Υπάρχουν καλλιτέχνες που δεν ζωγραφίζουν απλώς. Ανασύρουν από το χώμα τη μνήμη ενός τόπου και της δίνουν μορφή. Ο Αδαμάντιος Διαμαντής υπήρξε ένας από αυτούς. Με βλέμμα στραμμένο στην ψυχή της Κύπρου και με χέρια που γνώριζαν να μεταγράφουν την ανθρώπινη αγωνία σε χρώμα και σιωπή, δημιούργησε έργα που μοιάζουν να αναπνέουν ακόμη. Με αυτή τη διαρκή επικαιρότητα του έργου του ως υπόβαθρο, το περασμένο Σάββατο 28 Μαρτίου τελέστηκαν στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης τα εγκαίνια της έκθεσης «ΑΓΩΝΙΕΣ – Διαμαντής», η οποία συνδιοργανώθηκε από το Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών (ΓΤΠ), τη Λεβέντειο Πινακοθήκη και το Γενικό Προξενείο της Κυπριακής Δημοκρατίας στη Θεσσαλονίκη, με τη στήριξη του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης.
Στην καρδιά της πόλης, η φωνή του Διαμαντή ακούστηκε ξανά, όχι μέσα από λέξεις, αλλά μέσα από τις χειρονομίες των έργων του, που εξακολουθούν να φωτίζουν την αντοχή, τη μνήμη και τη βαθιά ανθρώπινη αξιοπρέπεια ενός λαού. Ένας κύκλος τέχνης που άνοιξε πριν δεκαετίες επιστρέφει σήμερα, πιο επίκαιρος από ποτέ, για να θυμίσει ότι οι αγωνίες του ανθρώπου παραμένουν κοινές, διαχρονικές και βαθύτατα αληθινές. Τα εγκαίνια τέλεσε ο Υπουργός Εσωτερικών Κωνσταντίνος Ιωάννου, στην παρουσία του Υφυπουργού Παιδείας, αρμόδιου για την Ανώτατη Εκπαίδευση, της Ελληνικής Δημοκρατίας δρα Νίκου Παπαϊωάννου και του Υφυπουργού Ανάπτυξης, αρμόδιου για την Έρευνα και την Καινοτομία, της Ελληνικής Δημοκρατίας κ. Σταύρου Καλαφάτη. Η έκθεση παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στη Λεβέντειο Πινακοθήκη στη Λευκωσία το 2018.
Η παρουσίασή της για πρώτη φορά εκτός Κύπρου, στο κοινό της Θεσσαλονίκης, αποτελεί έμπρακτη απόδειξη της σημασίας που αποδίδει η κυβέρνηση στην εξωστρέφεια της πολιτιστικής μας πολιτικής, ανέφερε ο υπουργός Εσωτερικών Κωνσταντίνος Ιωάννου. «Δεν είναι τυχαίο ότι ο πρώτος σταθμός της έκθεσης στο εξωτερικό είναι η Ελλάδα, επιβεβαιώνοντας τους διαχρονικούς δεσμούς που μας ενώνουν και τις κοινές πολιτιστικές και ιστορικές μας διαδρομές», είπε.
Αγωνίες
Κεντρικό άξονα της έκθεσης αποτελεί η ενότητα έργων «Αγωνίες», ένα βαθιά εκφραστικό σύνολο δημιουργιών του πρωτοπόρου Κύπριου καλλιτέχνη Αδαμάντιου Διαμαντή (1900-1994), που αποτυπώνει με ένταση και ευαισθησία τον ανθρώπινο αγώνα. Συγκεκριμένα, τον αγώνα των γυναικών της σύγχρονης Ιστορίας της Κύπρου, οι οποίες μπροστά στον άμεσο κίνδυνο παλεύουν να σώσουν ό,τι πιο πολύτιμο έχουν: Τα παιδιά τους και τα ζώα τους, από τα οποία εξαρτιόταν η επιβίωση του αγροτικού κόσμου της Κύπρου. «Η ενότητα έχει ιδιαίτερη σημασία για την Κύπρο του σήμερα, καθώς αντανακλά βαθιές εμπειρίες που συνεχίζουν να διαμορφώνουν τη συλλογική ταυτότητα του τόπου μας. Σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται ραγδαία, με ολοένα πιο σύνθετες κοινωνικές, οικονομικές και τεχνολογικές προκλήσεις που δοκιμάζουν την αντοχή και την προσαρμοστικότητά μας, το έργο του Διαμαντή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη αξία», επισήμανε η διευθύντρια του Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών, Αλίκη Στυλιανού.
