Φόρμα αναζήτησης

Πώς λειτουργεί η απάτη καρουζέλ – Στο στόχαστρο του Τμήματος Φορολογίας τα κινητά

Είναι ίσως η πιο συστηματική και διαρκής κλοπή εις βάρος των Κύπριων φορολογούμενων και ταυτόχρονα το οικονομικό έγκλημα με σχεδόν μηδενική δημοσιότητα. Οι απάτες στο ΦΠΑ τύπου καρουζέλ στερούν σε ετήσια βάση 50 δισ. ευρώ από τους ευρωπαϊκούς προϋπολογισμούς, όπως προκύπτει από τα ευρήματα της διασυνοριακής δημοσιογραφικής έρευνας «Grand Theft Europe», την οποία συντόνισε ο γερμανικός μη κερδοσκοπικός ειδησεογραφικός οργανισμός Correctiv.org.

Ανεξάρτητη μελέτη για την ποσοτικοποίηση του προβλήματος σε ευρωπαϊκό επίπεδο (του Μάριου Φρούνζα της Schwarzthal Kapital, ο οποίος πέρυσι προέβη και σε σχετική παρουσίαση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο) έχει εκτιμήσει τις απώλειες για την Κύπρο στα 260 εκατ. ευρώ το 2014 και 262 εκατ. ευρώ το 2015, ποσό που δεν προκαλεί έκπληξη σε γνώστες του προβλήματος. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτίμησε ότι το 2016 το «κενό» του ΦΠΑ στην Κύπρο (δηλαδή φόρος που δεν εισπράχθηκε) ήταν σε 83 εκατ. ευρώ, ποσό χαμηλότερο κατά 50% σε σχέση με το 2015. Το «κενό» στο ΦΠΑ δεν αφορά μόνο απώλειες από απάτες, αλλά και από άλλες αιτίες (πτώχευση εταιρειών, κακή διοίκηση κ.λπ.).

Διαβάστε το πρώτο μέρος του αποκαλυπτικού ρεπορτάζ

Στην Κύπρο οι φορολογικές αρχές δεν μπορούν να κάνουν μια εκτίμηση των απωλειών από τις απάτες καρουζέλ, ωστόσο αναγνωρίζουν ότι αποτελεί ένα υπαρκτό πρόβλημα για τη χώρα.

Από την πανευρωπαϊκή έρευνα στην οποία μετέχει ο «Π» προκύπτει, μέσα από την εξέταση εκατοντάδων σελίδων δικαστικών εγγράφων κυπριακών, γερμανικών και ιταλικών αρχών, ότι ερευνήθηκαν κυπριακές εταιρείες και λογαριασμοί σε κυπριακές τράπεζες για συμμετοχή στην απάτη με το εμπόριο ρύπων.

Τα μεγέθη

Οι παραπάνω υποθέσεις, με χαρακτηριστικά κινηματογραφικής ταινίας, δεν προκάλεσαν απώλειες στο κυπριακό Δημόσιο, αλλά άλλες περιπτώσεις κοστίζουν βαριά στο φορολογούμενο.

Η εμπειρία στην Κύπρο έχει δείξει ότι το εμπόριο κινητών τηλεφώνων και γενικά ηλεκτρονικού εξοπλισμού είναι ευαίσθητο σε απάτες ΦΠΑ. Τους τελευταίους έξι μήνες οι κυπριακές φορολογικές αρχές προσπαθούν να βγάλουν άκρη με υπόθεση καρουζέλ σε εμπόριο κινητών τηλεφώνων στο οποίο φέρεται να εμπλέκονται και μεγάλες (εισηγμένες στο ΧΑΚ) εταιρείες. Οι εκπρόσωποι των εν λόγω εταιρειών διαβεβαιώνουν ότι δεν έχουν σχέση.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η εμπειρία έχει δείξει πως πολλές από τις εταιρείες που εμφανίζονται να εμπλέκονται σε σχήματα απάτης καρουζέλ αποδεικνύεται ότι τελικά δεν γνώριζαν ότι μετείχαν σε απάτη. Αυτές οι εταιρείες είναι οι λεγόμενοι «απομονωτές», τις οποίες τα εγκληματικά δίκτυα χρησιμοποιούν για να παραπλανήσουν τις αρχές.

