Φόρμα αναζήτησης

Ο τελευταίος μαχαιροποιός της Λαπήθου (pics & vid)

«Πήραν φωτιά» πλέον τα μηχανήματα και τα εργαλεία στο μικρό εργαστήρι του Αρχαγγέλου στη Λευκωσία. Η έντονη μυρωδιά που αφήνει η κατεργασία του κριαρίσιου κεράτου, σαν καμένη σάρκα, κυριαρχεί σιγά-σιγά στο χώρο. Όπως εξηγεί, προτιμάται για τους σουγιάδες, τόσο για λόγους ανθεκτικότητάς όσο και για μεγαλύτερη ελαστικότητα στο σμίλευμά του. Πρώτα το κόψιμο της ορθογώνιας πλάκας, ακολούθως το βαθύ κανάλι, η «καμάρα» με την απόληξη, το «μουστάκι», η τρύπα του χαλκά. Και τρίψιμο συνεχές.

Καθώς τα έμπειρα χέρια και το μυαλό προχωρούν με κινήσεις σχεδόν αυτοματοποιημένες, χωρίς σχέδια με μολύβι και χωρίς σταματημό, μάλιστα με ταχεία επιλογή γνώριμων, δεύτερων και τρίτων «διαδρομών» σε προβλήματα ή λάθη που προκύπτουν – άλλωστε, όπως είναι γνωστό, εδώ φαίνεται η αξία ενός μάστορα –  το μάτι πέφτει στο μικρό ημερολόγιο του Δήμου Λαπήθου για το 2018, αφιερωμένο στο μαχαίρι και με αφορμή την εγγραφή της λαπηθιώτικης μαχαιροποιίας στον Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Κύπρου για την UNESCO. Στο μήνα Σεπτέμβριο αντλούμε πληροφορίες για το κέρατο του μανικιού, μεταξύ άλλων και το εξής εύθυμο που κατέγραψε ο Στρατής Μυριβήλης το 1952:

Περίφημη είναι ακόμη η μαχαιροποιία της Λαπήθου. Είναι τα περιζήτητα «Λαπηθιώτικα τσιακκιά» σουγιάδες και μαχαίρια καλλιτεχνικής επεξεργασίας με λαβή από κέρατο. Κυριαρχεί μάλιστα και σχετική ευθυμολογία στην Κύπρο μ’ αυτήν τη χειροτεχνία. Όταν συμβεί σε κάποιο χωριό να υβρίσει κάποιος τους κατοίκους του με το γνήσιο τίτλο της συζυγικής απιστίας (κερατάδες) απαντούν εύθυμα: «εμείς δεν έχουμε στο χωριό μας κερατάδες, γιατί ήρθαν οι Λαπηθιώτες και μάζεψαν όλα τα κέρατα!».

 

 

Έγινε «πιτσιακσιής»

Σήμερα ο Γιώργος Τσιάππας είναι ο μόνος μαχαιροποιός ο οποίος ασχολείται συστηματικά με την παραγωγή λαπηθιώτικου μαχαιριού. Μπορεί να μην είναι βέρος Λαπηθιώτης, να είναι Λευκωσιάτης, το έργο του όμως έχει κερδίσει την αποδοχή  των παλιών Λαπηθιωτών μαχαιροποιών και πλέον συνεχίζει την παράδοσή τους, είναι δηλαδή ο τελευταίος τους «πιτσιακσιής», όπως συνήθιζαν να αποκαλούν τους μαχαιροποιούς της κωμόπολης. Πέρσι, με την ταφή του Μιλτιάδη Αβραάμ, πρόσφυγα στη Λευκωσία, έκλεισε ο κύκλος των παλιών μαχαιροποιών της Λαπήθου, που σκορπισμένοι μετά την Εισβολή σε διάφορα μέρη της ελεύθερης Κύπρου, συνέχιζαν την παράδοση του μαχαιριού. Τέσσερα χρόνια πριν, «έφυγε» και ο περίφημος Χριστάκης Χαρίτου-Ζάραπατακκη (σφυρηλατούσε στο Χάνι του Ιμπραήμ, στην Πάφο), ο οποίος είχε αφήσει τα υπόλοιπα κωμοδρομικά για να αφιερωθεί στο μαχαίρι και να μείνει γνωστός και με τη σφραγίδα των 2 «Χ» στις λάμες του.

Αναζητώντας τη συνέχεια του κυπριακού μαχαιριού

Σφάχτες και τσιακκιά (σουγιάδες).

