Μεγάλος αριθμός ιδιωτικών τεμαχίων γης χρησιμοποιείται από την ΕΦ για εξαιρετικά μεγάλο χρονικό διάστημα, σε ορισμένες περιπτώσεις ήδη από το 1963 ή το 1974, είτε κατόπιν έκδοσης διατάγματος επίταξης είτε ακόμη και χωρίς την τήρηση της προβλεπόμενης νόμιμης διαδικασίας. Δηλαδή, χωρίς καν να έχει εκδοθεί σχετικό διάταγμα επίταξης. Στην πράξη, η κατάσταση αυτή ισοδυναμεί με παράνομη ενέργεια από πλευράς του κράτους, η οποία συνίσταται στη διαρκή στέρηση του δικαιώματος των πολιτών να αξιοποιούν και να απολαύουν την περιουσία τους. Σημειώνεται ότι η αποστέρηση περιουσίας απαγορεύεται ρητά από το Σύνταγμα.
Η Ελεγκτική Υπηρεσία εντόπισε πληθώρα περιπτώσεων μακροχρόνιων επιτάξεων, κατά τις οποίες ιδιωτική περιουσία χρησιμοποιείται επί δεκαετίες για την κάλυψη πάγιων και μόνιμων αναγκών της ΕΦ, χωρίς να έχει κινηθεί η διαδικασία απαλλοτρίωσης, όπως προβλέπεται από την κείμενη νομοθεσία.
Σύμφωνα με την Ελεγκτική Υπηρεσία, η πρακτική αυτή έχει ως αποτέλεσμα οι ιδιοκτήτες να στερούνται ουσιαστικά και σε πολλές περιπτώσεις οριστικά του δικαιώματος αξιοποίησης της ιδιοκτησίας τους, χωρίς να λαμβάνουν δίκαιη και εύλογη αποζημίωση που να ανταποκρίνεται στη μόνιμη απώλεια της χρήσης της περιουσίας τους.
Για τις εν λόγω πρακτικές εκκρεμούν ενώπιον των δικαστηρίων αγωγές και προσφυγές κατά της Δημοκρατίας από ιδιοκτήτες, οι οποίοι είτε δεν λαμβάνουν οποιαδήποτε αποζημίωση για την κατακράτηση της περιουσίας τους είτε θεωρούν ότι το καταβαλλόμενο ενοίκιο επίταξης είναι δυσανάλογα χαμηλό σε σχέση με την πραγματική αξία της γης τους. Σε άλλες περιπτώσεις, με τα ένδικα μέσα που έχουν ασκηθεί, οι πολίτες διεκδικούν αποζημιώσεις για απώλεια χρήσης, καθώς και την επιστροφή των περιουσιών τους.
Τι προβλέπει η νομοθεσία
Σύμφωνα με τον περί Επιτάξεως Ιδιοκτησίας Νόμο και τον περί Επιτάξεως Ιδιοκτησίας για σκοπούς Άμυνας (Προσωρινές Διατάξεις) Νόμο, επιτρέπεται η επίταξη κάθε ιδιοκτησίας, δηλαδή η αναγκαστική κτήση της κατοχής της από το κράτος, για σκοπούς δημόσιας ωφέλειας, περιλαμβανομένης της άμυνας ή ασφάλειας της Δημοκρατίας, καταβάλλοντας αποζημίωση στους ιδιοκτήτες που καλύπτει την ενοικιαστική αξία της ιδιοκτησίας που επιτάσσεται. Στις περιπτώσεις αυτές: η επιτάσσουσα Αρχή (Υπουργείο Άμυνας) αποφασίζει για την ανάγκη επίταξης και εκδίδει το σχετικό διάταγμα φέροντας την ευθύνη για την αιτιολόγηση της επίταξης, την τήρηση των διαδικασιών, την ανανέωση ή λήξη του διατάγματος, καθώς και για τη διάθεση των σχετικών πιστώσεων για αποζημιώσεις. Το Τμήμα Κτηματολογίου αναλαμβάνει τον εντοπισμό και καταγραφή της επηρεαζόμενης ιδιοκτησίας, την προετοιμασία καταλόγων ιδιοκτητών και τις εκτιμήσεις για τον καθορισμό της αποζημίωσης. Επίσης, παρακολουθεί τις πληρωμές και τηρεί τα σχετικά μητρώα, λειτουργώντας ως ο φορέας εφαρμογής των διαταγμάτων.
