Η πρόσφατη πρωτοβουλία του Προέδρου της Τουρκίας να προτείνει «οδικό χάρτη» για την πλήρη αναζωογόνηση των ευρωτουρκικών σχέσεων, εξαιρώντας το Κυπριακό ζήτημα, έχει προκαλέσει έντονες συζητήσεις και ανησυχίες τόσο εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) όσο και στην Κυπριακή Δημοκρατία. Η κίνηση αυτή εγείρει ερωτήματα σχετικά με τις προθέσεις της Τουρκίας και τη στρατηγική που πρέπει να ακολουθήσει η ΕΕ και η Κύπρος στο πλαίσιο αυτής της εξέλιξης.
Η Τουρκία, ως υποψήφια προς ένταξη χώρα, έχει μακρά ιστορία σχέσεων με την ΕΕ, που χαρακτηρίζονται από περιόδους συνεργασίας αλλά και έντασης. Η πρόσφατη πρόταση του Τούρκου Προέδρου για αναζωογόνηση των σχέσεων, χωρίς την ένταξη του Κυπριακού, μπορεί να θεωρηθεί ως προσπάθεια αποσύνδεσης ενός κρίσιμου ζητήματος από την ευρύτερη ευρωτουρκική ατζέντα. Αυτή η προσέγγιση, ωστόσο, παραβλέπει το γεγονός ότι το Κυπριακό αποτελεί κεντρικό ζήτημα στις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας, δεδομένου ότι η Κύπρος είναι κράτος μέλος της Ένωσης και η επίλυση του προβλήματος είναι απαραίτητη για την πλήρη εξομάλυνση των σχέσεων. Το Κυπριακό αποτελεί ένα από τα πιο μακροχρόνια και περίπλοκα ζητήματα στην περιοχή, με άμεσες επιπτώσεις στις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας. Η μη συμπερίληψή του στις συνομιλίες μπορεί να θεωρηθεί ως προσπάθεια παράκαμψης ενός κρίσιμου ζητήματος, το οποίο επηρεάζει άμεσα κράτη μέλη της ΕΕ, όπως η Κυπριακή Δημοκρατία και η Ελλάδα.
Η ΕΕ βρίσκεται ενώπιον μιας δύσκολης απόφασης. Από τη μια πλευρά, η αναζωογόνηση των σχέσεων με την Τουρκία θα μπορούσε να συμβάλει στη σταθερότητα της περιοχής, στην ενίσχυση της οικονομικής συνεργασίας και στην αντιμετώπιση κοινών προκλήσεων, όπως η μετανάστευση και η ασφάλεια. Από την άλλη πλευρά, η αποδοχή των τουρκικών αιτημάτων χωρίς την επίλυση του Κυπριακού θα μπορούσε να θεωρηθεί ως υποχώρηση από τις θεμελιώδεις αξίες και αρχές της Ένωσης, όπως ο σεβασμός στο διεθνές δίκαιο και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Παράλληλα, η ΕΕ, από την πλευρά της, βρίσκεται σε μια περίοδο αναθεώρησης της στρατηγικής της απέναντι στην Τουρκία. Οι σχέσεις έχουν δοκιμαστεί από ζητήματα όπως οι παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Τουρκία, οι γεωτρήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο και οι μεταναστευτικές ροές. Η πρόταση του Τούρκου Προέδρου για έναν «οδικό χάρτη» χωρίς το Κυπριακό μπορεί να θεωρηθεί ως προσπάθεια επίτευξης ορισμένων στόχων χωρίς την αντιμετώπιση των βασικών προβλημάτων που εμποδίζουν την πρόοδο των σχέσεων.
Η Κυπριακή Δημοκρατία, ως άμεσα ενδιαφερόμενο μέρος, αντιμετωπίζει μια ιδιαίτερα περίπλοκη κατάσταση. Η αποδοχή της τουρκικής πρότασης χωρίς την επίλυση του Κυπριακού θα μπορούσε να οδηγήσει σε περαιτέρω περιθωριοποίηση του ζητήματος και να μειώσει την πίεση προς την Τουρκία για εξεύρεση βιώσιμης λύσης. Επιπλέον, θα μπορούσε να δημιουργήσει προηγούμενο, όπου κράτη που παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο να ανταμείβονται με προνόμια και συνεργασίες, χωρίς να λογοδοτούν για τις πράξεις τους.
Για να αντιμετωπιστεί αυτή η περίπλοκη κατάσταση, η ΕΕ και η Κυπριακή Δημοκρατία πρέπει να υιοθετήσουν μια στρατηγική που θα διασφαλίζει τα συμφέροντά τους, ενώ παράλληλα θα προωθεί τη σταθερότητα και τη συνεργασία στην περιοχή.
Πρώτον, η ΕΕ πρέπει να διατηρήσει μια ενιαία και συνεκτική στάση απέναντι στην Τουρκία. Η ενότητα των κρατών μελών είναι ζωτικής σημασίας για την αποτελεσματική διαχείριση των εξωτερικών σχέσεων της Ένωσης. Η αποδοχή της τουρκικής πρότασης χωρίς την επίλυση του Κυπριακού θα μπορούσε να δημιουργήσει διχασμούς εντός της ΕΕ και να υπονομεύσει την αξιοπιστία της ως υπερασπιστή του διεθνούς δικαίου.
Δεύτερον, η ΕΕ πρέπει να καταστήσει σαφές ότι η αναζωογόνηση των ευρωτουρκικών σχέσεων είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την πρόοδο στο Κυπριακό. Η επίλυση του ζητήματος αυτού αποτελεί προϋπόθεση για την πλήρη εξομάλυνση των σχέσεων και την ενσωμάτωση της Τουρκίας στην ευρωπαϊκή οικογένεια. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συνομιλίες πρέπει να παγώσουν μέχρι την επίλυση του Κυπριακού, αλλά ότι η πρόοδος σε άλλα θέματα πρέπει να συνοδεύεται από παράλληλη πρόοδο στο Κυπριακό.
Τρίτον, η ΕΕ πρέπει να ενισχύσει την υποστήριξή της προς την Κυπριακή Δημοκρατία, τόσο σε διπλωματικό όσο και σε πρακτικό επίπεδο. Αυτό περιλαμβάνει την παροχή τεχνικής και οικονομικής βοήθειας για την αντιμετώπιση των προκλήσεων που προκύπτουν από την τουρκική κατοχή, καθώς και την ενίσχυση της παρουσίας της ΕΕ στην Κύπρο μέσω προγραμμάτων συνεργασίας και ανάπτυξης.
Τέταρτον, η ΕΕ πρέπει να διατηρήσει την πίεση προς την Τουρκία για σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου. Η αναζωογόνηση των σχέσεων δεν πρέπει να οδηγήσει σε παραβλέψεις αυτών των θεμελιωδών αξιών. Η ΕΕ πρέπει να καταστήσει σαφές ότι η πρόοδος στις ευρωτουρκικές σχέσεις εξαρτάται από τη συμμόρφωση της Τουρκίας με τα ευρωπαϊκά πρότυπα και αξίες.
Πέμπτον, η ΕΕ πρέπει να ενισχύσει τη συνεργασία της με άλλες χώρες της περιοχής για την προώθηση μιας συνολικής και βιώσιμης λύσης στο Κυπριακό ζήτημα. Η διατήρηση ισχυρών στρατηγικών δεσμών και σχεδιασμών με την Ελλάδα, που επίσης αντιμετωπίζει προκλήσεις από την τουρκική εξωτερική πολιτική, είναι κρίσιμη για την προώθηση μιας ενιαίας ευρωπαϊκής στάσης απέναντι στην Άγκυρα. Παράλληλα, η ΕΕ πρέπει να ενισχύσει τον διάλογο και τη συνεργασία με διεθνείς οργανισμούς, όπως τα Ηνωμένα Έθνη, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι το Κυπριακό παραμένει υψηλά στην ατζέντα της διεθνούς διπλωματίας.