Την έκθεση επιμελούνται η διευθύντρια του Ιδρύματος «Αναστάσιος Γ. Λεβέντης» κα Λουκία Λοΐζου Χατζηγαβριηλ, η διευθύντρια της Λεβεντείου Πινακοθήκης κα Κατερίνα Στεφανίδου και η επιμελήτρια της Λεβεντείου Πινακοθήκης κα Δέσποινα Χριστοφίδου. Η έκθεση παρουσιάζει πέντε από τα οκτώ έργα της σειράς «Αγωνίες», καθώς και πολυάριθμα προσχέδια, προσφέροντας στο κοινό μια προσέγγιση στο καλλιτεχνικό του ταξίδι που ολοκληρώθηκε με τον τελικό πίνακα «Αγωνίες Πριν και Μετά». Η απειλή στις «Αγωνίες» του Διαμαντή δεν απεικονίζεται, αλλά γίνεται αισθητή, υπονοείται και για τον λόγο αυτόν τα έργα του είναι τόσο επίκαιρα όσο και διαχρονικά, ανοίγοντας έναν διάλογο για τα κρίσιμα ζητήματα του εκτοπισμού και της αβεβαιότητας της εποχής μας.
Οι επισκέπτες της έκθεσης θα έχουν επίσης την ευκαιρία να παρακολουθήσουν απόσπασμα από το νέο επεισόδιο της επιτυχημένης σειράς ταινιών παραγωγής του ΓΤΠ «Art in the city», το οποίο είναι αφιερωμένο στον Αδαμάντιο Διαμαντή. «Μισό αιώνα μετά, εν μέσω φλεγόμενης Μέσης Ανατολής, οι Αγωνίες του Αδαμαντίου Διαμαντή, που παρουσιάζονται στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού, γίνονται επίκαιρες, οικουμενικές και διαχρονικές, ξαναλέγουν ότι η Κύπρος παραμένει μεταξύ Ανατολής και Δύσης βράχος σταθερότητας σε κλυδωνιζόμενη θάλασσα και οι Κύπριοι αναπόσπαστα δεμένοι με τον τόπο τους», είπε ο πρόεδρος του δ.σ. του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού. «Σε όλα τα παρουσιαζόμενα έργα της σειράς “Αγωνίες” πρωταγωνιστεί η γυναίκα-μητέρα και τονίζεται η μητρότητα. Οι μορφές του Διαμαντή αποδίδονται με ιδεατό και συμβολικό τρόπο, με την αντιρεαλιστική χρήση των χρωμάτων, παραπέμποντας σε μορφές της βυζαντινής εικονογραφίας και παράδοσης. Οι ταραγμένες και κινούμενες μορφές του ζωγράφου, τα συμπλέγματά τους μού θυμίζουν πολύ σκηνές βρεφοκτονίας. Τα αφιλόξενα τοπία του Διαμαντή απηχούν τα ορεινά, απόκρημνα τοπία της βυζαντινής και μεταβυζαντινής ζωγραφικής. Ο ζωγράφος εκφράζει, ταυτόχρονα με τα πάθη του κυπριακού λαού ή και μέσα από αυτά, τη διαρκή αγωνία για την επιβίωση, τη σωτηρία και τη λύτρωση, πραγματική και συμβολική, την αέναη αγωνία του ανθρώπου που ισορροπεί μεταξύ ζωής και θανάτου, δίδοντας παράλληλα έναν υπερβατικό και μεταφυσικό χαρακτήρα στις συνθέσεις του», ανέφερε από την πλευρά της η πρώην γενική διευθύντρια του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού δρ Αγαθονίκη Τσιλιπάκου στον χαιρετισμό της, τον οποίο ανέγνωσε η προϊστάμενη του Τμήματος Συλλογής Εικόνων, Τοιχογραφιών, Ψηφιδωτών, Αντιγράφων, Χειρογράφων, Ανθιβόλων, Χαρακτικών, Σχεδίων, Παλαιτύπων και Συλλογών του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού κα Ευαγγελία Αγγέλκου.
