Φόρμα αναζήτησης

«Ελεύθερη βούληση» και «ελεύθερη έκφραση» σε κρίση

Το 1913, ο Βενιζέλος με την πολιτική του κατάφερε να διπλασιάσει εδαφικά και πληθυσμιακά την Ελλάδα. Οι περισσότερες ελληνικές εφημερίδες, όμως, εξακολουθούσαν να τηρούν κριτική στάση απέναντί του. Μερικές, μάλιστα, υποστήριζαν με εμπάθεια τον εν δυνάμει αντίπαλό του, τον τότε πρίγκιπα και μετέπειτα βασιλιά Κωνσταντίνο. Έναν άνθρωπο με  πολύ μέτριες ικανότητες και καθόλου πολιτικό αισθητήριο, σχεδόν περιφρονημένο μέχρι τότε. Ήταν όμως βασιλόπαις… Έτσι, την ώρα της αποδεδειγμένα μεγαλύτερης αποτελεσματικότητας του Βενιζέλου, η εφημερίδα «Σκριπ» αντί γι’ αυτόν εξυμνούσε τον Κωνσταντίνο! Ως τον «θεόπεμπτο αναδημιουργό του εθνικού μεγαλείου και της δόξης». Η «ελεύθερη βούληση» του λαού και η «ελεύθερη έκφραση» των διανοουμένων και του Τύπου θα καταστήσουν τον Κωνσταντίνο πρωταγωνιστή της πολιτικής σκηνής. Και το 1920, αμέσως μετά που ο Βενιζέλος πέτυχε τη δημιουργία της Ελλάδας «των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών», θα τον στείλουν σπίτι του.

Η «ελεύθερη βούληση» και η «ελεύθερη έκφραση» στις μέρες μας έχει αντίστοιχες επιτυχίες: Αυτή ακριβώς οδήγησε στο Brexit, αυτή ακριβώς έκανε Πρόεδρο των ΗΠΑ έναν από τους πιο επικίνδυνους ανθρώπους στον πλανήτη (με πασίγνωστες περγαμηνές ηλίθιων και λανθασμένων επιλογών από τη δεκαετία του 1990), αυτή ακριβώς ετοιμάζεται να κάνει τον Τζόνσον πρωθυπουργό της Βρετανίας. Και αυτή ακριβώς έχει καταστήσει σήμερα χώρες όπως η Πολωνία και η Ουγγαρία τα μαύρα πρόβατα της Ευρώπης από άποψη δημοκρατίας και κράτους δικαίου.

Οι δύο αυτές έννοιες, λοιπόν, ασθενούν σήμερα γενικώς.

Η κυριαρχία του συναισθήματος

Έχουμε συχνά τη λανθασμένη εντύπωση ότι αυτό που ονομάζουμε «ελεύθερη βούληση» έχει να κάνει με τη σκέψη. Στην πραγματικότητα έχει να κάνει αποκλειστικά με το συναίσθημα. Με το πώς νιώθουμε για ένα πράγμα. Για παράδειγμα, υπάρχουν μορφωμένοι και καταρτισμένοι άνθρωποι που αρνούνται να δεχτούν ότι μόνο μέσα από την ομοσπονδιακή λύση μπορούν να αντιμετωπιστούν τα προβλήματά μας και να απαλλαγούμε από τον ασφυκτικό κλοιό της Τουρκίας. Είναι αποδεδειγμένα ευφυέστατοι, αλλά δεν έχουν να σου αντιπαραθέσουν ούτε ένα λογικό επιχείρημα που να διαψεύδει αυτήν τη διαπίστωση. Η «ελεύθερη βούλησή» τους, όμως, δεν σχηματίζεται με την καθοδήγηση της λογικής και του ορθολογισμού, αλλά από το πώς νιώθουν με τα πράγματα. Αν, για παράδειγμα, ευαισθησία και προτεραιότητά τους είναι η διατήρηση της ελληνικότητάς μας, η ομοσπονδιακή λύση φαντάζει επικίνδυνη ανάμειξη και μπαστάρδεμα της εθνικής μας ταυτότητας. Και δεν θα μεταπειστούν ακόμη κι αν το «Γιαβούζ» αγκυροβολήσει στη Λεμεσό.

