*Του Μηνά Στυλιανού
Στις 13 Δεκεμβρίου 1959 διεξήχθησαν οι πρώτες προεδρικές εκλογές της νεοσύστατης Κυπριακής Δημοκρατίας. Βάσει του Άρθρου 1 του Συντάγματος ο Πρόεδρος θα ήταν Ελληνοκύπριος και ο αντιπρόεδρος Τουρκοκύπριος εκλεγμένοι χωριστά από τις κοινότητές τους. Για το προεδρικό αξίωμα αντίπαλοι ήταν ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος ο Γ΄ (υποστηριζόμενος από το Ενιαίο Δημοκρατικό Μέτωπο Αναδημιουργίας-ΕΔΜΑ) και ο Ιωάννης Κληρίδης (υποστηριζόμενος από τη Δημοκρατική Ένωση-ΔΕ -της οποίας ηγείτο μαζί με τον Θεμιστοκλή Δέρβη- και το ΑΚΕΛ). Ο Μακάριος κέρδισε άνετα την προεδρία με ποσοστό 66,82% έναντι 33,18% του αντιπάλου του. Εκ μέρους της τουρκοκυπριακής κοινότητας ο δρ Φαζίλ Κιουτσιούκ ανακηρύχθηκε αντιπρόεδρος άνευ ανθυποψηφίου.
Η Δημοκρατία ξεκίνησε τη λειτουργία της στις 16 Αυγούστου 1960, την ημέρα που συνεδρίασε για πρώτη φορά η Βουλή των Αντιπροσώπων. Η τριετία 1960-1963 ήταν η μοναδική περίοδος που οι δύο κοινότητες συνυπήρξαν πολιτικά. Η μονομερής πρόταση του Μακαρίου για αναθεώρηση του Συντάγματος και η αποχώρηση των Τουρκοκυπρίων από όλα τα κρατικά όργανα, στα τέλη του 1963, οδήγησαν στην κατάρρευση του κράτους. Από συγκεκριμένους λόγους του Μακαρίου, όπως καταγράφονται στα Άπαντά του, θα καταδειχθεί πως ο πρώτος Πρόεδρος της Δημοκρατίας δεν πίστεψε στον δικοινοτικό της χαρακτήρα -βάσει των Συμφωνιών Ζυρίχης/Λονδίνου που είχε προσυπογράψει- και δεν συμπεριφέρθηκε ως ηγέτης όλων των Κυπρίων.
Σε συνέντευξή του στην εφημερίδα «Αθηναϊκή», στις 5 Οκτωβρίου 1960, ο Κύπριος Πρόεδρος δήλωνε πως η «διά των Συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου δοθείσα λύσις δεν είναι δια τους Έλληνας Κυπρίους η ιδεώδης» κάτι που εκτιμάται πως δεν θα έπρεπε να αναφέρει δημόσια ένας Πρόεδρος που επιθυμούσε να οικοδομήσει ένα νέο δικοινοτικό κράτος, καθιστώντας τον εαυτό του εκπρόσωπο του συνόλου του κυπριακού λαού (ειδικά μετά από όσα είχαν προηγηθεί στην εθνικιστικά φορτισμένη δεκαετία του 1950). Στο βέλγικο έντυπο «Le Soir», μέσα στο 1961, ανέφερε πως για την καλή λειτουργία της Δημοκρατίας είναι απαραίτητη η αρμονική συνεργασία μεταξύ της ελληνικής πλειοψηφίας και της τουρκικής κοινότητας («Τhe Greek majority and the Turkish community»), υποβαθμίζοντας έμμεσα τους Τουρκοκύπριους σε μειονότητα ενώ στο Σύνταγμα αναγνωρίζονταν δύο συγκυβερνώσες κοινότητες. Στο ίδιο πνεύμα διαχωρισμού υποστήριζε σε συνέντευξή του στο BBC, στις 19 Ιουνίου 1961, πως η Κύπρος είναι κράτος αλλά όχι έθνος («Cyprus is a state but not a nation») διότι υπάρχει μια μεγάλη ελληνική πλειοψηφία («Cyprus is largely composed of Greeks - with a large majority») και Τούρκοι που αισθάνονται εγγύτερα στην Τουρκία («and Turks, who feel naturally a certain degree of allegiance to their ethnic origin»).
Σε κήρυγμά του στη Μονή Κύκκου, στις 15 Αυγούστου 1962, ο Μακάριος ανέφερε πως «ο αγών δεν ετελείωσεν. Ετελείωσε μία φάσις του διά να αρχίση άλλη. Έκλεισεν εν κεφάλαιον διά να ανοίξη άλλο» υπονοώντας σαφώς πως κάτι διαφορετικό έπρεπε να ακολουθηθεί από τα συμφωνηθέντα. Σε δηλώσεις του στο αεροδρόμιο του Λονδίνου, στις 9 Σεπτεμβρίου 1962, υποστήριξε πως «Η Κύπρος είναι εν νέον κράτος, ουχί νέον έθνος. Οι Έλληνες της Κύπρου σκέπτονται και αισθάνονται ως Έλληνες και οι Τούρκοι σκέπτονται και αισθάνονται ως Τούρκοι» κάνοντας αναφορά σε εκατέρωθεν εξτρεμιστικά στοιχεία τα οποία όμως βρίσκονταν υπό έλεγχο (λίγο καιρό αργότερα οι εξτρεμιστικές αυτές ομάδες θα πρωταγωνιστούσαν στις βίαιες δικοινοτικές συγκρούσεις). Στις συγκεκριμένες δηλώσεις ο Μακάριος κατέστησε δημόσια σαφές πως δύο χρόνια μετά την ίδρυση της Δημοκρατίας δεν προσέβλεπε στην προώθηση της ομοιογένειας ολόκληρου του κυπριακού πληθυσμού (στη λογική του: «ας μείνει ο καθένας όπου νιώθει εθνικά εγγύτερα»), κάτι που αποτελεί καθήκον ενός κρατικού ηγέτη, αλλά σε διατήρηση μιας υπάρχουσας διαιρετικής κατάστασης.
Στις 28 Σεπτεμβρίου 1962 ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας επισκέφθηκε την Αθήνα όπου και συνάντησε τον δήμαρχο Άγγελο Τσουκαλά (πατέρα του κοινωνιολόγου και πανεπιστημιακού Κωνσταντίνου Τσουκαλά). Ο δήμαρχος με μια προσφώνηση εθνικιστικού οίστρου ανέφερε πως «οι λαοί, μακράν της πολιτικής και της διπλωματίας, γεννώνται, γαλουχούνται, εκτρέφονται και μεγαλουργούν, όταν κινούνται εις την σφαίραν του ρομαντισμού, ή και των φευγαλέων, έστω, ονείρων» τα οποία καθοδήγησαν «την ελληνικήν φυλήν» στα μεγάλα της πεπρωμένα. Στην αντιφώνησή του ο Κύπριος Πρόεδρος ανέφερε, μεταξύ άλλων, πως επισκέπτεται την ελληνική πρωτεύουσα ως «Έλλην ηγέτης μιας νήσου, της οποίας η μεγάλη πλειονότης του πληθυσμού αποβλέπει προς τα ιερά ταύτα χώματα ως προς το εθνικόν αυτής κέντρον», τονίζοντας μόνο τον ελληνικό χαρακτήρα της Κύπρου χωρίς καμία αναφορά στη δικοινοτικότητα.
Σε χαιρετισμό του σε εκδήλωση της Ορθόδοξης Χριστιανικής Ένωσης Νέων (ΟΧΕΝ) Λευκωσίας για τον εορτασμό της 8ης επετείου του αγώνα της ΕΟΚΑ, στις 31 Μαρτίου 1963, δήλωσε πως «αι συμφωνίαι δεν αποτελούν ήτταν, αλλά νίκην, έστω και μή ωλοκληρωμένην. Αποτελούν σταθμόν και αφετηρίαν διά την πορείαν προς τα πρόσω» όπως «διαγράφει το νόημα και το περιεχόμενον της ενδόξου επετείου, την οποίαν σήμερον εορτάζομεν», καθιστώντας σαφές το όραμά του για μια διαφορετική πορεία της Δημοκρατίας. Σε συνέντευξή του στον «Φιλελεύθερο», στις 9 Απριλίου 1963, ο Μακάριος αναφέρθηκε σε συνταγματικώς κατοχυρωμένα «υπερβολικά δικαιώματα» των Τούρκων που όταν τα χρησιμοποιούν καταχρηστικά τότε «παρίσταται ανάγκη αναθεωρήσεως των συνταγματικών αυτών διατάξεων» (λίγο καιρό μετά, στις 19 Απριλίου 1963, θα ακολουθούσε και η επιστολή του Αβέρωφ που επισήμαινε την υποχρέωση για μη μονομερή τροποποίηση των υπογραφέντων).
