Του Κυριάκου Τσιούπρα
Η προαγωγή του Γκορμπατσόφ σε πρώτο γραμματέα της περιοχής της Σταυρούπολης ήταν θεμελιώδης βάση στην περαιτέρω άνοδό του στην κλίμακα της κομματικής ιεραρχίας. Και διότι, όπως τονίσαμε και σε άλλα σημεία αυτού του κειμένου, η περιοχή της Σταυρούπολης ήταν από τις πιο βασικές στην προώθηση του κυρίου οικονομικού στόχου της χώρας, που ήταν η ανάπτυξη της αγροτικής παραγωγής, και διότι βρέθηκε σε αυτή την ιδιαίτερα υπεύθυνη θέση σε ηλικία 39 χρόνων, στοιχείο ιδιαίτερα αξιέπαινο. Ο κυριότερος, όμως, λόγος που περιέβαλε αυτή την προαγωγή με ξεχωριστή βαρύτητα, και άνοιγε ένα νέο στάδιο στην κομματική σταδιοδρομία του, ήταν το ότι το αξίωμα του πρώτου γραμματέα περιοχής-κάτι σαν επαρχία-εξασφάλιζε αυτόματα και το δικαίωμα, ορθότερα προνόμιο, μέλους της Κεντρικής Επιτροπής του Κόμματος. Από τον επόμενο, λοιπόν, χρόνο, το 1971, ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ ήταν και μέλος της ΚΕ του κόμματος. Το τι σήμαινε αυτό το πράγμα, είναι ότι άνοιγε ο δρόμος ακόμη και για την ανώτατη ηγεσία του κόμματος, και, βέβαια, της χώρας, όπως και τελικά έγινε. Έτσι, για να πάρουμε μια ιδέα σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας του κόμματος και της χώρας, πριν από την τεχνοκρατική προαγωγή, άνθρωποι των υπηρεσιών ασφαλείας διενεργούσαν νέο κύκλο ελέγχου για να βεβαιωθεί το κέντρο ότι όλα ήταν «εν τάξει» για τη νέα προαγωγή. Το μήνυμα για την ανωτέρου επιπέδου αυτή προαγωγή υπογραφόταν από τον πρώτο ηγέτη, τον Λεονίντ Μπρέζνιεφ.
Περιγραφικά μιλώντας, είμαστε στο 1971. Στο ενδιάμεσο διάστημα που ανασκοπούμε συνέβησαν δύο σοβαρά γεγονότα: Το πρώτο, το 1964, το πραξικόπημα Μπρέζνιεφ που ανέτρεψε τον Χρουτσόφ. Το δεύτερο, η σοβιετική στρατιωτική επέμβαση στην Τσεχοσλοβακία για την καταστολή του Κινήματος Άνοιξης της Πράγας, τον Αύγουστο του 1968. Με βάση τα όσα ξέρουμε μέχρι τώρα, ούτε καν χρειάζεται να ρωτήσουμε ποια ήταν η στάση του Γκορμπατσόφ έναντι των δύο αυτών πολύ σημαντικών γεγονότων. Όχι απλώς υποστηρίζοντας τις κομματικές θέσεις, αλλά υπερθεματίζοντας με ενθουσιασμό και υποδειγματική μαχητικότητα. Και, φυσικά, δεν θα ακολουθούσαν οι αλλεπάλληλες προαγωγές χωρίς μια τέτοια υποστήριξη. Ο Στάλιν, αν δεν επανερχόταν στον θρύλο του, ήταν ο μεγάλος ηγέτης.
Όλα αυτά, όσο προκλητικά και απαράδεκτα ήταν για τη στοιχειώδη ανθρώπινη σκέψη και όσο οδυνηρά και αν ήταν για τον Γκορμπατσόφ, πρέπει να ήταν δευτερεύουσας σημασίας. Πρωτεύουσας σημασίας ήταν να φθάσει σε τέτοια ισχυρή θέση στο κόμμα ώστε να υλοποιήσει αυτά που θεωρούσε ως αναγκαία για μια οπωσδήποτε καλύτερη Σοβιετική Ένωση.
