής του θα πρέπει να έχει τη συμβουλή και την καθοδήγηση ενός αδέσμευτου και αμερόληπτου διαχειριστικού συμβουλίου όσον αφορά το εκπαιδευτικά επιθυμητό.
Φαίνεται σκόπιμο να γίνει σαφής διαχωρισμός μεταξύ του δ.σ. που συμβουλεύει τι είναι εκπαιδευτικά επιθυμητό και του διευθυντή Εκπαίδευσης που αποφασίζει τι είναι οικονομικά δυνατό»[5].
Είναι γεγονός ότι η αυτονόμηση που παραχωρήθηκε το 1957 έδινε ευελιξία στην ΑΣ να κινηθεί σε μια νέα εποχή. Όμως σύμφωνα με τον διευθυντής Griffin, που φαίνεται να ήταν καλά πληροφορημένος, ο Χάρντινγκ αντιλαμβανόταν ότι θα διοριζόταν φιλελεύθερος κυβερνήτης και ίσως να εφάρμοζε μια φιλελεύθερη πολιτική. Γι’ αυτό μερίμνησε να διοριστεί ένα ανεξάρτητο δ.σ. που να μην υπόκειται άμεσα στο Γραφείο Παιδείας
Η αλλαγή του νόμου είχε και μακροχρόνιους στόχους. Η ΑΣ ήταν η σχολή που βοήθησε όσο κανένα άλλο σχολείο στην κοινωνική ανέλιξη των φτωχών αγροτικών στρωμάτων. Αυτή η κοινωνική ανέλιξη στόχευε στη δημιουργία μιας φιλοβρετανικής μεσαίας τάξης που θα ήταν στην ηγεσία της κυπριακής κοινωνίας. Τώρα που η Κύπρος κινείτο προς μιας μορφής ανεξαρτησία ήρθε η ώρα να αλλάξει ο τρόπος διοίκησης. Να παραδοθεί η σχολή σ’ αυτή τη φιλοβρετανική μεσαία τάξη όμως κάτω από την ηγεμονία της Βρετανίας. Είναι χαρακτηριστικό: Στην αποικιακή περίοδο 1957-1960 η πλειοψηφία του νέου δ.σ. ήταν Βρετανοί. Οι 4 Κύπριοι, ήταν ένας από κάθε κοινότητα, προφανώς για να τονιστεί ο διακοινοτικός χαρακτήρας που ήθελαν να προβάλουν οι Βρετανοί. Οι 4 Κύπριοι (Rauf Denktash, Νίκος Στυλιανάκης, Μιχάλης Πετρής, Haig Ouzounian) επιλέχθηκαν από έναν μακρύ κατάλογο (που είχε συνεισφορά ο διευθυντής Griffin) με κυρίως υψηλόβαθμους αξιωματούχους της αποικιακής διοίκησης και έμπορες. Στην περίοδο μετά το 1960 η ΑΣ ήταν κάτω από την ηγεμονία του βρετανικού συμβουλίου που για 3 δεκαετίες κατείχε το πόστο του προέδρου του δ.σ.
Οικονομικοί παράγοντες
Ήταν δύσκολη η δεκαετία του 1950 για την οικονομία της αυτοκρατορίας. Παρά τους ρυθμούς ανάπτυξης, η Βρετανία είχε προβλήματα πληθωρισμού (9,1% το 1951 που μειώθηκε στο 3% το 1958) και αναταραχής στις αποικίες.
Στην ΑΣ από τα μέσα του 1950 άρχισε μια συζήτηση γύρω από τα ομολογουμένως πολύ χαμηλά δίδακτρα και τα τέλη του οικοτροφείου. Η ΑΣ είχε πάντα ελλείματα που καλύπτονταν από ταμεία της αποικίας. Για παράδειγμα τα συνολικά εισοδήματα το 1955/6 από τα δίδακτρα ήταν μόνο 46% των δαπανών. Υπήρχαν χρόνια (1955/56) που η συνολική χορηγία ξεπερνούσε τις συνολικές δαπάνες.
Επίσης όλα τα ελλείματα των οικοτροφείων καλύπτονταν από τα ταμεία της σχολής. Για παράδειγμα το 1955/56 η συνεισφορά της σχολής στα οικοτροφεία ήταν γύρω στα 9% όλων των δαπανών της ΑΣ[6].
