Τρεις ηγούμενοι, μισός αιώνας συνέχειας - Η πορεία της Ιεράς Σταυροπηγιακής Μονής Αποστόλου Βαρνάβα στη Σαλαμίνα

Στην κατεχόμενη Σαλαμίνα, δίπλα στον τάφο του Αποστόλου Βαρνάβα, χτυπά ακόμη η καρδιά ενός από τους σημαντικότερους πνευματικούς τόπους της Κύπρου. Η Ιερά Βασιλική και Σταυροπηγιακή Μονή Αποστόλου Βαρνάβα γνώρισε την εγκατάλειψη, τη σιωπή και τις συνέπειες της τουρκικής εισβολής, χωρίς όμως να χάσει ποτέ τον συμβολικό και εκκλησιαστικό της ρόλο. Η πορεία των ηγουμένων της τα τελευταία εκατό χρόνια αντανακλά τη διαδρομή της ίδιας της μονής: από την αναγέννηση των αρχών του 20ού αιώνα, στην αναγκαστική έξοδο μετά το 1974 και, αργότερα, στην προσπάθεια επανασύνδεσης με τον ιστορικό της χώρο. Οι μορφές του Στέφανου, του Γαβριήλ και του Ιωάννη Ιωάννου συνθέτουν μια αλυσίδα συνέχειας που κρατά ζωντανή τη μνήμη και την παρουσία της Εκκλησίας της Κύπρου στον τόπο όπου βρίσκεται ο τάφος του ιδρυτή και προστάτη της.

Η μονή του προστάτη

Η Ιερά Μονή Αποστόλου Βαρνάβα κατέχει ξεχωριστή θέση στην εκκλησιαστική ιστορία της Κύπρου. Βρίσκεται πολύ κοντά στην αρχαία Σαλαμίνα, στον χώρο που, σύμφωνα με την παράδοση, εντοπίστηκε ο τάφος του Αποστόλου Βαρνάβα, του ανθρώπου που θεωρείται ιδρυτής και προστάτης της Εκκλησίας της Κύπρου. Παρότι οι ρίζες της χάνονται στους αιώνες, η νεότερη ιστορία της μονής ξεκινά ουσιαστικά στις αρχές του 20ού αιώνα. Το 1915 τελέστηκαν τα εγκαίνια του καθολικού, ενώ δύο χρόνια αργότερα εγκαταστάθηκε εκεί μια μικρή αδελφότητα αποτελούμενη από τους μοναχούς Χαρίτωνα, Στέφανο και Βαρνάβα. Οι τρεις αυτοί μοναχοί έμελλε να παίξουν καθοριστικό ρόλο στην ανασύσταση της μοναστικής ζωής και στην επαναφορά της μονής στο επίκεντρο της εκκλησιαστικής πραγματικότητας της εποχής. Ανάμεσα στους τρεις μοναχούς, εκείνος που ξεχώρισε περισσότερο ήταν ο Στέφανος, ο οποίος αργότερα ανέλαβε την ηγουμενία και συνέδεσε το όνομά του με τις πιο δύσκολες στιγμές της σύγχρονης ιστορίας της μονής.

Οι τελευταίες του μέρες

Ο ηγούμενος Στέφανος βρέθηκε επικεφαλής της ιστορικής μονής την περίοδο της τουρκικής εισβολής του 1974. Τα γεγονότα εκείνης της χρονιάς άλλαξαν δραματικά όχι μόνο τη ζωή των κατοίκων της περιοχής αλλά και την πορεία της μονής. Μετά την κατάληψη της Σαλαμίνας από τα τουρκικά στρατεύματα, ο Στέφανος δεν εγκατέλειψε αμέσως το μοναστήρι. Μαζί με τον αδελφό του, ιερομόναχο Βαρνάβα, και τον μοναχό Νεκτάριο παρέμειναν στον χώρο, επιχειρώντας να διαφυλάξουν ό,τι μπορούσε να σωθεί από τη μοναστική παρουσία αιώνων. Η επιλογή τους είχε έντονο συμβολικό χαρακτήρα. Η παραμονή των μοναχών δεν αποτέλεσε μόνο πράξη προσωπικής αφοσίωσης αλλά και μια έμπρακτη δήλωση ότι η Εκκλησία της Κύπρου δεν εγκατέλειπε τον ιστορικό της χώρο, ακόμα και υπό τις συνθήκες της κατοχής.