Ανάλογα, η «ελεύθερη έκφραση» μέσω των ΜΜΕ ακολουθεί αντίστοιχες διαδρομές. Εδώ μάλιστα μπαίνουν και άλλα ζητήματα, όπως τα συμφέροντα, ιδιαίτερα των ιδιοκτητών των Μέσων. Έτσι, έχεις εξαίρετους λειτουργούς των Μέσων να μην ακολουθούν τη λογική και τον ορθολογισμό στην παρουσίαση και ανάλυση των ειδήσεων, και να ωθούν τον κόσμο να ψηφίσει υπέρ του Brexit ή του Τραμπ. Γιατί η «ελεύθερη έκφρασή» τους δεν προκύπτει από την κατάρτιση, τη γνώση και τη λογική τους, αλλά από τα συναισθήματά τους για τα πράγματα, και από τα συναισθήματα και τα συμφέροντα που εικάζουν ότι έχει ο εργοδότης τους.

Η κυπριακή ιδιαιτερότητα

Στην Πολωνία και στην Ουγγαρία σήμερα, οι κυβερνώντες έχουν ως βασικό όπλο τους τον κοινωνικό και πολιτικό συντηρητισμό. Με βάση αυτόν, βρίσκουν κάθε τρεις και λίγο κάποιο θέμα που φαντάζει ως απειλή για να περιχαρακώσουν τη χώρα, να ελέγξουν τα μυαλά, τους θεσμούς, και τα Μέσα Ενημέρωσης. Τα τελευταία λίγα χρόνια, η απειλή είναι οι μετανάστες. Και ενώ έχουν από τις χαμηλότερες (σχεδόν μηδενικές) ροές προσφύγων στην Ευρώπη, η αφορμή είναι αρκετή για κάθε λογής αυθαιρεσίες εκ μέρους τους. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ήδη κατσάδιασε επίσημα την πολωνική κυβέρνηση ότι μέσα από σκόπιμους διορισμούς και έμμεση εξαγορά ανθρώπων των ΜΜΕ προσπαθεί να καταλύσει το κράτος δικαίου και να επιβάλει καθεστώς ανελευθερίας.

Η Πολωνία και η Ουγγαρία είναι χώρες μεσαίου προς μεγάλου μεγέθους, χωρίς υπαρκτές απειλές και εθνικούς κινδύνους. Είναι εύκολο να φανταστούμε τι μπορεί να γίνει σε χώρες πολύ μικρότερες, όπως η Κύπρος, που αντιμετωπίζουν χειροπιαστούς κινδύνους, όπως η διαρκής παρουσία της πολύ μεγαλύτερης Τουρκίας, στο έδαφος και στη θάλασσά της. Τόσο η «ελεύθερη βούληση» – δηλαδή το συναίσθημα, το πώς νιώθουμε για τα πράγματα – όσο και η «ελεύθερη έκφραση», είναι πολύ πιο εύκολα ελέγξιμα από την εξουσία. Αρκεί μια δήλωση του Τσαβούσογλου και η «ελεύθερη βούληση» γίνεται εύκολα κολυμβήθρα αρνητικών συναισθημάτων. Που οδηγούν στο «απειλούμαστε με αφανισμό», «καλύτερα μόνοι μας», «τζιείνοι ποτζιεί τζι’ εμείς ποδά». Και ο ορθολογισμός πάει περίπατο. Αρκεί η έμμεση εξαγορά καναλιών, και οι τίτλοι για τις δηλώσεις Τσαβούσογλου, για τη Λουτ, για την έκθεση του γ.γ., γίνονται αφρώδης οίνος συναισθημάτων αντί για είδηση με αρχή μέση και τέλος.

Σε άλλες χώρες, η «ελεύθερη βούληση» και η «ελεύθερη έκφραση» παίζονται πάνω στη ζυγαριά. Ναι, το Brexit και ο Τραμπ κέρδισαν, αλλά με μερικές χιλιάδες ψήφους μόνο. Ναι, τα μισά ΜΜΕ ήταν υπέρ της υστερίας. Στην Κύπρο, όμως, η κυριαρχία του συναισθήματος και ο έλεγχος των ΜΜΕ προσεγγίζει το απόλυτο, το καθολικό.

Το πρόβλημα κατάματα

Ενόσω αρνούμαστε να δούμε τα προβλήματα κατάματα, θα κάνουμε κύκλους γύρω από το μηδέν. Θα πείθουμε μάταια τον εαυτό μας πως η νέα κάθοδος της Λουτ στην Κύπρο είναι ελπιδοφόρα, πως τουλάχιστον η τελευταία έκθεση του γ.γ. διαβάστηκε σωστά, και πως μια σειρά από ανθρώπινες συγκυρίες έκαναν τον Πρόεδρο πιο ευαίσθητο και δεκτικό στη ΔΔΟ. Ότι επίσης το υγιές τμήμα της αστικής τάξης και οι αντίστοιχοι πολιτικοί του ΔΗΣΥ θα αναστηθούν συλλήβδην. Και ότι ο λαϊκισμός και η διαφθορά δεν θα είναι το μέλλον των παιδιών μας.

Στην πραγματικότητα, όλα τα πιο πάνω θα έχουν πιθανότητες πραγμάτωσης μόνον αν ο πολιτικός «λόγος» ραγίσει από ανθρώπινο λόγο που να σπάζει την ξύλινη υφή του. Και να προκαλέσει το απαραίτητο σοκ για να μετακινηθεί το πεδίο της «ελεύθερης βούλησης» από το «πώς νιώθω για τα πράγματα» στο «πώς μπορούν να γίνουν τα πράγματα». Το ίδιο και με την «ελεύθερη έκφραση». Τα ΜΜΕ είναι σήμερα στην πλειονότητά τους μια περίτεχνη κατασκευή σκοπιμοτήτων και συμφερόντων. Πολύ καλά δουλεμένη. Αλλά εξαιρετικά εύθραυστη. Δεν χρειάζεται παρά η αποφασιστικότητα δέκα ανθρώπων να φωνάξουν πως «ο βασιλιάς είναι γυμνός», για να τρέχουν όλοι οι αυλικοί να αποδείξουν ότι «ναι, αλλά εγώ δεν είμαι γυμνός».

Ο Σπύρος Μπλέτσας («Βολικοί μύθοι, καταστροφικές αυταπάτες») υπενθυμίζει πως στον Μεσαίωνα οι άνθρωποι θεωρούσαν τις θανατηφόρες επιδημίες έργο του Θεού. Και πίστευαν ακράδαντα ότι μόνον αυτός μπορούσε να τις ανακαλέσει. Συγκεντρώνονταν, λοιπόν, στις εκκλησίες για πολύωρες προσευχές, με αποτέλεσμα οι επιδημίες να διαδίδονται ακόμη πιο θανατηφόρα μέσα στον κλειστό χώρο της εκκλησίας! Προσθέτω: Οι επιδημίες υποχώρησαν, και φύγαμε από τον Μεσαίωνα, μόνον όταν δέκα άνθρωποι βρήκαν το κουράγιο να σταθούν έξω από την εκκλησία με το εμβόλιο της πενικιλίνης στο χέρι.

Καλάθι

  • Το ότι ο κόμπος έφτασε στο χτένι με την πολιτική μας στο Κυπριακό και στην ενέργεια, μυρίζει από τις μεταστροφές: Ο υπουργός Εξωτερικών έγινε σχεδόν υπέρμαχος της λύσης, τα στελέχη του ΔΗΣΥ πήραν γραμμή σε κάθε εμφάνιση στα πάνελ να ξεκινούν και να τελειώνουν με ένα «ζήτω η ΔΔΟ». Και ο Πρόεδρος είπε στον Τζιωνή να επιτρέψει στην Σπέχαρ να μείνει ακόμα λίγο στην Κύπρο. Πολύ δύσκολα τα πράγματα φαίνεται! Κουράγιο παιδιά. Το φθινόπωρο άρχισε νωρίς. Αλλά, πού θα πάει, θα έρθει ο Απρίλης…
  • Σε ένα άλλο σύμπαν, όπου το μάθημα της Πολιτικής Αγωγής στα σχολεία δεν θα είχε καταργηθεί για σκοπούς «μεταρρύθμισης», θα ήταν ενδιαφέρον οι μαθητές λυκείου να εξετάζονταν στο περιεχόμενο των εκθέσεων του γ.γ. του ΟΗΕ για την Κύπρο – κυρίως από το 2017 μέχρι σήμερα. Το βέβαιο είναι ότι το 2023 ο Πρόεδρος Αναστασιάδης δεν θα επανεκλεγόταν με τίποτα.
  • Αυτό το καλοκαίρι διαβάστε όσο μπορείτε. Στις παραλίες, ή στην πολυθρόνα σας. Όχι ότι να ‘ναι όμως. Κυκλοφορούν υπέροχες δουλειές, με περιεχόμενο και λόγο που κόβουν την ανάσα. Είναι εκεί και μας περιμένουν να σκεφτούμε και να τις ανακαλύψουμε.