Και πρέπει να πούμε ότι με την ένταξη του σαν μέλος της ΚΕ διευρύνονταν οι προοπτικές προς αυτή τη δυνατότητα. Το πρώτο και αμεσότερο ήταν ότι τα όσα έκανε ο ίδιος σε έναν τομέα τόσο νευραλγικής σημασίας, όπως η αγροτική οικονομία, μπορούσε να τα μεταδώσει στο πιο σημαντικό σώμα του κόμματος. Με αποτέλεσμα να ενισχύεται η θέση του και η ευρύτερη επιρροή του μέσα στο σώμα. Να σημειώσουμε εδώ ότι ένας ενισχυτικός παράγοντας προς αυτή την κατεύθυνση ήταν η παρουσία για αρκετά χρόνια προηγουμένως, του Φιοντόρ Κουλακόφ, με τον οποίο ο Γκορμπατσόφ είχε συνεργασθεί για μακρό χρονικό διάστημα στην περιοχή της Σταυρούπολης.
Το χάρισμά του
Ο Γκορμπατσόφ είχε ένα ιδιαίτερο χάρισμα το οποίο αξιοποιούσε πλήρως στις νέες συνθήκες σαν μέλος της ΚΕ ερχόμενος τώρα σε ζωντανή επαφή, σε επικοινωνία με ολόκληρο νέο κόσμο που αποτελούσε ουσιαστικά τον σκελετό εξουσίας της χώρας. Ενδεικτικές των προοπτικών που άνοιγαν για τον ίδιο στο νέο αυτό περιβάλλον ήταν οι σχέσεις που ανέπτυξε με τον Αλεξέι Κοσίγκιν, πολύ βασικό στοιχείο αυτού του σκελετού, ο οποίος κατείχε τη θέση του Πρωθυπουργού της χώρας. Πράγμα που εξηγεί το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του Πρωθυπουργού να γνωρίσει από κοντά ένα νέο στέλεχος περιβεβλημένο με βαθιά εκτίμηση για τον σημαντικό του ρόλο στην ανάπτυξη της παραγωγής στον περιζήτητο αγροτικό τομέα.
Αλλά, όπως θα έχετε καταλάβει ήδη, αναγνώστες αυτού του κειμένου, τα ενδιαφέροντα του Γκορμπατσόφ ήταν πλατύτερα. Από τις πρώτες συνεδρίες της ΚΕ άρχισε και η προσπάθεια ευρυτέρων γνωριμιών και ενίσχυσης της θέσης του στο ανώτερο σώμα. Ένα άλλο, πολύ ενδεικτικό παράδειγμα της επιτυχίας του σ’ αυτό τον τομέα, ήταν οι καλές σχέσεις με τον Σουσλόφ, «άρχοντα» του ιδεολογικού Μετώπου. Δανειζόμενοι από τη γλώσσα του κομματικού κουτσομπολιού, θα λέγαμε ότι φιλικές σχέσεις με τον Σουσλόφ, σήμαιναν κάτι περισσότερο από «πιστοποιητικό νομιμοφροσύνης».
Όπως είναι φυσικό, η άνοδος στο επίπεδο της Κ.Ε. σήμαινε μια σειρά προνομίων. Ένα απ’ αυτά τα προνόμια ήταν και εκείνο της δυνατότητας επισκέψεων σε χώρες του εξωτερικού, κάτι πολύ περιορισμένο για τον Γκορμπατσόφ μέχρι τότε. Κάποτε μόνος, κάποτε με τη σύζυγό του Ραΐσα, επισκέφθηκε την Ιταλία, το Βέλγιο, την Ολλανδία, τη Δυτική Γερμανία, τον Καναδά. Κύριο στοιχείο αυτών των επισκέψεων, αν χρειάζεται να το πούμε, ήταν ότι στη διάρκειά τους είχε ορθάνοικτα «τα μάτια και τα αφτιά του και περισσότερο τον νου του».
Κάτι το πολύ σημαντικό, είναι ότι με τη συμμετοχή του στην ΚΕ βρήκε και τη γλώσσα του ήπιου αντιλόγου. Βρισκόμενος στη Σταυρούπολη, όταν κάτι δεν πήγαινε καλά στις σχέσεις του κέντρου με την επαρχία, θεωρούσε πάντα υπεύθυνη την επαρχία. Τώρα, ευρισκόμενος ακόμη στη Σταυρούπολη αλλά συμμετέχοντας σε συνεδρίες στη Μόσχα, τολμούσε μερικές φορές, σε δευτερεύοντα θέματα, να επικρίνει το κέντρο. Σημάδια των καιρών; Οπωσδήποτε.
Μονοπώλιο εξουσίας
Ανοίγουμε μια παρένθεση για να δούμε τι γινόταν σ’ εκείνη τη χρονική περίοδο στην κορυφή της κομματικής πυραμίδας με την οποία ουσιαστικά ταυτιζόταν και η κρατική πυραμίδα. Ο Λεονίντ Μπρέζνιεφ, που σαν αποτέλεσμα του πραξικοπήματος του 1964 εναντίον του Χρουτσόφ, ανέλαβε σαν γενικός γραμματέας του κόμματος, κατείχε, βέβαια, και το αξίωμα του προέδρου του Ανωτάτου Σοβιέτ. Αυτή η κατάσταση συνεχίσθηκε μέχρι τον θάνατό του, στις 10 Νοεμβρίου 1982. Τον Αύγουστο του 1983, ο Αντρόποφ, ο οποίος τον διαδέχθηκε, ασθένησε σοβαρά και δεν εμφανίστηκε ξανά στο προσκήνιο μέχρι τον θάνατό του στις 9 Φεβρουαρίου 1984.
Όση σημασία κΙ αν έχουν τα ονόματα εκείνων που πέρασαν από την κορυφή της κομματικής και κρατικής εξουσίας, ακόμη μεγαλύτερη σημασία ενέχει ο τρόπος λειτουργίας του συστήματος εξουσίας. Γι’ αυτό και θα είναι περισσότερο διδακτικό αν δούμε ορισμένες λεπτομέρειες γι’ αυτό το σύστημα.
Ιδιαίτερη βαρύτητα για το υπό συζήτηση θέμα για την περίοδο που ανασκοπούμε ενέχει η «πολιτεία» Αντρόποφ. Πρόκειται για ένα όνομα που για πολλούς αναγνώστες αυτού του κειμένου είναι ταυτισμένο με τη σοβιετική επέμβαση στην Ουγγαρία τον Οκτώβρη του 1956 για την καταστολή της αντισοβιετικής εξέγερσης. Και αυτό γιατί σαν πρεσβευτής στη Βουδαπέστη από το 1954 διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην οργάνωση της καταστολής της εξέγερσης. Επιτρέψετέ μου σ’ αυτό το σημείο, σαν παρένθεση στην παρένθεση, να σχολιάσω το τι πραγματικά σημαίνει αυτό που λέμε ότι «υποστήριξε τη σοβιετική επέμβαση».
Κανένας, εκτός από τον ίδιο, μπορούσε να είναι βέβαιος τί πραγματικά πίστευε αυτός όταν ηγείτο εκείνης της αποτρόπαιης ενέργειας. Απλούστατα γιατί σε τέτοια καθεστώτα, και ιδιαίτερα σε τέτοιες κρίσιμες στιγμές, ο άνθρωπος δεν είναι κύριος του εαυτού του. Ούτε και ξέρει τις συνέπειες άρνησής του να διαπράξει αυτό που διατάσσει το ανώτερο επίπεδο εξουσίας. Συχνά σε τέτοιες περιπτώσεις δίπλα στη μεγάλη τραγωδία διαδραματίζονται και τα χειρότερα. Σ’ αυτή τη συγκεκριμένη περίπτωση, στο σπίτι του Αντρόποφ, στη δική του οικογένεια και αναμφίβολα σαν αποτέλεσμα της όλης τραγωδίας, η σύζυγός του υπέστη εγκεφαλικό επεισόδιο. Πληροφοριακά να επισημάνουμε στον αναγνώστη ότι ο ίδιος ο Αντρόποφ, από τα ανώτερα πόστα που κατείχε στη συνέχεια, υποστήριξε και την επέμβαση στην Τσεχοσλοβακία το 1968, όπως και την ιδέα για επέμβαση στην Πολωνία κατά την πρώτη φάση της κρίσης, τον Νοέμβριο του 1980.
