Του Κώστα Λυμπουρή*
Αυτονόητος στόχος των εκδηλώσεων θα έπρεπε να ήταν η γνώση των γεγονότων (απαραίτητη προϋπόθεση για τη συντήρηση της μνήμης) και ο αναστοχασμός. Αν γίνεται αποδεχτό ότι για την τουρκική εισβολή συνέβαλαν και δικά μας λάθη (το πραξικόπημα της χούντας και των εδώ οπαδών της), τότε και οι εκδηλώσεις όφειλαν να στοχεύουν στη συνειδητοποίηση της ανάγκης μη επανάληψης τέτοιων λαθών. Κάτι τέτοιο αποτελεί βαρύ χρέος των κρατών και της οργανωμένης κοινωνίας έναντι της ιστορίας και του μέλλοντός μας. Φοβούμαι όμως ότι κάτι τέτοιο δεν έχει επιτευχθεί ούτε στην Κύπρο, μα ούτε και στην Ελλάδα.
Για το αποτέλεσμα αυτό, φαίνεται να υπάρχουν ευθύνες, σε αρκετές περιπτώσεις συνειδητές και σ’ άλλες όχι. Κρατικοί, κομματικοί, αλλά και άλλοι, πολιτισμικοί, κυρίως, θεσμοί μάλλον κατηύθυναν τις εκδηλώσεις, ώστε να αποπροσανατολιστεί η συλλογική συνείδηση και μνήμη. Με βασική μέθοδο προσέγγισης τη μοιρολατρία, παρουσιαστήκαμε απλώς ως θρηνωδοί της ήττας του ’74 και των συνεπειών μιας ιστορικής «ατυχίας» μας. Μέσα από τις φορτωμένες από συναισθηματισμό εκδηλώσεις, περνούσαμε μόνο την έννοια της θυματοποίησής μας.
Η έλλειψη σαφούς προσανατολισμού από την πολιτειακή και εκκλησιαστική ηγεσία του τόπου οδήγησε σε πλήρη σύγχυση. Από πλευράς Υπουργείου Παιδείας, Αθλητισμού και Νεολαίας, δεν περιελήφθη στη σχετική εγκύκλιο για τις εκδηλώσεις στα σχολεία η αναφορά στο πραξικόπημα. Έτσι, οι εκπαιδευτικοί ερμήνευσαν την προσέγγιση αυτή και ως υπόδειξη. Η υπουργός μίλησε σε εκδήλωση για «επώδυνο διχασμό», ενώ σε άλλες περιπτώσεις καταδίκασε το πραξικόπημα. Περί το τέλος της χρονιάς, μάλιστα, το υπουργείο σε μια εμβληματική, όπως τη χαρακτήρισε, εκδήλωσή του έδωσε τον τίτλο «50 χρόνια από τα τραγικά γεγονότα του πραξικοπήματος και της τουρκικής εισβολής». Άλλωστε και ο ίδιος ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, μιλώντας σε αντικατοχική εκδήλωση του Δήμου Αμμοχώστου, μίλησε για «δίδυμο έγκλημα».
Εντελώς διαφορετική ήταν η στάση του Αρχιεπισκόπου Κύπρου, ο οποίος, ως γνωστό, μιλά για απελευθερωτικό αγώνα. Χωρίς, βέβαια, να επεξηγεί πώς αυτός θα διεξαχθεί αν δεν υπάρχουν οι ελάχιστες λογικές προϋποθέσεις για κάτι τέτοιο, αν δεν διασφαλιστεί η απαραίτητη και ομόφωνη βούληση των Κυπρίων, αλλά και η σύμπλευση της Ελλάδας. Αψηφώντας ταυτόχρονα πλήρως το πώς η διεθνής κοινότητα βλέπει τη λύση του Κυπριακού.
Τα πανεπιστήμιά μας πολύ λίγο ή και καθόλου ασχολήθηκαν με την τραγωδία, ενώ στον ευρύτερο πνευματικό-λογοτεχνικό χώρο υπήρξαν κάποιες αξιόλογες εκδηλώσεις.
