Τι μαθαίνει ο πολίτης από το Πόθεν Έσχες - Οι δηλώσεις για την περιουσία των βουλευτών, η διαρροή και το νέο νομοσχέδιο

Οι δηλώσεις Πόθεν Έσχες των βουλευτών για το 2026 δημοσιοποιήθηκαν στις 20 Οκτωβρίου και αποσύρθηκαν το ίδιο βράδυ, επειδή περιλάμβαναν προσωπικά δεδομένα συζύγων και παιδιών που ο νόμος προστατεύει. Μία εβδομάδα αργότερα, το Υπουργείο Δικαιοσύνης έθεσε σε δημόσια διαβούλευση νομοσχέδιο που τροποποιεί το σύστημα, με συχνότερες δηλώσεις και πρόστιμα για όσους δεν τις υποβάλλουν. Τα δύο γεγονότα άνοιξαν ξανά τη συζήτηση τι προσφέρει ο θεσμός στους πολίτες, ποιος τον ελέγχει και πού σταματά η διαφάνεια όταν αγγίζει την ιδιωτική ζωή.

Η διαρροή

Από τη δημοσιοποίηση εξαιρούνται, βάσει του Ν.112(Ι)/2024, τα στοιχεία συζύγων, συμβίων και εξαρτώμενων μελών της οικογένειας, καθώς και ορισμένα προσωπικά στοιχεία των ίδιων των βουλευτών, όπως αριθμοί τηλεφώνου και εγγραφής οχημάτων. Στις 34 δηλώσεις που αναρτήθηκαν, αρχικά συμπεριλήφθηκαν εκ παραδρομής και τέτοια στοιχεία. Η βουλεύτρια Ειρήνη Χαραλαμπίδου ανέφερε, σε επιστολή της προς την πρόεδρο της Βουλής, ότι εκτέθηκαν δεδομένα ανήλικων παιδιών βουλευτών, καθώς και καταστάσεις συμφιλίωσης που υποβάλλονται στον έφορο Φορολογίας για έλεγχο. Ο βουλευτής Γιώργος Παμπορίδης έκανε λόγο για ενδεχόμενες ποινικές ευθύνες.

Η πρόεδρος της Βουλής, Αννίτα Δημητρίου, ζήτησε έρευνα και έκθεση γεγονότων από τις υπηρεσίες της Βουλής, χαρακτηρίζοντας τη διαρροή καταπάτηση προσωπικών δεδομένων που δεν έπρεπε να είχε συμβεί, εξέφρασε επίσης τη δυσφορία της επειδή η συζήτηση στράφηκε στο λάθος και όχι στο νέο πλαίσιο διαφάνειας. Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα ζήτησε να αφαιρεθούν τα στοιχεία από ιστοσελίδες όπου ήταν ακόμη προσβάσιμα και κάλεσε τα μέσα ενημέρωσης να μην τα αναπαράγουν. Οι δηλώσεις αναρτήθηκαν ξανά, διορθωμένες, το απόγευμα της 21ης Οκτωβρίου. Η Βουλή αναμενόταν να γνωστοποιήσει την παραβίαση στην Αρχή την επομένη, ενώ, σύμφωνα με το Γραφείο της Επιτρόπου, η αξιολόγηση τέτοιων περιστατικών μπορεί να διαρκέσει από δύο εβδομάδες έως δύο χρόνια.

Ο σκοπός του θεσμού

Στο πλαίσιο διεθνών ερευνών γύρω από θεσμικούς ελέγχους εμφανίζονται παρόμοιες διακρίσεις. Η πιο γνωστή συγκριτική μελέτη, των οικονομολόγων Τζάνκοφ, Λα Πόρτα, Λόπεθ ντε Σιλάνες και Σλάιφερ, εξέτασε τους κανόνες 175 χωρών και δημοσιεύθηκε το 2010. Σύμφωνα με τα ευρήματά της, η δημοσιοποίηση των δηλώσεων συνδέεται με καλύτερη διακυβέρνηση και χαμηλότερη διαφθορά, ενώ η απλή κατάθεσή τους στο Κοινοβούλιο δεν έχει την ίδια επίδραση. Η συσχέτιση εμφανίζεται στις δημοκρατίες και όταν οι δηλώσεις καταγράφουν τις πηγές του εισοδήματος και τις πιθανές συγκρούσεις συμφερόντων. Οι ερευνητές καταλήγουν ότι η πληροφορία για την προέλευση του πλούτου είναι πιο χρήσιμη από την πληροφορία για το μέγεθός του.

Ο δρ Αλέξανδρος Αποστολίδης, ερευνητής στο Cambridge Centre for Alternative Finance και στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου και συμπρόεδρος του Βολτ Κύπρου, μιλώντας στον «Π», εξηγεί πως το πρόβλημα ξεκινά πριν από τη διαρροή. «Εδώ είναι το κυριότερο θέμα, ότι δεν έχει ξεκαθαρίσει ο στόχος του Πόθεν Έσχες των πολιτικών». Ανάλογα με τον στόχο, το ίδιο σύστημα κρίνεται διαφορετικά. Αν ο σκοπός είναι η διαφάνεια, κατά τον ίδιο, η διαδικασία έχει αποτύχει. Αν είναι η ειλικρίνεια, το ερώτημα είναι αν θα θεωρούσαμε επιτυχία να εντοπιστεί κάποιος βουλευτής που δήλωσε ψευδή στοιχεία. Αν ο σκοπός είναι η πάταξη της διαφθοράς, οι δηλώσεις θα έπρεπε να συγκρίνονται πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τη θητεία, κάτι που προϋποθέτει πιο παρεμβατικό έλεγχο και ενδελεχή έρευνα κάθε δήλωσης.

Διαφάνεια και προσωπικά δεδομένα

Τα όρια της δημοσιοποίησης έχουν απασχολήσει και το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς τον Αύγουστο του 2022, το δικαστήριο εξέτασε λιθουανικό νόμο που επέβαλλε τη δημοσίευση στο διαδίκτυο των δηλώσεων συμφερόντων αξιωματούχων, μαζί με στοιχεία για τους συζύγους ή τους συντρόφους τους. Έκρινε ότι η έκταση της δημοσιοποίησης υπερέβαινε το απολύτως αναγκαίο και ότι ακόμη και το όνομα του συζύγου μπορεί να αποκαλύψει έμμεσα ευαίσθητα δεδομένα, όπως τον σεξουαλικό προσανατολισμό. Η απόφαση δεν απαγόρευσε τη δημοσιοποίηση των δηλώσεων αλλά έθεσε ως προϋπόθεση την αναλογικότητα.

Ο δρ Αποστολίδης δεν θεωρεί ότι ο GDPR εμποδίζει αναγκαστικά τη διαφάνεια. «Έχουν κι άλλες χώρες GDPR και δεν γίνεται εμπόδιο στις δηλώσεις Πόθεν Έσχες», σημειώνει. Το κενό που επισημαίνει αφορά κυρίως πολιτικούς με ισχυρό οικογενειακό οικονομικό υπόβαθρο. Η δήλωση καταγράφει ό,τι είναι στο όνομα του αξιωματούχου, όχι όμως το μερίδιο που του αναλογεί από την οικογενειακή περιουσία. Προτείνει να δηλώνεται το μερίδιο του πολιτικού σε κοινούς λογαριασμούς, χωρίς να εκτίθενται οι οικείοι του, και να δηλώνονται τα οικογενειακά εμπιστεύματα, όπως απαιτούν ήδη άλλα κράτη. Χωρίς τέτοιες ρυθμίσεις, κατά τον ίδιο, το σύστημα έχει κενά που ευνοούν όσους διαθέτουν διασυνδέσεις και πλούτο, αφού έχουν και τα μέσα να αποφύγουν τον έλεγχο.

Τι καταγράφουν οι δηλώσεις

Από τους αρχηγούς των έξι κομμάτων της Βουλής, δήλωση ως βουλευτές υπέβαλαν οι πέντε. Στις πέντε δηλώσεις, η οικογένεια εμφανίζεται συχνά ως πηγή της ακίνητης περιουσίας. Η Αννίτα Δημητρίου κατέχει εξ ημισείας ένα οικόπεδο και ένα χωράφι που αποκτήθηκαν με δωρεά. Ο Νικόλας Παπαδόπουλος δηλώνει έξι γραφεία και ένα χωράφι από δωρεά, ο Χρίστος Χρίστου τέσσερα χωράφια επίσης από δωρεές, ενώ ο Στέφανος Στεφάνου αναφέρει ότι απέκτησε τα ακίνητά του με δανεισμό, εισφορές των γονιών του και αποταμιεύσεις. Ο Οδυσσέας Μιχαηλίδης δήλωσε 22 κληρονομημένα ακίνητα με μηδενική αξία, πολλά από τα οποία βρίσκονται στις κατεχόμενες περιοχές και αφορούν μικρά μερίδια. Καταγράφονται επίσης οι πηγές των υποχρεώσεων, όπως το δάνειο €28.560 που δηλώνει ο Στέφανος Στεφάνου από το ΑΚΕΛ. Οι δηλώσεις δείχνουν, δηλαδή, από πού προήλθε η περιουσία, το στοιχείο που η διεθνής έρευνα θεωρεί πιο χρήσιμο. Η αξία της, όμως, δεν είναι πάντα συγκρίσιμη, αφού, όπως δείχνει η περίπτωση Μιχαηλίδη, ένα ακίνητο μπορεί να εμφανίζεται χωρίς αξία.

Ποιος ελέγχει

Το νομοσχέδιο που έθεσε σε διαβούλευση το Υπουργείο Δικαιοσύνης στις 28 Οκτωβρίου ετοιμάστηκε από την επίτροπο Νομοθεσίας, στο πλαίσιο της συμμόρφωσης με τις συστάσεις του 5ου Γύρου Αξιολόγησης της GRECO. Προβλέπει επικαιροποιημένη δήλωση ανά 30 μήνες από την ανάληψη του αξιώματος, η οποία θα δημοσιοποιείται όπως και οι υπόλοιπες. Ο έφορος Φορολογίας θα επιβάλλει διοικητικά πρόστιμα σε όσους δεν υποβάλλουν δήλωση ή την υποβάλλουν εκπρόθεσμα, έως €5.000, με επιπλέον €100 για κάθε ημέρα καθυστέρησης και ανώτατο όριο τις €50.000. Στους υπόχρεους προστίθενται οι τέσσερις βοηθοί αρχηγοί της Αστυνομίας.

Δημοσίευμα του «Φιλελεύθερου» της 30ής Οκτωβρίου παρουσίασε ως αλλαγή και τη μεταφορά του ελέγχου των δηλώσεων των βουλευτών από τη Βουλή στον έφορο Φορολογίας. Η Ειρήνη Χαραλαμπίδου απάντησε την ίδια μέρα με ανάρτησή της ότι ο έφορος ελέγχει ήδη, με τον νόμο που ψήφισε η Βουλή, όλες τις δηλώσεις και τις παραλείψεις, ότι προβλέπονται ποινικά αδικήματα και ότι εσωτερικός έλεγχος δεν υφίσταται πλέον. Ζήτησε από το υπουργείο να εξηγήσει γιατί δημιουργήθηκαν λανθασμένες εντυπώσεις. Ο νόμος του 2024 ανέθεσε πράγματι στον έφορο τον έλεγχο των δηλώσεων νυν και τέως βουλευτών. Όπως είχε δημοσιεύσει ο «Π», ο έφορος έχει ήδη εντοπίσει πρώην υπουργό που δεν είχε δηλώσει €2,4 εκατ. Νέο στοιχείο του νομοσχεδίου είναι ο ενιαίος μηχανισμός διοικητικών προστίμων.

Σε άλλες χώρες

Σε άλλες χώρες ο έλεγχος έχει ανατεθεί σε ανεξάρτητες Αρχές. Στη Γαλλία, η Ανώτατη Αρχή για τη Διαφάνεια της Δημόσιας Ζωής ιδρύθηκε το 2013, μετά την υπόθεση του τότε υπουργού Προϋπολογισμού Ζερόμ Καουζάκ, ο οποίος είχε αποκρύψει τραπεζικό λογαριασμό στο εξωτερικό. Η Αρχή διαβιβάζει τις δηλώσεις των βουλευτών στη φορολογική διοίκηση, ελέγχει τη μεταβολή της περιουσίας τους από την αρχή μέχρι το τέλος της θητείας και μπορεί να δημοσιεύσει μια δήλωση συνοδευόμενη από δική της παρατήρηση, ώστε να ενημερώνονται οι ψηφοφόροι. Πριν από την ίδρυσή της, ο έλεγχος των υπουργών ήταν άτυπος και υπό την ευθύνη του υπουργού Προϋπολογισμού.

Η GRECO είχε συστήσει στην Κύπρο ήδη από τον 4ο Γύρο Αξιολόγησης ανεξάρτητο και αποτελεσματικό μηχανισμό ελέγχου των δηλώσεων των βουλευτών. Για τον δρα Αποστολίδη, το αν αρκεί ο έφορος Φορολογίας ή αν χρειάζεται εποπτική Αρχή εξαρτάται και πάλι από το τι θέλουμε να πετύχει το σύστημα.

«Προκαλείται και χάος μετά από όλο αυτό, που δεν ωφελεί τον θεσμό ούτε και τον σκοπό, που ακόμα δεν έχουμε αποφασίσει καν ποιος είναι», λέει ο κ. Αποστολίδης. Τα ερωτήματα, προσθέτει, πρέπει να απαντηθούν και να βρεθούν λύσεις άμεσα, με βάση όσα εφαρμόζονται με επιτυχία αλλού. Επισημαίνει επίσης ότι η συζήτηση έχει μετατραπεί σε κυνήγι μαγισσών σε βάρος των πολιτικών, κάτι που, όπως λέει, ούτε αυτό ωφελεί.