Έναν χρόνο μετά τη σοβιετική εισβολή στην Ουγγαρία, ο Αντρόποφ μετατέθη στη Μόσχα και, σαν ανταμοιβή, υπηρέτησε σε ανώτερες θέσεις μέχρι το 1967 οπότε ανέλαβε τη γενική ευθύνη για την Υπηρεσία Ασφάλειας, γνωστή στο εξωτερικό σαν KGB. Σ’ αυτό το αξίωμα παρέμεινε μέχρι το 1982 ακολουθώντας μια πρακτική καταπίεσης και διώξεων.
Η «βασιλεία» του Μπρέζνιεφ διήρκησε, όπως είδαμε πιο πάνω, για 18 χρόνια (1964-1982). Από το 1975, όμως, υπέστη εγκεφαλικό επεισόδιο και ήταν ουσιαστικά εκτός μάχης. Για επτά σχεδόν χρόνια δηλαδή, ενώ δεν μπορούσε να ανταποκριθεί σε στοιχειώδεις υποχρεώσεις, διατηρούσε τα δύο ανώτατα αξιώματα του κόμματος και του κράτους – γγ του Κομουνιστικού Κόμματος και πρόεδρος του Ανωτάτου Σοβιέτ.
Εδώ που τα λέμε, δεν αποκλείεται αυτή η πρωτάκουστη κατάσταση να ήταν το αποτέλεσμα εσκεμμένου σχεδιασμού από τον Αντρόποφ, από την παντοδύναμη θέση που κατείχε τότε σαν διευθυντής της ΚGB. Ουσιαστικά, δηλαδή, αυτός κυβερνούσε στα επτά εκείνα χρόνια. Και για να δώσει ένα πέπλο συλλογικότητας στην απεριόριστη αυθαιρεσία του, συγκρότησε ένα είδος Συμβουλίου, ως υποτιθέμενης Ανώτατης Αρχής, με συνεργάτες του τον υπουργό Εξωτερικών Αντρέι Γκρομίκο και τον υπουργό Άμυνας Αντρέι Γκρέτσκο, και σε συνέχεια, τον διάδοχο του Γκρέτσκο, Ντιμίτρι Ουστίνοφ.
Ασφαλώς ο αναγνώστης, ιδιαίτερα εκείνος που είχε μια πλησιέστερη προς την πραγματικότητα εικόνα των σοβιετικών πραγμάτων, μπορούσε να καταλάβει τον ουσιαστικό σκοπό των ενεργειών του: Να παραμείνει στην ισχυρότατη θέση του διευθυντή των Υπηρεσιών Ασφάλειας και, το κυριότερο, να προετοιμάσει το έδαφος ώστε με τον θάνατο του Μπρέζνιεφ, να τον διαδεχθεί. Όπως και έγινε.
Σαν ενδεικτικό στοιχείο για το πόσο «ανήμπορος» ήταν ο Μπρέζνιεφ στη διάρκεια των επτά εκείνων χρόνων που διατηρούσε τα δύο ανώτατα αξιώματα, περιγράφει την κατάσταση ο ίδιος ο Γκορμπατσόφ με σχετική αναφορά του στη συνέντευξη -ντοκιμαντέρ με τον Masky «Τον χαιρέτησα και χωρίς καν να στρέψει το βλέμμα του προς εμένα είπε: «Ο Κουλακόφ ήταν καλός άνθρωπος». Άλλαζα κουβέντα για να δω τι θα πει. Πάλι « Ο Κουλακόφ ...». Ό,τι και να έλεγα, η απάντησή του ήταν «Ο Κουλακόφ ήταν καλός άνθρωπος.»
