Tης Μαρίζας Λαμπίρη*
Ο ιός των ανθρώπινων θηλωμάτων (HPV) είναι μια ευρέως διαδεδομένη λοίμωξη που σχετίζεται με διάφορους καρκίνους, συμπεριλαμβανομένων των καρκίνων του τραχήλου της μήτρας, του στοματοφαρυγγικού, του πρωκτού και των γεννητικών οργάνων. Αυτή η μόλυνση συμβάλλει στο 5% των παγκόσμιων περιπτώσεων καρκίνου ετησίως, επηρεάζοντας περίπου 660.000 γυναίκες και 72.000 άνδρες (International Agency for Research on Cancer https://gco.iarc.fr/en). Τον ιό των ανθρώπινων θηλωμάτων, την πρόληψη, τη θεραπεία αλλά και τις τελευταίες ερευνητικές εξελίξεις, αναλύει η αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Βιολογικών Επιστημών και Επικεφαλής του Εργαστηρίου Βιολογίας Καρκινοϊών του Πανεπιστημίου Κύπρου, Κατερίνα Στρατή.
Μπορείτε να εξηγήσετε εν συντομία τι είναι ο HPV και γιατί είναι σημαντική η έρευνα γύρω από αυτόν τον ιό;
Ο ιός HPV είναι ένας ιός με γενετικό υλικό οποίος μολύνει τα πλακώδη επιθήλια ανθρώπων (πχ. δέρμα, γεννητικό σύστημα, στοματική κοιλότητα και στοματοφάρυγγα). Μεταδίδεται με την αφή (στο δέρμα) και μέσω της σεξουαλικής επαφής. Επειδή ακριβώς ευθύνεται για το 5% των παγκόσμιων περιστατικών καρκινογένεσης η έρευνα συνεχίζει να είναι σημαντική. Διότι, παρόλο που υπάρχει καλό εμβόλιο για την προφύλαξη από τον ιό,τουλάχιστον 5 δισεκατομμύρια άτομα είναι ήδη σε ηλικία που δε θα λάβουν το εμβόλιο ή δεν έχουν πρόσβαση. Επίσης, ακόμα και σε περιπτώσεις όπου οι καρκίνοι είναι ιάσιμοι, οι απαραίτητες θεραπείες μειώνουν την ποιότητα ζωής των ασθενών και χρήζουν βελτίωσης.
Ποιοι είναι οι διαφορετικοί τύποι HPV και ποιοι από αυτούς είναι οι πιο ανησυχητικοί;
Υπάρχουν πάνω από 100 τύποι του ιού, αλλά μόνο κάποιοι από αυτούς είναι υψηλού ρίσκου για δημιουργία καρκινογένεσης. Παρόλο που οι λοιμώξεις με τον ιό είναι πολύ συχνές και αφορούν την πλειοψηφία των σεξουαλικά ενεργών ατόμων, στις πλείστες περιπτώσεις, ακόμα και αν η μόλυνση αφορά υψηλού ρίσκου ιό, είναι παροδική λόγω της επιτυχούς δράσης του ανοσοποιητικού συστήματος. Σε κάποιες περιπτώσεις όπου η μόλυνση είναι μακροχρόνια, μπορεί να οδηγήσει σε καρκινογένεση. Άλλοι τύποι του ιού ευθύνονται για να γεννητικά κονδυλώματα και τις μυρμηγκιές ή σκάθαρους. Τόσο τα κονδυλώματα όσο και οι μυρμηγκιές δεν είναι κακοήθη, όμως μπορεί να προκαλούν ενόχληση ή και να απαιτούν επαναλαμβανόμενη θεραπευτική παρέμβαση.
Πόσο κοινός είναι ο HPV και ποιος κινδυνεύει περισσότερο να προσβληθεί από αυτόν;
Επειδή υπάρχουν πολλοί τύποι του ιού, και μολύνουν συνήθως διαμέσου μικροεκδορών, οι πλείστοι από εμάς μπορεί να είμαστε μολυσμένοι με πάνω από έναν τύπο του ιού. Για τους σεξουαλικά μεταδιδόμενους τύπους του ιού, αύξηση του ρίσκου αφορά σε άτομα με πολλούς συντρόφους ή που δεν χρησιμοποιούν προφυλακτικά. Παρ' όλα αυτά, η συντριπτική πλειοψηφία των μολύνσεων είναι ασυμπτωματικές. Υψηλό ρίσκο για παρατεταμένες μολύνσεις έχουν άτομα με διάφορες μορφές ανοσοκαταστολής και ως εκ τούτου έχουν αυξημένο ρίσκο για καρκίνους που προκαλούνται από τον ιό.
Πόσο αποτελεσματικά είναι τα εμβόλια HPV και ποιος πρέπει να τα κάνει;
Τα εμβόλια προφυλάσσουν από τη μόλυνση με τον ιό (σχεδόν 100% για τους τύπους του ιού τους οποίους καλύπτει το εμβόλιο) και χορηγούνται νωρίς στην εφηβεία (9-13 ετών σύμφωνα με τον ΠΟΥ) σε άτομα και των δυο φύλων. Το νεαρό της ηλικίας απαιτείται, τόσο για να ευνοηθεί η βέλτιστη ανοσοποιητική απόκριση, όσο και για να προηγείται η ανοσοποίηση της έναρξης της σεξουαλικής δραστηριότητας. Μπορούν να χορηγηθούν και σε μεγαλύτερες ηλικίες (μέχρι 45 ετών) αλλά δεν έχουν θεραπευτική δράση, οπότε δεν χορηγούνται σε άτομα τα οποία ήδη έχουν τεκμηριωμένη μόλυνση.
Υπάρχουν παρενέργειες ή κίνδυνοι που σχετίζονται με το εμβόλιο HPV;
Οι παρενέργειες των εμβολίων αυτών είναι ήπιες (πρήξιμο στο σημείο ένεσης κ.λπ.) και δεν διαρκούν για πολλές μέρες. Είναι ένα από τα ασφαλέστερα εμβόλια και έχει μελετηθεί εκτενώς σε διάφορους πληθυσμούς. Σε χώρες όπου υπήρξαν επαρκή προγράμματα εμβολιασμού έχει αρχίσει να τεκμηριώνεται σημαντική μείωση στις προκαρκινικές αλλοιώσεις που εντοπίζονται σε Τεστ Παπανικολάου.
Ποιες είναι οι πιο συναρπαστικές εξελίξεις στην έρευνα για τον HPV αυτή τη στιγμή;
Η επιστημονική κοινότητα ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για την παρακολούθηση των παγκόσμιων προσπαθειών εμβολιασμού, με απώτερο στόχο την εξάλειψη των καρκίνων που σχετίζονται με τον ιό. Είναι ενδιαφέρον, για παράδειγμα, να διαφανεί αν θα εντοπισθεί αύξηση λοιμώξεων από τύπους του ιού οι οποίοι δεν καλύπτονται από το εμβόλιο. Επίσης, παρόλο που το εμβόλιο είναι πολύ αποτελεσματικό, η πρόσβαση στον εμβολιασμό δεν είναι η βέλτιστη σε όλες τις χώρες, για λόγους οικονομικούς, πρακτικούς ή κοινωνικούς. Οπότε, εξακολουθούν να επείγουν έρευνες που σχετίζονται με την ανάπτυξη και την αντιμετώπιση της καρκινογένεσης. Η κατανόηση αυτού του είδους καρκινογένεσης έχει διαχρονικά δώσει και πληροφορίες που αφορούν άλλα είδη καρκινογένεσης, οπότε έχει και γενικότερη αξία. Το δικό μας εργαστήριο στο ΠΚ δραστηριοποιείται σε διάφορα πεδία και φιλοδοξούμε να κατανοήσουμε καλύτερα κάποιους από τους παράγοντες που προωθούν τις μακροχρόνιες λοιμώξεις με τον ιό που είναι και οι πιο επικίνδυνες.
Τι πιστεύετε ότι πρέπει να γίνει για να βελτιωθούν οι προσπάθειες ενημέρωσης και πρόληψης κατά του HPV παγκοσμίως;
Ευελπιστώ ότι τα προγράμματα εμβολιασμού θα έχουν τελικά τεράστιο θετικό αντίκτυπο στη δημόσια υγεία. Η ιστορική εμπειρία τέτοιων προγραμμάτων εμβολιασμού, όμως, είναι ότι έχουν πολλές προκλήσεις οι οποίες δεν συνδέονται απαραίτητα, ούτε με την ασφάλεια ούτε με την επάρκεια του εμβολίου. Οπότε, η επιστημονική κοινότητα και τα συστήματα δημόσιας υγείας πρέπει να προετοιμασθούν με πολύπλευρες προσεγγίσεις που να λαμβάνουν υπόψη τις εναλλασσόμενες προκλήσεις. Στο τέλος, η επίτευξη του στόχου θα είναι μια από τις μεγαλύτερες ιστορίες επιτυχίας στον τομέα της δημόσιας υγείας.
*Επικεφαλής Γραφείου Επικοινωνίας και Δημοσίων Σχέσεων, Πανεπιστήμιο Κύπρου