Ομάδα

Το Τμήμα Φορολογίας κάθε χρόνο ασχολείται με υποθέσεις καρουζέλ, οι οποίες επίσης έχουν διαδρομές σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Λόγω της σοβαρότητας του θέματος στο Τμήμα Φορολογία έχει σχηματιστεί και μια μικρή ομάδα η οποία παρακολουθεί τις δηλώσεις ΦΠΑ των επιχειρήσεων, προσπαθώντας να εντοπίσει ασυνήθιστες συναλλαγές. Επίσης τα εμπλεκόμενα πρόσωπα σε τέτοιου είδους απάτες είναι πολλές φορές τα ίδια και μόλις εμφανίζονται σε συναλλαγές το Τμήμα Φορολογίας διενεργεί ελέγχους.

Ταυτόχρονα προωθείται αλλαγή στη νομοθεσία ώστε να καταστεί δυσκολότερη η πραγματοποίηση τέτοιου είδους απάτης, ενώ ανάλογες συζητήσεις γίνονται και σε επίπεδο ΕΕ, προκειμένου να θωρακιστεί το σύστημα ΦΠΑ. Πρόκειται για την εισαγωγή μιας πρόσθετη λογιστικής πράξης «αντίστροφης χρέωσης» ώστε να μην μπορεί να υπάρξει διεκδίκηση ΦΠΑ σε περιπτώσεις συναλλαγών με ενδοκοινοτική απόκτηση.

Οι ευθύνες

Το πρόσθετο θέμα που ανακύπτει για την Κύπρο είναι ότι υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι οι ευκολίες που παρέχει η χώρα στο στήσιμο εταιρειών αξιοποιείται από εγκληματικά δίκτυα. Η ευθύνη λογιστικών, ελεγκτικών και δικηγορικών γραφείων είναι μεγάλη και οφείλουν να ξεσκονίζουν τους πελάτες τους και να μην διστάζουν να αναφέρουν στις αρχές κάθε ύποπτη δραστηριότητα, κάτι που αποτελεί και νομική υποχρέωσής τους.

Οι τράπεζες, από την πλευρά τους, κάνουν έναν διαχωρισμό, θέτοντας ως άτυπο όριο το 2013, με την καθιέρωση αυστηρότερων διαδικασιών που έχει οδηγήσει στο κλείσιμο χιλιάδων λογαριασμών.

Ένα μεγάλο δημοσιογραφικό έργο

Για να εξηγήσει αυτήν τη συνεχιζόμενη φορολογική απάτη και να αναδείξει ένα πρόβλημα με πανευρωπαϊκή διάσταση, ο γερμανικός μη κερδοσκοπικός ειδησεογραφικός οργανισμός Correctiv ξεκίνησε τη διασυνοριακή δημοσιογραφική έρευνα «Grand Theft Europe». Με στόχο τη διερεύνηση της απάτης τύπου καρουζέλ, το Correctiv συντόνισε ένα δίκτυο 35 εταίρων μέσων ενημέρωσης από τα 28 μέλη της ΕΕ, τη Νορβηγία και την Ελβετία.

Πίσω από την έρευνα «Grand Theft Europe» βρίσκεται ένα δίκτυο 63 εξειδικευμένων δημοσιογράφων που μοιράζονται τα ευρήματά τους και την τεχνογνωσία τους σχετικά με την απάτη καρουζέλ στον ΦΠΑ, με σκοπό να αυξήσουν την ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης και των αρχών γι’ αυτό το διασυνοριακό έγκλημα που κοστίζει κάθε χρόνο 50 δισ. ευρώ στους Ευρωπαίους φορολογούμενους.

Από την Κύπρο μετέχουν ο «Πολίτης» και ο αρχισυντάκτης του οικονομικού ρεπορτάζ Γιάννης Σεϊτανίδης. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, το δίκτυο «Grand Theft Europe» δημοσιεύει από χθες πολυάριθμες ιστορίες, podcasts και ντοκιμαντέρ. Ο «Πολίτης» αποτελεί μέρος μιας μεγάλης ομάδας κορυφαίων ευρωπαϊκών μέσων μαζικής επικοινωνίας, μεταξύ των οποίων η «Καθημερινή» (Ελλάδας), η «Liberation» (Γαλλία), η «Εl Confidencial» (Ισπανία), το γερμανικό δίκτυο ZDF και η «Handelsblatt» (Γερμανία).

Σε μια κοινή προσπάθεια, 63 δημοσιογράφοι ανέλυσαν 315.000 σελίδες εμπιστευτικών εγγράφων, συμπεριλαμβανομένων αρχείων για ποινικές έρευνες, απομαγνητοφωνήσεις τηλεφωνικών κλήσεων και μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, καθώς και τις ροές συναλλαγών που σχετίζονται με μεγάλες υποθέσεις καρουζέλ.

Το δίκτυο των δημοσιογράφων διεξήγαγε εκατοντάδες συνεντεύξεις και μίλησε σε δεκάδες εμπειρογνώμονες και γνώστες εκ των έσω της απάτης.

Το συνεργατικό δημοσιογραφικό δίκτυο θα παραμείνει ζωντανό για να συνεχίσει με την περαιτέρω διερεύνηση του θέματος.

Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί το φαινόμενο

Όταν οι φορολογικές αρχές ξεκινήσουν έρευνες για να δουν αν πίσω από μια σειρά συναλλαγών κρύβεται απάτη τύπου καρουζέλ, θα κληθούν να βγάλουν άκρη μέσα από έναν κυκεώνα πράξεων.

Πολλές φορές -και στην Κύπρο- το αποτέλεσμα αυτών των ερευνών είναι φτωχό. Όσες όμως υποθέσεις έχουν διαλευκανθεί αποδεικνύουν την επείγουσα ανάγκη να μπει ένα τέλος.

«Μία λύση είναι η εισαγωγή μιας πρόσθετης λογιστικής πράξης, της ’αντίστροφης χρέωσης’», τονίζει στον «Π» ο διευθύνων σύμβουλος της Chelco VAT, Αλέξης Τσιελεπής (φωτό), ένας από τους καλύτερους γνώστες των θεμάτων ΦΠΑ σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Στόχος της «αντίστροφης χρέωσης» (που λογιστικά είναι το ίδιο με τη διπλή καταχώριση) στις εγχώριες πωλήσεις αγαθών είναι ώστε να εξουδετερώνεται η πληρωμή οποιουδήποτε ΦΠΑ σε «εξαφανισμένο έμπορο» (όπως η Εταιρεία Β) από «απομονωτή» (Εταιρεία Γ). Διαβάστε αναλυτικά στη διπλανή σελίδα πώς λειτουργεί η απάτη τύπου καρουζέλ.

Σχετική ρύθμιση ισχύει ήδη στην Κύπρο, στις κατασκευαστικές εργασίες και σχεδιάζεται να επεκταθεί στο εμπόριο κινητών και ηλεκτρονικών ειδών (προϊόντα). H αντίστροφη χρέωση στις κατασκευαστικές εργασίες εισήχθη επειδή «χάνονταν» ΦΠΑ σε συναλλαγές μεταξύ διάφορων συνεργείων που μετέχουν σε ένα έργο.
«Μία άλλη λύση που επιδιώκει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είναι η επιβολή ΦΠΑ στις ενδοκοινοτικές συναλλαγές, όπως μεταξύ της «Εταιρείας Α» και της «Εταιρείας Β». Η ιδέα είναι να χρεώνει η «Εταιρεία Α» ΦΠΑ του «Κράτους Μέλους 2», που είναι το κράτος μέλος στο οποίο εδρεύει η «Εταιρεία Β», επί της πώλησης των αγαθών προς την «Εταιρεία Β». Η «Εταιρεία Α» θα εισπράξει και θα αποδώσει το ΦΠΑ στη φορολογική αρχή του «Κράτους Μέλους 1» (στο οποίο εδρεύει η «Εταιρεία Α»), η οποία με τη σειρά της θα αποδώσει το ΦΠΑ στη φορολογική αρχή του «Κράτους Μέλους 2». Αυτό προϋποθέτει κάποιο βαθμό εμπιστοσύνης μεταξύ των φορολογικών αρχών των κρατών μελών, κάτι το οποίο συχνά παραμένει στο θεωρητικό επίπεδο», εξηγεί στον «Π» ο κ. Τσιελεπής.

Η έλλειψη εμπιστοσύνης μεταξύ των κρατών μελών σε θέματα φορολογίας αναδεικνύεται και από τα ρεπορτάζ που δημοσιεύονται στις υπόλοιπες χώρες, στο πλαίσιο της έρευνας «Grand Theft Europe».

Πώς λειτουργεί η απάτη καρουζέλ

Οι απάτες στον ΦΠΑ τύπου καρουζέλ είναι πολύπλοκες και δύσκολα ανιχνεύσιμες, καθώς καλύπτονται πίσω από πραγματικές συναλλαγές. Η πολυπλοκότητα της απάτης οδηγεί τις ευρωπαϊκές αρχές (Europol) στο συμπέρασμα ότι συνδέεται με το οργανωμένο έγκλημα – ακόμη και με τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας.

Όπως προκύπτει και από το όνομα της απάτης, καρουζέλ, εγκληματικά δίκτυα και απατεώνες στήνουν μια σειρά από συναλλαγές, με την εκκίνηση να αποτελεί μια ενδοκοινοτική συναλλαγή, μέσα από τις οποίες ανακτάται παράνομα ΦΠΑ. Επειδή απαιτείται μεγάλος αριθμός συναλλαγών για να χαθεί ο φόρος, η εμπειρία έχει δείξει ότι οι απατεώνες χρησιμοποιούν προϊόντα μικρά σε όγκο, αλλά μεγάλης αξίας, όπως κινητά, επεξεργαστές υπολογιστών, κοσμήματα, ακόμη και άυλα στοιχεία όπως πιστοποιητικά εμπορίας ρύπων.

Η μεγαλύτερη δυσκολία στον εντοπισμό και τη στοιχειοθέτηση των υποθέσεων είναι ότι οι περισσότεροι από τους εμπλεκόμενους δεν έχουν ιδέα ότι μετέχουν σε απάτη. Σε ένα καρουζέλ μπορεί να υπάρξουν ακόμη και 100 ενδιάμεσες συναλλαγές, με την πλειοψηφία των εμπλεκόμενων να μην γνωρίζει ότι χρησιμοποιήθηκε ως «απομονωτής» για να χαθούν τα ίχνη των πραγματικών δραστών.

Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο ειδικοί που ασχολούνται χρόνια με το θέμα δεν εστιάζουν τόσο στους απατεώνες, όσο και στην αδυναμία των κρατών μελών της Ένωσης να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα, το οποίο γεννήθηκε με την ενεργοποίηση της κοινής αγοράς το 1993. Στην Κύπρο η πρώτη σχετική υπόθεση απασχόλησε τις αρχές το 2004, σχεδόν αμέσως μετά την ένταξη της χώρας στην ΕΕ.

Το σύστημα

Τι κάνουν οι απατεώνες; Εκμεταλλεύονται το σύστημα ενδοκοινοτικών συναλλαγών. Με βάση την ενωσιακή φορολογική νομοθεσία, στις ενδοκοινοτικές εμπορικές συναλλαγές δεν επιβάλλεται ΦΠΑ, γεγονός που λειτουργεί ως εφαλτήριο για την απάτη.

Πώς στήνεται ένα καρουζέλ; Ο διευθύνων σύμβουλος της Chelco VAT, Αλέξης Τσιελεπής (ένας από τους καλύτερους γνώστες των θεμάτων ΦΠΑ σε ευρωπαϊκό επίπεδο) μας παρουσίασε μια απλή μορφή καρουζέλ:

  • Πρώτο βήμα:  Ο κύκλος της απάτης ξεκινά με την «Εταιρεία Α», που βρίσκεται στο «Κράτος Μέλος 1» η οποία πωλεί αγαθά στην «Εταιρεία Β» στο «Κράτος Μέλος 2». Η «Εταιρεία Α» δεν επιβάλλει ΦΠΑ επί της συναλλαγής εφόσον είναι η «Εταιρεία Β» που έχει την υποχρέωση καταβολής του ΦΠΑ μέσω της μεθόδου της διπλής καταχώρησης. Αυτό σημαίνει με απλά λόγια πως η «Εταιρεία Β» χρεώνει τον εαυτό της ΦΠΑ και την ίδια στιγμή διεκδικεί αυτόν τον ΦΠΑ, με αποτέλεσμα να μην έχει να καταβάλει φόρο στο Τμήμα Φορολογίας του «Κράτους Μέλους 2». Αυτές οι συναλλαγές, όμως, δηλώνονται στο σύστημα VIES, ένα ηλεκτρονικό σύστημα στο οποίο οι επιχειρήσεις καταχωρούν τις ενδοκοινοτικές συναλλαγές τους, προϊόντων και υπηρεσιών.
  • Δεύτερο βήμα: Όταν η «Εταιρεία Β», που απέκτησε τα αγαθά χωρίς να καταβάλλει ΦΠΑ, προχωρήσει σε πώληση των αγαθών στην «Εταιρεία Γ», ας πούμε για 100.000 ευρώ, εντός του «Κράτους Μέλους 2», η πράξη θα περιλαμβάνει ΦΠΑ του «Κράτους Μέλους 2», για παράδειγμα 19%, εφόσον αποτελεί εγχώρια παράδοση αγαθών. Κανονικά, η «Εταιρεία Β» θα είναι υποχρεωμένη να δηλώσει και να καταβάλει τον ΦΠΑ που εισέπραξε, δηλαδή 19.000 ευρώ, στη φορολογική αρχή. Η «Εταιρεία Β», όμως, αποτελεί τον λεγόμενο «εξαφανισμένο έμπορο» και δεν θα καταβάλει τελικά οποιονδήποτε ΦΠΑ εισέπραξε από την «Εταιρεία Γ».
  • Τρίτο βήμα: Οι συναλλαγές συνεχίζονται με πωλήσεις εντός του «Κράτους Μέλους 2», από την «Εταιρεία Γ» στην «Εταιρεία Δ», που μεταπωλεί στην «Εταιρεία Ε». Οι έμποροι μετά την «Εταιρεία Β», οι λεγόμενοι «απομονωτές», έχουν επιβάλει, εισπράξει και αποδώσει κανονικά στις αρχές τον ΦΠΑ. Η «Εταιρεία Ε» πωλεί τα ίδια αγαθά πίσω στην «Εταιρεία Α» στο «Κράτος Μέλος 1», όπου πάλι δεν επιβάλλεται ΦΠΑ εφόσον εφαρμόζεται η διπλή καταχώρηση από την «Εταιρεία Α». Οι απατεώνες ρυθμίζουν τις τιμές πώλησης μεταξύ των διαφόρων εταιρειών με τέτοιο τρόπο που η συναλλαγή να είναι κερδοφόρα, για τις εταιρείες που συμμετέχουν, δίχως να γνωρίζουν όμως πως αποτελούν πιόνια της απάτης.

Στο παράδειγμά μας το «Κράτος Μέλος 2» χάνει 19.000 ευρώ, τα οποία δεν εισέπραξε από την «Εταιρεία Β», αλλά που υποχρεούται να τα επιστρέψει στην «Εταιρεία Γ» εφόσον η εταιρεία αυτή έχει το δικαίωμα έκπτωσης. Το γεγονός πως η «Εταιρεία Β» δεν έχει αποδώσει τον ΦΠΑ στη φορολογική αρχή δεν αφαιρεί το δικαίωμα της «Εταιρείας Γ» να διεκδικήσει τον ΦΠΑ που πλήρωσε σε αυτήν, αρκεί φυσικά να μην τεκμηριώνεται πως εις γνώσει της συμμετείχε στην απάτη. Όλα αυτά συμβαίνουν μέσα σε ένα βραχύ διάστημα. Όταν η φορολογική αρχή αναζητήσει την «Εταιρεία Β», η πιθανότατα είναι πως δεν θα βρει τίποτα, ενώ ο κύκλος που περιγράψαμε, το καρουζέλ, μπορεί να έχει επαναληφθεί πολλές φορές, με τα ίδια αγαθά, και με τους απατεώνες να εξαφανίζονται με ΦΠΑ αξίας εκατομμυρίων.

Το παράδειγμα που περιγράψαμε είναι απλό, για να αντιληφθείτε τη λογική του.