«Ακούραστος»
Στον χαιρετισμό της, η διευθύντρια του ΓΤΠ Αλίκη Στυλιανού, μεταξύ άλλων, αναφέρθηκε και στην προσωπική της σχέση με τον Αδαμάντιο Διαμαντή, τον οποίο θυμάται ως «έναν άνθρωπο που, παρά την προχωρημένη ηλικία του, παρέμενε ακούραστος και αφοσιωμένος στην τέχνη του». Όπως ανέφερε ο πατέρας της διατηρούσε προσωπική φιλία με τον καλλιτέχνη, γι’ αυτό και επισκέπτονταν συχνά το εργαστήριό του, το οποίο βρισκόταν στην εντός των τειχών πόλη της Λευκωσίας. «Οι επισκέψεις αυτές παραμένουν ζωντανές στη μνήμη μου και πολύτιμες για τη μετέπειτά μου ζωή», ανέφερε χαρακτηριστικά και είπε πως «συχνά δε μιλούσε για το φως της Λευκωσίας, της γενέτειράς του. Ήταν ένα φως που τον σαγήνευε. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι διατηρούσε εκεί το εργαστήριό του, σε ένα παλιό κτήριο, που για να φτάσει στο εργαστήριό του έπρεπε να ανεβεί πολλά σκαλιά». Χαρακτήρισε τον Διαμαντή ως τον πατέρα της σύγχρονης κυπριακής τέχνης, και ως δάσκαλο που ενέπνευσε την αγάπη για την τέχνη σε γενιές Κυπρίων. Ήταν όπως είπε χαρακτηριστικά, ο άνθρωπος που αγάπησε και αγαπήθηκε από τους λόγιους, αλλά και τους ανθρώπους του καθημερινού μόχθου. Γι’ αυτό και όπως ανέφερε, «το έργο του προκαλεί ακόμη στον πιο ανειδίκευτο θεατή μια απίστευτη οικειότητα και μια αυθόρμητη σύνδεση με την Κύπρο».
Αυτό φαίνεται πως επισημαίνει και η διευθύντρια της Λεβέντειου Πινακοθήκης Λουκία Χατζηγαβριήλ αναφέροντας πως η έκθεση φωτίζει με τρόπο διαφορετικό τον Διαμαντή, έναν ζωγράφο που δίκαια κατατάσσεται στις ηγετικές μορφές της σύγχρονης κυπριακής τέχνης. Που δίκαια θεωρείται κύριος εμπνευστής μιας ολόκληρης γενιάς καλλιτεχνών και «δάσκαλος» όλων εκείνων που ακολούθησαν τα δημιουργικά εικαστικά βήματά του. «Παράλληλα, μας δίνει την ευκαιρία να γνωρίσουμε και άλλες πτυχές αυτής της πολύπλευρης προσωπικότητας και να ανιχνεύσουμε τα βαθύτερα μηνύματα που κρύβουν οι “Αγωνίες” του – όπως την αγάπη για την πατρίδα, τη μάνα, τον τόπο, το μέλλον», ανέφερε.
Έγνοια για τον τόπο του
Ο Διαμαντής αγωνιούσε με όλα όσα τραγικά διαδραματίζονταν τότε στο πολιτικό σκηνικό της Κύπρου. Χαρακτηριστικό το γεγονός πως στις σημειώσεις του το 1963 γράφει για τον κύκλο των έργων του με τίτλο «Αγωνίες» ότι: «η δουλειά μου, ό,τι και αν αυτό σημαίνει, ιδιαίτερα τώρα μετά την πλήρη και συνειδητή επίγνωση του τι συμβαίνει γύρω μου, είναι η απάντησή μου σε όλα αυτά». Αυτή η έγνοια του για τον τόπο του είναι που εκφράζεται και στην έκθεση, καθώς «αποτελεί μια αυθεντική αποτύπωση της ιστορικής εμπειρίας και της ψυχής του κυπριακού λαού», όπως είπε χαρακτηριστικά ο υπουργός Εσωτερικών Κωνσταντίνος Ιωάννου. «Στα έργα της συλλογής Αγωνίες, που φιλοτεχνήθηκαν την περίοδο 1963 έως 1977, καθρεφτίζονται οι δοκιμασίες, οι φόβοι, αλλά και η αντοχή ενός λαού που βίωσε βαθιές ιστορικές τομές. Μέσα από τις μορφές και τις σκηνές που προβάλλονται στα εμβληματικά του έργα, αναδεικνύονται διαχρονικές αξίες, όπως η ανθρωπιά και η αξιοπρέπεια, που χαρακτηρίζουν τον κυπριακό ελληνισμό», τόνισε ο υπουργός. Ο κ. Ιωάννου δεν παρέλειψε να εκφράσει τα θερμά του συγχαρητήρια στον Γενικό Πρόξενο της Κυπριακής Δημοκρατίας στη Θεσσαλονίκη, ο οποίος ήταν ο εμπνευστής της πρωτοβουλίας, καθώς και στη διευθύντρια και το προσωπικό του ΓΤΠ «που αγκάλιασαν αυτή την ιδέα και τη μετουσίωσαν σε πράξη, με δημιουργικότητα και αφοσίωση».