Σε θρησκευτική ομιλία του στον Άγιο Νικόλαο Στέγης στην Κακοπετριά, στις 27 Ιουλίου 1963, ανέφερε: «Αι συμφωνίαι δεν αποτελούν το τέρμα. Αποτελούν το παρόν, όχι όμως και το μέλλον. Το μέλλον πρέπει να είναι καλύτερο του παρόντος. Από ημάς εξαρτάται η διαμόρφωσίς του». Άξια αναφοράς είναι και η διαφωνία του με τον Πρόεδρο του Κοινοβουλίου Γλαύκο Κληρίδη, λίγες μέρες αργότερα, στις 8 Αυγούστου 1963, σχετικά με την πρόταση του δεύτερου για μια ευρύτερη δικοινοτική συζήτηση για το μέλλον του Συντάγματος: «Συμμερίζομαι τας απόψεις του κ. Κληρίδη, αλλά δεν νομίζω ότι οιαδήποτε αναθεώρησις του Συντάγματος δέον να εξαρτηθή μόνον εκ της καλής θελήσεως των Τούρκων, οι οποίοι αποτελούν μειονότητα». Σε νέα δήλωσή του στον Άγιο Νικόλαο Στέγης, στις 18 Αυγούστου 1963, ανέφερε πως «το σύνοικον στοιχείον θα αντιληφθή ότι το κοινόν συμφέρον επιβάλλει την αναθεώρησιν ωρισμένων προνοιών του κυπριακού συντάγματος» ενώ αναφέρθηκε και σε «μειονοτικά δικαιώματα των Τούρκων». Στο ίδιο πνεύμα στον Άγιο Λουκά Επτακώμης Καρπασίας, στις 15 Σεπτεμβρίου 1963, δήλωνε πως «η πλειοψηφία κυβερνά, η μειοψηφία ελέγχει και η μειονότης προστατεύεται». Τέλος, σε συνέντευξή του στο Ραδιοφωνικό Ίδρυμα Καναδά, στις 8 Οκτωβρίου 1963, ο Κύπριος Πρόεδρος δήλωνε: «Η Κύπρος ιστορικώς και εκ παραδόσεως υπήρξε πάντοτε μια ελληνική νήσος», ενώ στον ορισμό της λέξεως Κύπριος τόνιζε με σαφήνεια πως «χρησιμοποιείται, διά να υποδηλώσει την γεωγραφικήν προέλευσιν, ουχί την εθνικήν καταγωγήν».
Συμπερασματικά, ο Μακάριος δεν αποσκοπούσε να καταστεί Πρόεδρος όλων των Κυπρίων. Ο δημόσιος λόγος του, καθ’ όλη τη διάρκεια της τριετούς πολιτικής συνύπαρξης, δεν λειτουργούσε ενωτικά αλλά ενίσχυε την υπάρχουσα δικοινοτική καχυποψία. Σε αυτή την πρώτη προεδρική του θητεία δεν είναι σίγουρο ότι είχε αποφασίσει τι ήθελε: ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα ή μια ανεξάρτητη «μικρή Ελλάδα» της Ανατολικής Μεσογείου με αυτόν στην ηγεσία; Όπως και να έχει η μοναδική ιστορικά ευκαιρία να θεμελιωθεί ένα ειρηνικό, δικοινοτικό κράτος χάθηκε σε αυτήν τη διακυβέρνηση.
*Ανεξάρτητου ερευνητή (ΜΑ Διεθνείς Σχέσεις και Ευρωπαϊκές Σπουδές), stylminas@gmail.com