Δεν μπορεί να είναι για πάντα
Όπως επισημαίνεται σχετικά από την επίτροπο Διοίκησης και Προστασίας Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων σε έκθεσή της (αρ. Α/Π 347/2020), η οποία αφορούσε παράπονο για καθυστέρηση στην εξέταση αιτήματος απαλλοτρίωσης τεμαχίου που τελεί υπό επίταξη για περισσότερα από 40 έτη για σκοπούς άμυνας, «η παρατεταμένη χρήση του ιδιωτικού τεμαχίου για τις ανάγκες της ΕΦ για περισσότερο από 40 χρόνια οδηγεί σε περιορισμό του βασικού πυρήνα του δικαιώματος των παραπονουμένων επί του ακινήτου τους και προκύπτει πως η απαλλοτρίωση αποτελεί την πλέον δίκαιη λύση υπό τις περιστάσεις και, συνεπώς, τη λιγότερο επαχθή λύση».
Επιπρόσθετα, σημειώνει η επίτροπος, «μπορεί μεν να προβλέπεται από τον νόμο η δυνατότητα ανανέωσης της επίταξης πέραν των τριών ετών για στρατιωτικές ανάγκες αλλά επ’ ουδενί προκύπτει ότι η πρόθεση του νομοθέτη ήταν η συνεχής ανανέωση του διατάγματος επίταξης επί 40 και πλέον χρόνια». Τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, συνεχίζει, «εκ των πραγμάτων δημιουργεί ζητήματα οριστικής αποστέρησης, η οποία επιτρέπεται μόνο μέσω απαλλοτρίωσης και με την καταβολή δίκαιης και εύλογης αποζημίωσης».
Είναι εκατοντάδες οι περιπτώσεις που είναι παρόμοιες με την πιο πάνω. Ενδεικτικά αναφέρουμε τις ακόλουθες χαρακτηριστικές περιπτώσεις που η Ελεγκτική Υπηρεσία εντόπισε μετά από έλεγχο στο Επαρχιακό Κτηματολογικό Γραφείο Λευκωσίας:
- Σε χωριό της επαρχίας Λευκωσίας τελούν υπό επίταξη από το 1964 συνολικά 29 τεμάχια γης.
- Σε ενορία του Δήμου Λευκωσίας παραμένουν υπό επίταξη επτά τεμάχια γης από το 1991.
- Σε χωριό της επαρχίας Λευκωσίας τελούν υπό επίταξη 77 τεμάχια γης από το 1995.
Ζημιώνει και το κράτος
Σύμφωνα με την Ελεγκτική Υπηρεσία, η συνεχής επίταξη ιδιωτικής περιουσίας από το Υπουργείο Άμυνας, αντί της απαλλοτρίωσης της γης που κρίνεται αναγκαία για μακροπρόθεσμες ή μόνιμες ανάγκες της ΕΦ, οδηγεί σε οικονομική επιβάρυνση της Δημοκρατίας. Και αυτό, διότι, με την πάροδο του χρόνου, η αύξηση της αξίας της γης, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου αλλάζει η πολεοδομική ζώνη και τα τεμάχια εντάσσονται σε οικιστική ζώνη, οδηγεί σε αύξηση του ύψους των αποζημιώσεων, επιβαρύνοντας περαιτέρω το δημόσιο ταμείο.