Στον δικό του χαιρετισμό, ο Γενικός Πρόξενος της Κυπριακής Δημοκρατίας στη Θεσσαλονίκη Κωνσταντίνος Πολυκάρπου, μεταξύ άλλων, χαρακτήρισε την έκθεση ως «ένα οφειλόμενο ταξίδι για τον κοσμοπολίτη Διαμαντή, που σπούδαζε ήδη από το 1920 στο φημισμένο St Martin’s του Λονδίνου. Που μετέφερε στην τέχνη του, δίνοντας τους νέο περιεχόμενο, τις βαθιές επιρροές από τη Βυζαντινή παράδοση, αλλά και τον El Greco και τον Picasso. Είναι οφειλόμενο χρέος το ταξίδι του ελληνικού πολιτισμού της Κύπρου μας, διά μέσου της Θεσσαλονίκης, στην Ευρώπη και στον κόσμο». Ο ίδιος δεν έκρυψες τη συγκίνησή του για την ποιότητα της συγκεκριμένης συνέργειας του δημοσίου και του ιδιωτικού τομέα της Κύπρου, αλλά και για την υλοποίηση της ιδέας για την προβολή αυτών των εξαιρετικών δειγμάτων του πολιτισμού μας στο εξωτερικό.
Η τέχνη που ενώνει
Η έκθεση αποτέλεσε επίσης αφορμή για αναφορές στις σχέσεις των δύο χωρών, όπως επεσήμαναν στους δικούς τους χαιρετισμούς οι δύο υφυπουργοί της Ελλάδας. Από την πλευρά του ο υφυπουργός Παιδείας Νίκος Παπαϊωάννου ανέφερε πως η τέχνη ενώνει, εμπνέει και δίνει φωνή στα συναισθήματα και τις σκέψεις μας. «Αυτό έκανε και ο Αδαμάντιος Διαμαντής, αυτό δείχνει το έργο του. Και αν δεχθούμε ότι η παιδεία είναι η βάση του κάθε έθνους, η παιδεία είναι ο στυλοβάτης για την παρουσία του έθνους ανά τους αιώνες, η τέχνη και ο πολιτισμός είναι ο δεύτερος πυλώνας που στηρίζει ο ένας στον άλλο. Είναι αδιάλειπτη η σχέση ιστορικά μεταξύ Ελλάδας Κύπρου», είπε και σημείωσε πως αυτού του επιπέδου τα έργα δίνουν πνοή, δίνουν ουσία στον ελληνικό πολιτισμό απανταχού της γης και για τον λόγο αυτό το έργο του Αδαμάντιου Διαμαντή, όπως αυτό εκφράζεται μέσα από τις αγωνίες, δεν έχει μόνο την προσωπική ενσυναίσθηση και τα προσωπικά βιώματα στην πορεία της ζωής. Στο ίδιο μήκος κύματος και ο υφυπουργός Ανάπτυξης όπου ανέφερε πως «μας δίνεται για ακόμη μια φορά η ευκαιρία με αυτόν τον τρόπο να διατρανώσουμε και να αποτυπώσουμε την κοινή πορεία μεταξύ της Κυπριακής Δημοκρατίας και της Ελλάδος. Και θα έλεγε κάποιος ότι αυτό ναι, είναι φυσιολογικό, μια πολιτιστική δραστηριότητα να δίνει την ευκαιρία να έρθουμε ακόμη μια φορά κοντά ο ένας στον άλλον. Μας δίνεται, ωστόσο, η ευκαιρία να πούμε ότι ήμασταν, είμαστε και θα είμαστε μαζί και στα εύκολα και στα δύσκολα. Όπως είπε με πολύ χαρακτηριστικό τρόπο ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, στη δύσκολη στιγμή, μια από τις πολλές που έχει περάσει η δημοκρατία, θα ήμασταν εκεί ακόμα και αν θα ήμασταν μόνοι».
INFO
Η έκθεση «ΑΓΩΝΙΕΣ – Διαμαντής» είναι ανοικτή για το κοινό από τις 29 Μαρτίου έως τις 31 Μαΐου 2026, στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού (Λεωφόρος Στρατού 2, 54640 Θεσσαλονίκη). Οι ώρες λειτουργίας είναι Δευτέρα με Κυριακή από τις 08:00 μέχρι τις 20:00. Για πληροφορίες το κοινό μπορεί να καλεί στο τηλέφωνο 2313 306422.
