Η σχέση μεταξύ Κύπρου και Ισραήλ αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά κεφάλαια στη σύγχρονη γεωπολιτική της Ανατολικής Μεσογείου. Οι δύο χώρες, αν και με διαφορετικές ιστορικές καταβολές, έχουν αναπτύξει μια πολυεπίπεδη συνεργασία που εκτείνεται σε τομείς όπως η άμυνα, η ενέργεια, το εμπόριο, η τεχνολογία, ο τουρισμός και η διπλωματία. Το Ισραήλ, ένα κράτος με ισχυρή στρατιωτική και οικονομική παρουσία στην περιοχή, αποτελεί για την Κύπρο έναν κρίσιμο εταίρο, ιδίως στο πλαίσιο των κοινών προκλήσεων και συμφερόντων που αντιμετωπίζουν. Η συνεργασία αυτή δεν υπήρξε πάντοτε δεδομένη, αλλά εξελίχθηκε σταδιακά, ιδιαίτερα από τη δεκαετία του 1990 και μετά, με αποκορύφωμα την τελευταία εικοσαετία, όπου οι δεσμοί των δύο χωρών έχουν εδραιωθεί σε στρατηγικό επίπεδο.
Η ιστορική αφετηρία των σχέσεων Κύπρου και Ισραήλ έχει τις ρίζες της στην περίοδο του βρετανικού αποικισμού. Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και αμέσως μετά από αυτόν, χιλιάδες Εβραίοι που επιχειρούσαν να μεταναστεύσουν στην Παλαιστίνη κρατήθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στην Κύπρο, αφού η βρετανική διοίκηση τους εμπόδιζε να φτάσουν στον προορισμό τους. Η κατάσταση αυτή δημιούργησε έναν ιδιαίτερο ιστορικό δεσμό μεταξύ των δύο λαών. Παρ’ όλα αυτά, όταν η Κύπρος απέκτησε την ανεξαρτησία της το 1960, η κυπριακή εξωτερική πολιτική ήταν αρκετά προσεκτική στις σχέσεις της με το Ισραήλ, επιδιώκοντας να διατηρήσει ισορροπίες με τον αραβικό κόσμο, ο οποίος διατηρούσε στενούς δεσμούς με την Κυπριακή Δημοκρατία, κυρίως λόγω του παλαιστινιακού ζητήματος. Για αρκετές δεκαετίες, η σχέση Κύπρου-Ισραήλ ήταν περιορισμένη, με εξαίρεση κάποιες διπλωματικές και εμπορικές επαφές, χωρίς όμως να αναπτυχθεί σε στρατηγικό επίπεδο.
Η πραγματική αναθέρμανση των διμερών σχέσεων ξεκίνησε τη δεκαετία του 1990, όταν η Κύπρος άρχισε να αναζητά νέους περιφερειακούς συμμάχους ενόψει της ένταξής της στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ωστόσο, ο αποφασιστικός παράγοντας που έφερε τις δύο χώρες πιο κοντά ήταν η επιδείνωση των σχέσεων Ισραήλ-Τουρκίας τη δεκαετία του 2010. Η Τουρκία, που μέχρι τότε διατηρούσε στενές στρατιωτικές και διπλωματικές σχέσεις με το Ισραήλ, άρχισε να απομακρύνεται από αυτό, κυρίως λόγω πολιτικών εντάσεων, όπως το επεισόδιο με το πλοίο «Mavi Marmara» το 2010. Αυτή η μετατόπιση στην περιφερειακή πολιτική του Ισραήλ άνοιξε τον δρόμο για μια βαθύτερη συνεργασία με την Κύπρο, η οποία βρέθηκε σε θέση να ενισχύσει τον ρόλο της ως στρατηγικός εταίρος του Ισραήλ στην περιοχή.
Στον τομέα της άμυνας και της ασφάλειας, η σχέση Κύπρου-Ισραήλ έχει αποκτήσει κρίσιμη σημασία. Η Κύπρος, ως μια μικρή νησιωτική χώρα που αντιμετωπίζει την τουρκική κατοχή του βόρειου τμήματός της, έχει άμεση ανάγκη από ισχυρούς περιφερειακούς συμμάχους. Το Ισραήλ, με τον προηγμένο στρατιωτικό εξοπλισμό του, την τεχνολογία αιχμής και την επιχειρησιακή εμπειρία του, αποτελεί έναν πολύτιμο σύμμαχο. Οι δύο χώρες πραγματοποιούν τακτικά κοινές στρατιωτικές ασκήσεις, όπως η «Αργοναύτης» και η «Ονήσιλος-Γεδεών», με σκοπό την ενίσχυση της συνεργασίας των ενόπλων δυνάμεών τους. Επίσης, η ανταλλαγή πληροφοριών και η συνεργασία στον τομέα της κυβερνοασφάλειας συμβάλλουν στην προστασία της Κύπρου από σύγχρονες απειλές, όπως οι υβριδικές επιθέσεις και η τρομοκρατία.