Αρχές του 1956 το Γραφείο Παιδείας συγκαλεί συσκέψεις για την ΑΣ. Ανάμεσα στα θέματα για συζήτηση είναι η αύξηση για τα τέλη του οικοτροφείου, η επέκταση των οικοτροφείων και άλλων εγκαταστάσεων της σχολής. Το μέλος του δ.σ. Campbell ενημερώνει (19-1-1956) τον πρώην κυβερνήτη και νυν μέλος του δ.σ. Battershill ότι η μεγάλη άνοδος του κόστους ζωής και η ανάγκη για αύξηση των μισθών των υπαλλήλων καθιστούσε αναγκαία την αύξηση των τελών των οικοτροφείων. Πληροφορεί τον Battershill ότι ο διευθυντής του Γραφείου Παιδείας Sleight διαφωνεί με τις αυξήσεις των τελών αφού «...πολλά αγόρια ζουν σε ιδιωτικά δωμάτια έξω στην πόλη…. δεν είναι κάτω από κανένα έλεγχο και δημιουργείται το έδαφος για να επηρεαστούν από υπονομευτική προπαγάνδα».
Ο διευθυντής Griffin υποβάλλει (7-3-1956) λεπτομερή, μεγαλεπήβολα και πλήρως κοστολογημένα αναπτυξιακά σχέδια για τη σχολή τα οποία πολύ σύντομα, με εξαίρεση την επέκταση του ενός οικοτροφείου, μπαίνουν στο ράφι. Ο διευθυντής Griffin πιέζει πολύ να αυξηθούν οι δαπάνες για τη σχολή χωρίς κάποιες φορές να κρύβει τον εκνευρισμό/απογοήτευσή του.
Ο διευθυντής όμως παρεμβαίνει τον Νοέμβριο 1956 (λίγο πριν την αλλαγή του νόμου) με δύο σημαντικές επιστολές στο Γραφείο Παιδείας. Στην πρώτη, αναφέρει ότι αφού επιλέχθηκε η μη αύξηση των τελών η κυβέρνηση παρενέβη με χορηγία που βοήθησε να πληρωθεί το προσωπικό, να βελτιωθεί το φαγητό και οι συνθήκες διαβίωσης στα οικοτροφεία. Με βάση τους υπολογισμούς που παραθέτει τη χρονιά 1956/7 θα υπήρξε έλλειμα £4,600 (31% των εξόδων). Προτείνει αύξηση των τελών αναφέροντας ότι αν αυτή η εισήγησή του γίνει αποδεκτή θα μπορούμε να πούμε πάλι ότι η ΑΣ είναι μια ανεξάρτητη σχολή. Σε μια δεύτερη επιστολή, υποστηρίζει την αύξηση των διδάκτρων και την ανάγκη δημιουργίας εφεδρικών ταμείων κάτι που θα μειώσει την εξάρτηση της σχολής από την κυβέρνηση για μελλοντική ανάπτυξη της σχολής.
Φαίνεται από τα πιο πάνω ότι η οικονομική στενότητα δημιουργούσε την ανάγκη για νέες προσεγγίσεις. Πρώτα αυξάνονταν οι πιέσεις για αύξηση των τελών των οικοτροφείων και των διδάκτρων. Δεύτερο μπήκε στην εξίσωση η σύνδεση της αυτονομίας με την οικονομική ανεξαρτησία και τη μελλοντική ανάπτυξη. Και τρίτο άρχισαν δειλά–δειλά να βλέπουν/διαμορφώνουν τη μετα-αποικιακή πορεία της ΑΣ.
Η σημασία της αλλαγής
Η αλλαγή του νόμου έδωσε μεγαλύτερη αυτονομία στην ΑΣ κυρίως στους τομείς της εσωτερικής λειτουργίας, διαμόρφωση του αναλυτικού προγράμματος και οικονομική διαχείριση. Τούτη η αυτονομία, με δεδομένο τη συνέχιση της λειτουργίας της ΑΣ μετά το 1960 στα ίδια περίπου πλαίσια, παρείχε την απαραίτητη ευελιξία για αποτελεσματική λήψη αποφάσεων.
Ταυτόχρονα ενισχύθηκε σημαντικά ο ρόλος του διευθυντή, ο οποίος σταδιακά θα εξελισσόταν τις επόμενες τρεις δεκαετίες στην κινητήριο δύναμη της ΑΣ.
Τέλος, αφού η ΑΣ για δεκαετίες μέσω της κοινωνικής ανέλιξης βοήθησε αφάνταστα στη δημιουργία μιας αγγλόφιλης αστική τάξης τώρα ήρθε η ώρα, λίγο πριν την ανεξαρτησία να μπάσει δειλά-δειλά στη διοίκηση της σχολής αυτούς τους ανθρώπους. Και αυτοί διοίκησαν την ΑΣ τις επόμενες δεκαετίες.
