Μόλις τρεις στους 100 εκπαιδευτικούς στην Κύπρο είναι κάτω των 30 ετών, με τη χώρα μας να καταγράφει, μαζί με την Πορτογαλία, το χαμηλότερο ποσοστό νέων εκπαιδευτικών στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η εικόνα που προκύπτει δεν παραπέμπει τόσο σε ένα από τα γηραιότερα εκπαιδευτικά Σώματα της Ευρώπης όσο σε δυσκολία εισόδου «νέου αίματος» στο επάγγελμα.
Τα στοιχεία περιλαμβάνονται στη νέα έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής «The teaching profession in the EU», η οποία δημοσιεύθηκε τον περασμένο μήνα και αξιοποιεί, μεταξύ άλλων, δεδομένα από το TALIS 2024 και τη Eurostat. Η έκθεση εξετάζει την κατάσταση του εκπαιδευτικού επαγγέλματος στην ΕΕ, τις συνθήκες εργασίας και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα κράτη μέλη στην προσέλκυση και διατήρηση εκπαιδευτικών.
Στην ΕΕ, κατά μέσο όρο, το 8% των εκπαιδευτικών είναι κάτω των 30 ετών, έναντι μόλις 3% στην Κύπρο. Στην άλλη άκρη βρίσκεται η Μάλτα με 17%, ενώ σε Βέλγιο και Λουξεμβούργο το ποσοστό κινείται γύρω στο 15% και στην Ιρλανδία γύρω στο 13%. Κοντά στην Κύπρο βρίσκονται η Πολωνία με 4% και Ιταλία και Λιθουανία με 5%.
Το κυπριακό παράδοξο
Η Κύπρος, ωστόσο, δεν συγκαταλέγεται στις χώρες με το γηραιότερο εκπαιδευτικό προσωπικό. Περίπου το 40% των εκπαιδευτικών στην ΕΕ είναι 50 ετών και άνω, με το ποσοστό να φθάνει στο 58% στη Λιθουανία, στο 54% σε Λετονία, Πορτογαλία και Ιταλία και στο 52% στην Ελλάδα. Ειδικά στη Μέση Εκπαίδευση, το TALIS 2024 καταγράφει μέση ηλικία εκπαιδευτικών στην Κύπρο τα 46 έτη, έναντι 45 στις χώρες του ΟΟΣΑ. Ακόμη, στη Μέση Εκπαίδευση το 33% είναι 50 ετών και άνω, ενώ μόλις 4% είναι κάτω των 30, έναντι 10% στον ΟΟΣΑ.
Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον βρίσκεται στο γεγονός ότι η περιορισμένη παρουσία νέων καταγράφεται σε μια χώρα που εξακολουθεί να έχει περισσότερους διαθέσιμους εκπαιδευτικούς από όσους χρειάζεται. Η έκθεση χαρακτηρίζει την Κύπρο ως τη μοναδική χώρα της ΕΕ που αντιμετωπίζει υπερπροσφορά εκπαιδευτικών. Η υπερπροσφορά συνδέεται, μεταξύ άλλων, με την ελκυστικότητα που διατηρεί το επάγγελμα, λόγω των συνθηκών εργασίας και των απολαβών σε σύγκριση με άλλες επαγγελματικές επιλογές. Το 73% των Κυπρίων εκπαιδευτικών δηλώνεει ικανοποιημένο από τον μισθό του, έναντι 37,3% στην ΕΕ. Το αντίστοιχο ποσοστό στην Κύπρο το 2018 ήταν 58,5%. Συνολικά 92,8% δηλώνει ικανοποιημένο από την εργασία του, έναντι 89,9% στην ΕΕ.
Την ίδια ώρα, όμως, το ποσοστό των εκπαιδευτικών με μόνιμη σύμβαση μειώθηκε από 79% το 2018 σε 71,8% το 2024, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ανέρχεται σε 82,3%. Η εικόνα αυτή συνυπάρχει με μια σταδιακή υποχώρηση τα τελευταία χρόνια του μεριδίου των αποφοίτων που προέρχονται από σπουδές στον ευρύτερο τομέα της Εκπαίδευσης, παρότι η Κύπρος εξακολουθεί να βρίσκεται πολύ ψηλά σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Στο κάδρο οι διορισμοί
Με βάση τα ευρήματα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπογραμμίζει την ανάγκη τα κράτη μέλη να διασφαλίσουν την ανανέωση του εκπαιδευτικού προσωπικού, ενισχύοντας την ελκυστικότητα του επαγγέλματος και διευκολύνοντας την είσοδο και παραμονή νέων εκπαιδευτικών. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις συνθήκες εργασίας, στην επαγγελματική ανάπτυξη, στην υποστήριξη των νεοεισερχόμενων και στον έγκαιρο σχεδιασμό για τις μελλοντικές ανάγκες στελέχωσης.
Για την Κύπρο, όπου μόλις 3% των εκπαιδευτικών είναι κάτω των 30 παρά τη σημερινή υπερπροσφορά, οι επισημάνσεις αυτές αποκτούν επιπλέον βαρύτητα, τη στιγμή μάλιστα που στη χώρα μας βρίσκεται σε εξέλιξη συζήτηση για τις αλλαγές στο σύστημα διορισμού εκπαιδευτικών.
Σήμερα λειτουργούν παράλληλα δύο πίνακες. Ο παλιός Πίνακας Διοριστέων βασίζεται κατά κύριο λόγο στην παλαιότητα, ενώ ο Πίνακας Διορισίμων, που θεσπίστηκε με τη μεταρρύθμιση του 2015, κατατάσσει τους υποψηφίους στη βάση σειράς κριτηρίων, με σημαντικότερο τη γραπτή εξέταση και επιπρόσθετη μοριοδότηση για ακαδημαϊκά προσόντα και εκπαιδευτική προϋπηρεσία.
Μέχρι τις 31 Αυγούστου 2027 οι θέσεις καλύπτονται κατά 50% από τον Πίνακα Διοριστέων και 50% από τον Πίνακα Διορισίμων, εναλλάξ. Από την 1η Σεπτεμβρίου 2027 ο Πίνακας Διοριστέων καταργείται και όλες οι κενές θέσεις πρώτου διορισμού θα καλύπτονται αποκλειστικά από τον Πίνακα Διορισίμων.
Αδυναμίες στο νέο σύστημα
Η πλήρης μετάβαση, ωστόσο, φέρνει στην επιφάνεια αδυναμίες που καλείται τώρα να αντιμετωπίσει το Υπουργείο Παιδείας. Το ζήτημα δεν είναι ότι ο υφιστάμενος νόμος δεν μπορεί τυπικά να εφαρμοστεί, αλλά κατά πόσο το σύστημα, όταν θα μείνει μόνο του από το 2027, θα μπορεί να εξασφαλίζει επαρκή αριθμό υποψηφίων για όλες τις ανάγκες στελέχωσης.
Για τον λόγο αυτό βρίσκεται σε εξέλιξη συζήτηση για αναμόρφωσή του, πριν από την πλήρη κατάργηση του παλιού πίνακα. Στο τραπέζι έχουν τεθεί αλλαγές στη γραπτή εξέταση και στον τρόπο κατάταξης, καθώς και στην ισορροπία μεταξύ εξέτασης, προσόντων και προϋπηρεσίας.
Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία υπό το φως των ευρωπαϊκών ευρημάτων. Το σύστημα του 2015 δημιουργήθηκε, μεταξύ άλλων, για να δώσει σε νέους προσοντούχους τη δυνατότητα να διεκδικούν νωρίτερα μια θέση στη Δημόσια Εκπαίδευση, αντί να εξαρτώνται αποκλειστικά από μια πολυετή σειρά αναμονής. Σήμερα, όμως, μόλις 3% του εκπαιδευτικού προσωπικού είναι κάτω των 30. Παράλληλα, το υπουργείο έχει ήδη εντοπίσει τον κίνδυνο σε ορισμένους κλάδους να μην υπάρχει επαρκής αριθμός υποψηφίων στους Πίνακες Διορισίμων για να καλύπτονται όλες οι ανάγκες όταν καταργηθεί ο παλιός πίνακας.
Επομένως, η σημερινή υπερπροσφορά εκπαιδευτικών δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη για το μέλλον. Η εξαιρετικά περιορισμένη παρουσία κάτω των 30, σε συνδυασμό με την υποχώρηση που καταγράφεται στους νέους που κατευθύνονται σε σπουδές Εκπαίδευσης, δημιουργεί ένα ζήτημα που ξεπερνά την κατάταξη σε έναν πίνακα. Το σύστημα που θα ισχύσει από το 2027 θα πρέπει όχι μόνο να εξασφαλίζει επαρκή αριθμό εκπαιδευτικών αλλά και να επιτρέπει την ανανέωση του ανθρώπινου δυναμικού των σχολείων.