Ένας από τους πιο σημαντικούς τομείς της συνεργασίας μεταξύ των δύο χωρών είναι η ενέργεια. Η ανακάλυψη σημαντικών κοιτασμάτων φυσικού αερίου στην Ανατολική Μεσόγειο έχει αλλάξει τα δεδομένα στην περιοχή. Τα κοιτάσματα «Λεβιάθαν» και «Ταμάρ» του Ισραήλ, καθώς και το κοίτασμα «Αφροδίτη» της Κύπρου, δημιουργούν νέες προοπτικές για την ενεργειακή ασφάλεια των δύο χωρών και της Ευρώπης. Η συνεργασία τους σε αυτόν τον τομέα έχει επικεντρωθεί στην αξιοποίηση αυτών των κοιτασμάτων, καθώς και στη δημιουργία ενεργειακών διαδρόμων, όπως ο αγωγός EastMed, που θα μπορούσε να μεταφέρει φυσικό αέριο από την Ανατολική Μεσόγειο προς την Ευρώπη μέσω Ελλάδας και Ιταλίας. Αν και η υλοποίηση του EastMed συναντά προκλήσεις, η συνεργασία Κύπρου-Ισραήλ παραμένει ισχυρή, με εναλλακτικές λύσεις όπως η ανάπτυξη του ηλεκτρικού καλωδίου EuroAsia Interconnector, το οποίο θα συνδέει τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας των δύο χωρών και της Ελλάδας.
Οικονομικά, η σχέση Κύπρου-Ισραήλ είναι επίσης δυναμική, με έντονη δραστηριότητα στους τομείς του εμπορίου, της τεχνολογίας, της φαρμακευτικής βιομηχανίας και των τηλεπικοινωνιών. Οι ισραηλινές εταιρείες επενδύουν σημαντικά στην Κύπρο, ιδιαίτερα στη Λεμεσό και τη Λευκωσία, αξιοποιώντας τη στρατηγική θέση της χώρας ως κόμβου για την ευρύτερη περιοχή. Η κυπριακή οικονομία ωφελείται ιδιαίτερα από την τεχνογνωσία του Ισραήλ στην καινοτομία και την έρευνα, με κοινά προγράμματα ανάπτυξης στον τομέα των start-ups και της ψηφιακής τεχνολογίας. Ο τουρισμός αποτελεί έναν ακόμη σημαντικό παράγοντα στις διμερείς σχέσεις, καθώς χιλιάδες Ισραηλινοί επισκέπτονται την Κύπρο κάθε χρόνο. Η εγγύτητα των δύο χωρών, με πτήσεις διάρκειας περίπου μίας ώρας, έχει καταστήσει την Κύπρο δημοφιλή προορισμό για Ισραηλινούς τουρίστες, αλλά και επενδυτές στον τομέα των ακινήτων.
Παρά τη στενή αυτή συνεργασία, υπάρχουν προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπιστούν. Η Κύπρος διατηρεί παραδοσιακά καλές σχέσεις με τον αραβικό κόσμο, γεγονός που καθιστά τη διαχείριση των διπλωματικών της σχέσεων με το Ισραήλ ευαίσθητη, ειδικά σε ζητήματα όπως το Παλαιστινιακό. Επιπλέον, η Τουρκία αποτελεί έναν ασταθή παράγοντα στην περιοχή, με τις ενέργειές της να επηρεάζουν τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο.
Συμπερασματικά, το Ισραήλ αποτελεί έναν κρίσιμο στρατηγικό εταίρο για την Κύπρο. Η συνεργασία των δύο χωρών έχει θεμελιωθεί σε γερά θεμέλια και αναμένεται να ενισχυθεί ακόμη περισσότερο στο μέλλον, καθώς οι γεωπολιτικές και οικονομικές εξελίξεις καθιστούν απαραίτητη τη διατήρηση και επέκταση αυτής της στρατηγικής σχέσης.
*Καθηγητή-Ανθρωπολόγου στο Philips University, πρώην Πρύτανη.