Οι συνθήκες, ωστόσο, δεν επέτρεψαν τη συνέχιση αυτής της παρουσίας για μεγάλο χρονικό διάστημα. Το 1976, δύο χρόνια μετά την εισβολή, οι κατοχικές αρχές εξανάγκασαν τους μοναχούς να φύγουν από τη μονή. Ο Στέφανος εγκατέλειψε τον τόπο στον οποίο αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή του, σηματοδοτώντας το τέλος μιας ολόκληρης εποχής. Η αποχώρηση αυτή είχε δραματικές συνέπειες. Η αδελφότητα που είχε ανασυστήσει τη μονή στις αρχές του 20ού αιώνα διαλύθηκε οριστικά. Ο Χαρίτων απεβίωσε το 1976, ο Στέφανος το 1977 και ο Βαρνάβας το 1983. Μέσα σε επτά χρόνια χάθηκαν και οι τρεις μοναχοί που είχαν ταυτίσει τη ζωή τους με την ιστορική μονή. Για πρώτη φορά μετά την ανασύστασή της, η μονή έμεινε χωρίς αδελφότητα και χωρίς μόνιμη μοναστική παρουσία.

Δεκαετίες σιωπής

Τα χρόνια που ακολούθησαν ήταν δύσκολα για την ιστορική μονή. Η κατοχή εμπόδιζε την κανονική λειτουργία της και καθιστούσε αδύνατη την επαναφορά της μοναστικής ζωής. Παρά την απουσία μοναχών, η σχέση της Εκκλησίας της Κύπρου με τον χώρο δεν διακόπηκε ποτέ. Η ελπίδα για επανασύνδεση με τον ιστορικό χώρο αναζωπυρώθηκε μετά το άνοιγμα των οδοφραγμάτων το 2003. Πρωταγωνιστής αυτής της νέας περιόδου επρόκειτο να γίνει ένας μοναχός που είχε γνωρίσει τη μονή πριν από την εισβολή. Ο αρχιμανδρίτης Γαβριήλ γεννήθηκε το 1923 στη Λύση και συνδέθηκε στενά με τη μονή ήδη από τη δεκαετία του 1960. Το 1964 εντάχθηκε στην αδελφότητά της και εργάστηκε κοντά στους Χαρίτωνα, Στέφανο και Βαρνάβα. Στο μοναστήρι εκπαιδεύτηκε στην αγιογραφία, χειροτονήθηκε ιεροδιάκονος και αργότερα ιερομόναχος, αποκτώντας βαθιά γνώση της ιστορίας και της παράδοσής του.

Μετά την εισβολή του 1974 η σχέση του με τον Απόστολο Βαρνάβα δεν διακόπηκε. Αντίθετα, ενισχύθηκε ακόμα περισσότερο. Όταν άνοιξαν τα οδοφράγματα το 2003, άρχισε να λειτουργεί στο παρεκκλήσι του τάφου του Αποστόλου, δίνοντας ξανά ζωή σε έναν χώρο που για χρόνια είχε στερηθεί τη συστηματική εκκλησιαστική παρουσία. Η παρουσία του είχε ιδιαίτερο συμβολισμό. Για πρώτη φορά ένας μοναχός επανέφερε σε τακτική βάση τις ακολουθίες και τη λατρεία στον ιστορικό χώρο της μονής. Η κορυφαία στιγμή ήρθε το 2007.

Στις 19 Μαρτίου εκείνης της χρονιάς, η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Κύπρου αποφάσισε την ανακήρυξη της μονής σε Σταυροπηγιακή, αναβαθμίζοντας ακόμα περισσότερο τη θέση και τον ρόλο της. Λίγους μήνες αργότερα, στις 10 Ιουνίου, ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Χρυσόστομος Β΄ ενθρόνισε τον Γαβριήλ ως ηγούμενο. Ήταν μια ιστορική στιγμή. Τριάντα περίπου χρόνια μετά την αποχώρηση του Στέφανου, η μονή αποκτούσε και πάλι επίσημα ηγούμενο. Η Εκκλησία της Κύπρου έστελνε με αυτόν τον τρόπο ένα σαφές μήνυμα συνέχειας και επιμονής απέναντι στα δεδομένα της κατοχής. Ο Γαβριήλ παρέμεινε άρρηκτα συνδεδεμένος με τη μονή μέχρι την κοίμησή του, στις 5 Δεκεμβρίου 2013. Η προσφορά του αναγνωρίστηκε ευρέως, ενώ η μνήμη του τιμάται μέχρι σήμερα στον χώρο του κατεχόμενου μοναστηριού.