Όπως επισημαίνει η Ελεγκτική Υπηρεσία στην έκθεσή της για το Τμήμα Κτηματολογίου, που δημοσιοποιήθηκε προχθές, η επίταξη θα πρέπει να εφαρμόζεται μόνο σε περιπτώσεις απρόβλεπτων, προσωρινών και έκτακτων αναγκών δημόσιας ωφελείας, σύμφωνα με τη βούληση του νομοθέτη. Όταν οι ανάγκες κρίνονται μόνιμες, το Υπουργείο Άμυνας οφείλει να τις τεκμηριώνει επαρκώς, ώστε να ενεργοποιείται εγκαίρως στο Τμήμα Κτηματολογίου ο μηχανισμός της αναγκαστικής απαλλοτρίωσης και να καταβάλλεται δίκαιη αποζημίωση στους ιδιοκτήτες, καταλήγει η έκθεση.
Καθυστερήσεις στις πληρωμές
Από τον έλεγχο 11 περιπτώσεων επίταξης στο Επαρχιακό Κτηματολογικό Γραφείο Λευκωσίας, για τις οποίες πραγματοποιήθηκαν πληρωμές κατά την περίοδο 2022–2024, διαπιστώθηκαν τα εξής:
- Σημαντικές καθυστερήσεις στον Κλάδο Εκτιμήσεων: Ο μέσος χρόνος παραμονής φακέλου για τη διενέργεια της εκτίμησης ανέρχεται σε 97 μήνες (πέραν των 8 ετών), ενώ σε μεμονωμένες περιπτώσεις οι καθυστερήσεις έφτασαν έως και τους 208 μήνες, δηλαδή 17 έτη.
- Καθυστερήσεις και στην καταβολή των αποζημιώσεων, γεγονός που επηρεάζει αρνητικά τους δικαιούχους ιδιοκτήτες.
Αφού έκοψε οικόπεδα το επίταξαν
Από τον έλεγχο της Ελεγκτικής Υπηρεσίας διαπιστώθηκαν επίσης σημαντικές καθυστερήσεις στην υποβολή αιτήσεων για ανανέωση των διαταγμάτων επίταξης, καθώς σε πολλές περιπτώσεις το αίτημα υποβλήθηκε μετά τη λήξη του προηγούμενου διατάγματος. Σημειώνεται ότι σε μία από τις εξεταζόμενες περιπτώσεις το σχετικό αίτημα υποβλήθηκε τέσσερα χρόνια μετά τη λήξη του προηγούμενου διατάγματος. Στο διάστημα αυτό, το κράτος εξακολουθούσε να κατέχει και να χρησιμοποιεί την ιδιωτική περιουσία χωρίς έγκυρο διάταγμα, στερώντας από τους ιδιοκτήτες τη δυνατότητα εκμετάλλευσής της, με αποτέλεσμα να λάβουν νομικά μέτρα εναντίον της Δημοκρατίας.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ιδιοκτησία εντός οικιστικής ζώνης σε δήμο της επαρχίας Λευκωσίας, όπου παρατηρήθηκε κενό διάστημα 6,5 ετών μεταξύ των διαταγμάτων επίταξης. Συγκεκριμένα, το προηγούμενο διάταγμα επίταξης έληξε στις 23/10/2017, και η ιδιοκτήτρια υπέβαλε αίτηση για έκδοση πολεοδομικής άδειας για διαίρεση της γης της, η οποία εκδόθηκε στις 30/03/2018, οπότε και προχώρησε σε εργασίες διαίρεσης. Στη συνέχεια, στις 20/05/2023, ο γενικός διευθυντής του Υπουργείου Άμυνας υπέβαλε αίτημα στο Τμήμα Κτηματολογίου για έκδοση νέου διατάγματος επίταξης, το οποίο εκδόθηκε τελικά στις 20/05/2024, περίπου 6,5 χρόνια μετά τη λήξη του προηγούμενου διατάγματος.
Ως αποτέλεσμα, η ιδιοκτήτρια προχώρησε σε προσφυγή εναντίον της Δημοκρατίας διεκδικώντας αποζημίωση μερικών εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ. Η εκδίκαση της προσφυγής βρίσκεται σε εξέλιξη.