Οφείλουμε, βέβαια, να ομολογήσουμε ότι μια λαμπρή εξαίρεση στην Κύπρο στάθηκε το ΡΙΚ, το οποίο αποφάσισε, ως φορέας της μνήμης, να τιμήσει την ιστορία του ιδρύματος και κατ’ επέκταση του τόπου.
Όλα αυτά είχαν ως αποτέλεσμα αντί να ενδυναμωθεί η συλλογική μνήμη μάλλον να κλονιστεί. Τα 50χρονα από την κυπριακή τραγωδία «έκλεισαν», ως ένα κεφάλαιο τυπικών υποχρεώσεών μας έναντι του παρελθόντος, χωρίς να αφήσουν κανέναν οδικό δείχτη για το μέλλον. Έτσι, μοιραία θα επέλθει η λήθη και ο ιστορικός αποπροσανατολισμός.
Πολύ χειρότερα ήταν τα πράγματα όσον αφορά τις εκδηλώσεις στην Ελλάδα. Πρώτ’ απ’ όλα, γιατί δεν υπήρξε εκεί η πρόσληψη της τραγωδίας της Κύπρου ως εθνικού «τραύματος», σε κανένα επίπεδο. Τρομάζει, αντίθετα, η άγνοια γύρω από το θέμα. Τραγικά χαρακτηριστικό είναι και το συμβάν σε αθλητικό αγώνα, όπου οι φίλαθλοι ανήρτησαν πανό, στο οποίο αναγραφόταν «ΚΥΠΡΟΣ 1924-1974»!! Τίποτα δεν έμαθαν στα σχολεία, τίποτα δεν τους είπαν οι γονείς τους, τίποτα δεν διάβασαν στα ΜΜΕ. Την ίδια ώρα, βέβαια, η ελλαδική κοινωνία βαυκαλίζεται ότι η Κύπρος αποτελεί την προμετωπίδα των αγώνων του Ελληνισμού! Στο μεταξύ κανένα πολιτικό κόμμα ή άλλος φορέας-εκφραστής της κοινής γνώμης δεν έχει θίξει ποτέ αυτό το εθνικό φαινόμενο!
Η πνευματική Ελλάδα ασχολήθηκε πολύ επιφανειακά με το θέμα. Έγιναν κάποιες εκδόσεις και μερικά αφιερώματα σε περιοδικά και ιστοσελίδες. Όμως, η λογοτεχνία, ο χώρος όπου εκφράζεται δημιουργικά η συλλογική μνήμη, «απώθησε», όπως έχει γραφτεί, το «τραύμα» της Κύπρου. Στα πενήντα αυτά χρόνια, ενώ υπήρξε κάποια ποιητική παραγωγή, στην πεζογραφία -προπάντων στο μυθιστόρημα- η δημιουργία παρέμεινε ισχνή. Αν σκεφτεί κανείς τα σπουδαία έργα που γράφτηκαν για τη Μικρασιατική Καταστροφή – και γράφονται ακόμα, για έναν ολόκληρο αιώνα- συμπεραίνει ότι η Κύπρος μάλλον «κείται μακράν» από την εθνική συνείδηση. Κι όμως, υπήρχαν παράμετροι της κυπριακής τραγωδίας (το δράμα, λ.χ., των αγνοουμένων και των βιασθεισών γυναικών) που θα μπορούσαν να αποτελέσουν μοναδικές πηγές έμπνευσης, στην ήδη άγονη από θεματολογία ελλαδική λογοτεχνική δημιουργία. Όμως, περί άλλα φαίνεται τυρβάζουν!
Εν κατακλείδι, η γενικότερη, θλιβερή, διαπίστωση: Όταν σε Κύπρο και Ελλάδα, η Εκπαίδευση, η Εκκλησία και οι πνευματικοί θεσμοί εμφανίζονται σε σύγχυση και ιστορικά αποπροσανατολισμένοι και όταν, επιπλέον, η Πολιτεία προχωρά σε παιχνίδια σκοπιμοτήτων, δεν προοιωνίζεται καθόλου αισιόδοξο μέλλον. Γιατί, απλά, δεν μαθαίνουμε!
*Φιλόλογος-συγγραφέας