 

Τα παράτησαν

Τους αναπολούμε αυτούς του μυθικούς πλέον σιδηρουργούς, μέσα στο μικρό εργαστήρι του Γιώργου Τσιάππα, με τον ίδιο να τονίζει ότι δυστυχώς σήμερα είναι ο μόνος που συνεχίζει την παράδοσή τους και μάλιστα ο μόνος σε νεαρή ηλικία που γνωρίζει την τέχνη τους. Υπάρχουν, λέει, αρκετοί Λαπηθιώτες που γνωρίζουν πώς να κατασκευάσουν ένα μαχαίρι, οι πλείστοι μεγάλης ηλικίας, αλλά για κάποιος λόγους δεν το κάνουν. Κι αυτό, τονίζει, φάνηκε στις τελευταίες εκδηλώσεις μαχαιροποιίας του Δήμου Λαπήθου, όπου μαζί με τον Δήμαρχο ήταν οι μόνοι τεχνίτες που προσφέρθηκαν να επιδείξουν την τέχνη στο κοινό, κάτι που δεν ίσχυε παλιά. Την ίδια ώρα αναφέρει ότι στο παρελθόν αριθμός νεαρών ατόμων είχε εκφράσει αρχικά ενδιαφέρον για συμμετοχή στα σεμινάρια μαχαιροποιίας του Δήμου, ωστόσο τα παράτησαν στη μέση. Όταν διαπίστωσαν ότι πρόκειται για μια δουλειά που χρειάζεται πολλή υπομονή, μεράκι και αγάπη, τα παράτησαν, εξηγεί. Εξάλλου τονίζει ότι το μυστικό του καλού μαχαιριού είναι να κάνεις σωστή «βαφή», δηλαδή σωστή σκλήρυνση, βυθίζοντας το πυρωμένο ατσάλι στο λάδι. Εκεί, προσθέτει, χρειάζονται οι σωστοί υπολογισμοί του χρόνου. Ο ίδιος στα πρώτα του βήματα κατέστρεψε πολλές λάμες, λόγω λαθών στη συγκεκριμένη διαδικασία.

 

«Φέρσα» του Land Rover

Οι κωμοδρόμοι της Λαπήθου, πριν από την δεκαετία του ’40, εισήγαγαν ατσάλι, καθώς η Κύπρος δεν παρήγαγε, αναφέρει ο Γιώργος Τσιάππας. Ωστόσο, από την δεκαετία του ’40 κι έπειτα, στο νησί έκαναν την εμφάνισή τους τα βρετανικά οχήματα «LAND ROVER». Τα γνώριζαν πολύ καλά οι Λαπηθιώτες μαχαιροποιοί και τα αξιοποιούσαν, συγκεκριμένα τα εξαιρετικής ποιότητας ατσαλένια συστήματα ανάρτησής τους, τα γνωστά «φέρσα». Εκτός από την εξαιρετική ποιότητα του μαύρου τους ατσαλιού, ένα άλλος σημαντικός λόγος είχε να κάνει με το ιδανικό πάχος και τις διαστάσεις, ώστε να είναι πιο λίγη η κατεργασία του ατσαλιού από το μαχαιροποιό. Σήμερα ο Γιώργος Τσιάππας βρίσκει ελάχιστα «φέρσα», αφού απαιτούνται συγκεκριμένα εκείνα των δεκαετιών ’40 και ’50. Τα σημερινά είναι από ανακυκλωμένα μέταλλα, και όπως επισημαίνει, με την ανακύκλωση ένα μέταλλο χάνει τη γνησιότητα και συγχρόνως τη «δύναμή» του. Μεταξύ άλλων, χρησιμοποιεί τις λεγόμενες «σούστες», μέταλλα από τους εσωτερικούς μηχανισμούς των πορτών τύπου «ρόλεξ».

 

Τα «φέρσα» των παλιών «LAND ROVER» αξιοποιούνται τόσο για την εξαιρετική ποιότητα μαύρου ατσαλιού όσο και για την ελάχιστη κατεργασία τους, εξηγεί στον «Π» ο μαχαιροποιός Γιώργος Τσιάππας.

 

Στο ερώτημα του Ευάνθη

Να υπενθυμίσουμε ότι την προηγούμενη Κυριακή, όταν αρχίσαμε τη σειρά των ρεπορτάζ αφιερωμένων στο κυπριακό μαχαίρι, ο συλλέκτης μαχαιριών Ευάνθης Λοϊζου έθεσε μέσω του «Π» δημόσια το ερώτημα εάν το λαπηθιώτικο μαχαίρι είναι όντως παράδοση, όπως η κρητική, η λευκαδίτική και η σκοπελίτικη, που τις συνάντησε στην Ελλάδα, με δικά της ιδιαίτερα στοιχεία, ή μήπως κάθε Λαπηθιώτης μαχαιροποιός δημιουργούσε κάθε φορά ένα τυχαίο μαχαίρι. Στο άκουσμα του ερωτήματος που του μεταφέραμε, ο Γιώργος Τσιάππας έσπευσε να μαζέψει δείγματα της δουλειάς του και αραδιάζοντάς τα στον πάγκο άρχισε το «φροντιστήριο».