Η ανάγκη

Μετά την εκδημία του Γαβριήλ, η Εκκλησία της Κύπρου βρέθηκε ενώπιον της ανάγκης να συνεχίσει την πορεία που εκείνος είχε χαράξει. Η επιλογή στράφηκε στον αρχιμανδρίτη Ιωάννη Ιωάννου, τότε πρωτοσύγκελλο της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κύπρου. Η ενθρόνισή του πραγματοποιήθηκε τον Ιανουάριο του 2014 και σηματοδότησε την έναρξη μιας νέας περιόδου για τη μονή.

Ο Ιωάννης δεν κλήθηκε να διαχειριστεί μια συνηθισμένη μοναστική κοινότητα. Κλήθηκε να διατηρήσει ενεργό τον θεσμό της ηγουμενίας σε μια μονή που εξακολουθεί να βρίσκεται υπό κατοχή και δεν διαθέτει συγκροτημένη αδελφότητα. Η αποστολή αυτή απαιτούσε επιμονή, συνέπεια και έντονη συμβολική παρουσία. Λίγους μόλις μήνες μετά την ενθρόνισή του, στις 8 Μαρτίου 2014, τέλεσε την πρώτη Θεία Λειτουργία ως ηγούμενος στον χώρο της κατεχόμενης μονής. Η ακολουθία πραγματοποιήθηκε σε ιδιαίτερα συγκινητικό κλίμα, ενώ ακολούθησε το τρίμηνο μνημόσυνο του προκατόχου του Γαβριήλ. Η παρουσία του στον χώρο συνεχίστηκε και τα επόμενα χρόνια μέσα από λειτουργίες, μνημόσυνα και άλλες εκκλησιαστικές εκδηλώσεις. Με αυτόν τον τρόπο διατηρήθηκε η σύνδεση της Εκκλησίας της Κύπρου με ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της ιστορίας της. Ιδιαίτερη σημασία για τη συνέχιση του έργου της μονής έχει και το Μετόχι της στις ελεύθερες περιοχές. Επίκεντρο αυτής της παρουσίας αποτελεί ο ιερός ναός Αγίου Αντωνίου στη Λευκωσία, ο οποίος λειτουργεί ως Μετόχι της Ιεράς Μονής Αποστόλου Βαρνάβα. Εκεί αναπτύσσεται σημαντικό μέρος της εκκλησιαστικής δραστηριότητας που συνδέεται με τη μονή, επιτρέποντας τη συνέχιση της πνευματικής της αποστολής παρά τα εμπόδια που δημιουργεί η κατοχή.

Μια αδιάκοπη συνέχεια

Η ιστορία της Ιεράς Μονής Αποστόλου Βαρνάβα μπορεί να διαβαστεί μέσα από τις διαδρομές τριών ηγουμένων. Ο Στέφανος εκπροσωπεί την εποχή της δοκιμασίας και της αναγκαστικής εξόδου. Είναι ο άνθρωπος που βίωσε το τέλος της παλιάς μοναστικής κοινότητας και την εγκατάλειψη του μοναστηριού. Ο Γαβριήλ συμβολίζει την επιστροφή και την αναγέννηση. Επανέφερε τη λειτουργική ζωή στον χώρο, ανέλαβε την ηγουμενία μετά την ανακήρυξη της μονής σε Σταυροπηγιακή και έθεσε τα θεμέλια για τη νέα της πορεία. Ο Ιωάννης Ιωάννου εκφράζει τη συνέχεια. Με την παρουσία του και τη διαρκή σύνδεση με τον κατεχόμενο χώρο, διατηρεί ζωντανό έναν θεσμό που πολλοί πίστευαν ότι είχε οριστικά σιγήσει. Η Ιερά Μονή Αποστόλου Βαρνάβα παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο ισχυρά σύμβολα της εκκλησιαστικής και ιστορικής συνέχειας του κυπριακού Ελληνισμού. Παρά την κατοχή, τις απώλειες και τις δυσκολίες των τελευταίων πενήντα και πλέον χρόνων, εξακολουθεί να διατηρεί ενεργή την παρουσία της μέσα από τους ανθρώπους που υπηρέτησαν και υπηρετούν το όραμά της. Από τον Στέφανο στον Γαβριήλ και από εκεί στον Ιωάννη, η ιστορία της μονής δεν είναι απλώς η ιστορία τριών ηγουμένων. Είναι η ιστορία μιας αδιάκοπης προσπάθειας να παραμείνει ζωντανός ένας ιερός τόπος, μέχρι την ημέρα που οι καμπάνες του θα ηχήσουν ξανά ελεύθερες στη Σαλαμίνα.