Η Κυπριακή Δημοκρατία, από την πλευρά της, οφείλει να κινηθεί πολυεπίπεδα για να διασφαλίσει ότι τα εθνικά της συμφέροντα δεν θα τεθούν στο περιθώριο. Πρώτον, πρέπει να επιδιώξει στενότερη συνεργασία με τους Ευρωπαίους εταίρους της, διαμορφώνοντας συμμαχίες με κράτη που έχουν κοινές ανησυχίες σχετικά με την Τουρκία. Οι παραδοσιακοί σύμμαχοι της Κύπρου, όπως η Γαλλία και η Αυστρία, αλλά και χώρες με συμφέροντα στη Μεσόγειο, όπως η Ιταλία, μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στη διατήρηση της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης. Δεύτερον, η Λευκωσία πρέπει να αξιοποιήσει τη συμμετοχή της στην ΕΕ για να θέσει σαφείς όρους σχετικά με τις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας, απαιτώντας ότι οποιαδήποτε πρόοδος θα συνδέεται με τη δέσμευση της Τουρκίας να συμμορφωθεί με το διεθνές δίκαιο και να εργαστεί για μια βιώσιμη λύση στο Κυπριακό. Επιπλέον, η Κύπρος θα πρέπει να ενισχύσει τη στρατηγική της επικοινωνία, προβάλλοντας τις νομικές και ηθικές διαστάσεις του Κυπριακού σε διεθνές επίπεδο. Η τουρκική προσπάθεια να παρουσιάσει το ζήτημα ως δευτερεύουσας σημασίας πρέπει να αντικρουστεί με στοιχεία που αναδεικνύουν τις παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην κατεχόμενη Κύπρο. Σε αυτό το πλαίσιο, η κυπριακή κυβέρνηση πρέπει να επενδύσει σε στοχευμένες εκστρατείες ενημέρωσης και διπλωματικές πρωτοβουλίες που θα ενισχύσουν την κατανόηση και τη στήριξη της διεθνούς κοινότητας.
Ένα ακόμα κρίσιμο στοιχείο είναι η διατήρηση της αμυντικής ετοιμότητας της Κύπρου, σε συνεργασία με εταίρους όπως η Ελλάδα και η Γαλλία, καθώς και συνεργασίες με άλλες χώρες όπως το Ισραήλ, οι ΗΠΑ, η Αιγυπτος, και άλλες. Η αποτροπή πιθανών προκλήσεων και η διασφάλιση της κυριαρχίας της Κυπριακής Δημοκρατίας είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για οποιαδήποτε διαπραγμάτευση. Παράλληλα, η Κύπρος πρέπει να συνεχίσει να επενδύει στην ενεργειακή της στρατηγική, αξιοποιώντας τους φυσικούς της πόρους ως μοχλό για την ενίσχυση των περιφερειακών συνεργασιών και την προσέλκυση διεθνούς ενδιαφέροντος.
Συμπερασματικά, η απόπειρα της Τουρκίας να αποσυνδέσει το Κυπριακό από τις ευρωτουρκικές σχέσεις συνιστά μια απαράδεκτη στρατηγική, που δεν πρέπει να γίνει αποδεκτή από την ΕΕ ούτε από την Κύπρο και την Ελάδα. Η Ένωση πρέπει να διατηρήσει μια σταθερή και συνεκτική στάση, θέτοντας ως προϋπόθεση για την αναβάθμιση των σχέσεων με την Τουρκία τη δέσμευσή της για ουσιαστική πρόοδο στο Κυπριακό. Η Κυπριακή Δημοκρατία, από την πλευρά της, οφείλει να χρησιμοποιήσει όλα τα διαθέσιμα διπλωματικά και πολιτικά εργαλεία για να διασφαλίσει ότι το ζήτημα παραμένει στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής και διεθνούς ατζέντας. Η αναζωογόνηση των ευρωτουρκικών σχέσεων μπορεί να είναι επιθυμητή, αλλά δεν μπορεί να γίνει εις βάρος της κυριαρχίας και των δικαιωμάτων της Κυπριακής Δημοκρατίας.
*Ο Ανδρέας Ορφανίδης είναι καθηγητής Ανθρωπολογίας-Ιστορίας στο Philips University και πρώην πρύτανης