 

Σουγιάς με… «μουστάκι»

Πρώτα μιλά για τον λαπηθιώτικο  σουγιά, που ανάλογα με το μέγεθός του ονομάζεται τσιακκούδι ή  τσιακκί ή τσιάκκα. Το κύριο διακριτικό του στοιχείο, τονίζει, εντοπίζεται στη χειρολαβή, που είναι κατασκευασμένη από κέρατο κριαριού, λόγω της μεγαλύτερης ελαστικότητας που παρουσιάζει κατά τη διάρκεια της επεξεργασίας. Η χειρολαβή, αναφέρει, πρέπει οπωσδήποτε να παρουσιάζει στο κάτω μέρος μία καμάρα που ξεκινά από το τέλος και καταλήγει στη μέση, με μία προεκτεινόμενη απόληξη που συνοδεύεται από το λεγόμενο «μουστάκι», δύο χαραγμένες γραμμές στις δύο πλευρές. Εξηγεί ότι η προέκταση χρειαζόταν για να μη γλιστρά το χέρι, αφού η χρήση του σουγιά στο παρελθόν μπορούσε να ήταν για αρκετή ώρα κατά τη διάρκεια της μέρας, ενώ το «μουστάκι» είναι ένα καθαρά διακοσμητικό στοιχείο. Επίσης κάθε σουγιάς έπρεπε οπωσδήποτε να έχει στο πίσω μέρος της χειρολαβής ένα μικρό κρίκο, καθώς, όπως υπενθυμίζει ο Γιώργος Τσιάππας, η κυπριακή βράκα δεν είχε τσέπη για να φυλαχτεί το τσιακκί, οπότε έπρεπε να κρεμαστεί με τη βοήθεια του κρίκου, είτε από αυτή είτε βεβαίως από τη βούρκα (δερμάτινο σακίδιο).

Τσιάκκα, τσιακκί και τσιακκούδι (τσιακκούι). 

 

Σφάχτες

 

«V» όπως και στην Κρήτη

Όσον αφορά τα μαχαίρα σταθερής λάμας, δηλαδή το σφάχτη και το χοιρομάχαιρο, είχαν στη χειρολαβή (κατασκευασμένη είτε από ξύλο, είτε από κόκκαλο βοδιού, είτε από κέρατο κριαριού) το χαρακτηριστικό σχήμα «V», συγκεκριμένα στο πίσω μέρος. Η χρήση του είναι διπλή, τονίζει ο Γιώργος Τσιάππας: πρώτον, για να  δημιουργεί αντίσταση κατά τη σφαγή του ζώου και να μη γλιστρά το χέρι και δεύτερον, σε κάθετο χτύπημα να χωράει μέσα ο αντίχειρας και να ασκείται διπλάσια πίεση. Εδώ θα πρέπει να αναφερθεί ότι το “V” το συναντάμε και στο παραδοσιακό μαχαίρι της Κρήτης. Σύμφωνα με τον μαχαιροποιό, λέγεται ότι οι Κρήτες το αντέγραψαν από τους Λαπηθιώτες, ωστόσο οι δύο περιοχές διεκδικούν μέχρι σήμερα την πατρότητα του συγκεκριμένου χαρακτηριστικού, που, όπως τονίζει, μόνο στις δύο αυτές παραδόσεις συναντάται.

 

 

Αριστερά μανίκι σταθερής λάμας που θα κατασκευαστεί από κόκκαλο βοδιού, δεξιά από κέρατο κριαριού («Μαχαίρι ασπρομάνικο… Μαχαίρι μαυρομάνικο», αναφέρει χαρακτηριστικά ένα λαϊκό τραγούδι).

 

 

-Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Γιώργος Τσιάππας εκθέτει και διαθέτει προς πώληση τα μαχαίρια του τα σαββατοκύριακα στο «Flea Market of Nicosia» στο Καϊμακλί, ενώ συμμετέχει σε εκθέσεις κυνηγίου και άλλες εκδηλώσεις. Επίσης είναι πάντα πρόθυμος να ανταποκριθεί στο κάλεσμα του Δήμου Λαπήθου για παρουσίαση της λαπηθιώτικης μαχαιροποιίας στο κοινό.  

Οι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευση τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν.