Φόρμα αναζήτησης

«Τί απέγιναν, αλήθεια, τα τζαμιά της Ελλάδας;» του Κώστα Κωνσταντίνου

Το ζήτημα της τουρκικής πρόκλησης στο καθεστώς της Αγίας Σοφίας ανοίγει -ή τουλάχιστον θα έπρεπε- κι ένα θέμα ταμπού στην Ελλάδα, το οποίο όμως είναι εκ των ων ουκ άνευ για την ιστορική αλήθεια.

Αφορά τον σεβασμό τον οποίο το ελληνικό κράτος επέδειξε έναντι των οθωμανικών μνημείων και ειδικά των τζαμιών από τις αρχές του περασμένου αιώνα μέχρι και σχεδόν στις μέρες μας που, πλέον, η μεγάλη πλειονότητα -όσων από τα μνημεία αυτά διασώθηκαν- συντηρείται με ευρωπαϊκά και άλλα κονδύλια και προστίθεται και στο τουριστικό προϊόν της Ελλάδας.

Άβολη ιστορία και… Ιστορία

Τί παρέλαβε όμως το ελληνικό κράτος, πώς το μεταχειρίστηκε και τι στέκει ακόμα από την οθωμανική κληρονομιά των ελληνικών εδαφών; Και πόσο άραγε απέχει αυτή η μεταχείριση από εκείνην για την οποία δικαίως κατηγορεί την Τουρκία η Αθήνα; Η αλήθεια είναι τουλάχιστον κάπως άβολη.

Αν και η Ελλάδα έχει εδώ και κάποια χρόνια γυρίσει οριστικά σελίδα, η τύχη αυτών των μνημείων παραμένει μια σκοτεινή κηλίδα και ένα θέμα το οποίο κανείς δεν τολμά να αγγίξει ούτε και τώρα.

Τσόντες μέσα στο τέμενος

Το «Αλκαζάρ» της Θεσσαλονίκης, είναι το πιο κλασικό παράδειγμα. Τo Χαμζάρ Μπέη Τζαμί, όπως είναι το πραγματικό του όνομα, ο αρχαιότερος ισλαμικός ευκτήριος οίκος που χτίστηκε στη Θεσσαλονίκη (το 1467 μ.Χ) είναι πια ένα αναπαλαιωμένο στολίδι ισλαμικής αρχιτεκτονικής στην πόλη. Μέχρι πριν από δύο δεκαετίες όμως και επί αρκετές δεκαετίες πριν, το σπουδαίο αυτό τέμενος ήταν… σινεμά, το «Αλκαζάρ», κάτι που είχε συμβεί και με άλλα τεμένη. Και μάλιστα, για αρκετά χρόνια, πριν κλείσει, ο ιερός αυτός χώρος χρησιμοποιείτο ως σινεμά πορνό με τους θαμώνες να αυνανίζονται εντός του.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ούτε το Χαμζάρ Μπέη ούτε οποιοδήποτε άλλο τέμενος αναστηλώνεται μπορεί να ξαναχρησιμοποιηθεί ως χώρος λατρείας, αφού με βάση την ελληνική νομοθεσία κάτι τέτοιο απαγορεύεται ρητά σε διατηρητέα κτίσματα, εξ ου και η έλλειψη χώρων προσευχής για τους μουσουλμάνους στην Αθήνα και όχι μόνο εκεί, παρά την ύπαρξη τζαμιών. Αυτό βεβαίως ισχύει για όλες τις θρησκείες και συνάδει με τα ισχύοντα στην Ευρώπη και αλλού, για λόγους προστασίας των μνημείων.

Ακόμα και σήμερα, θολό τοπίο

Πόσα τέτοια μνημεία διασώθηκαν; Το ελληνικό κράτος δεν είπε ποτέ. Τα όσα γνωρίζουμε οφείλονται στον Αναστάσιο Ορλάνδο, διευθυντή Αναστήλωσης στο διάστημα 1916 – 1958, ο οποίος κατέβαλε υπεράνθρωπες προσπάθειες για την καταγραφή και τη διάσωση τους χωρίς όμως συχνά να το κατορθώσει.

Πέντε στα επτά τζαμιά

Από τη δεκαετία του ’20 είχε αρχίσει το κύμα των καταστροφών, αφού το νεοσύστατο κράτος προσπαθούσε να εξαλείψει και με αυτό τον τρόπο την οθωμανική ταυτότητα στο έδαφός του. Ενδεικτικό είναι το παράδειγμα τής Φλώρινας όπου, το 1926, με εντολή των Αρχών κατεδαφίστηκαν τα πέντε από τα επτά τζαμιά της πόλης.

Ενοχλούσαν οι μιναρέδες

Εκεί όπου τα τζαμιά δεν κατεδαφίζονταν, συνήθως οι Αρχές γκρέμιζαν ή έκοβαν τους μιναρέδες οι οποίοι θεωρούνταν ανεπιθύμητο θρησκευτικό σύμβολο, παρά την ύπαρξη μουσουλμάνων Ελλήνων υπηκόων. Ο υπουργός Συγκοινωνιών της κυβέρνησης Βενιζέλου (1917 – 1922), Αλέξανδρος Παπαναστασίου, είχε καταθέσει τη μάλλον μοναχική του αντίδραση γραπτώς, καταγγέλλοντας την κατεδάφιση των μιναρέδων. «Είναι εθνικόν κτήμα, έχουν αξία και πρέπει να μένουν σεβαστά», έγραψε ματαίως.

Κάποια, όπως το Μολλά Τζαμί στη Δράμα, ισοπεδώνονται. Άλλα, όπως το Τζαμί το Ιμπραήμ Πασά στην Καβάλα μετατρέπονται σε εκκλησίες, πλέον η Εκκλησία του Αγίου Νικολάου.

Στο όνομα της ανάπτυξης

Στις δεκαετίες μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η καταστροφή των πολύτιμων οθωμανικών κτισμάτων, εντάθηκε στο όνομα της «ανάπτυξης». Τμηματικά ή εν όλω, κτίσματα διαλύονται και είτε αλλάζει η μορφή τους είτε κατεδαφίζονται ολοκληρωτικά για να ανεγερθούν κτήρια.

Η Αρχαιολογική Υπηρεσία μάχεται ενάντια σε τοπικές αντιλήψεις οι οποίες συνδέουν τα οθωμανικά κτίσματα και τον πολιτισμό με τις διώξεις του τουρκικού κράτους κατά των Ρωμιών και συχνά καταφέρνει να διασώσει τα τζαμιά, έστω και μέσω της ανοχής της βεβήλωσής τους για άλλες χρήσεις, από γραφεία του δημοσίου και αποθήκες μέχρι συνεργεία κ.ά.. Μερικά τζαμιά, στην Ξάνθη, τη Μυτιλήνη και αλλού καταστρέφονται από εμπρησμούς σε διαφορετικές δεκαετίες.

H… άλλη όψη

Υπάρχουν βέβαια και οι περιπτώσεις -και δεν είναι λίγες- όπου τέτοια μνημεία μετατρέπονται σε χώρους που αν μη τι άλλο δεν παραβιάζουν τόσο το χαρακτήρα τους, όπως μουσεία και βιβλιοθήκες. Η καταστροφή όμως, δυστυχώς, αυξάνεται κατά πολύ με το Πραξικόπημα του 1967 και τη δικτατορία, η οποία ρίχνοντας νερό στο εθνικιστικό μίσος κατεδαφίζει αρκετά ακόμα. Ανάμεσά τους και το τζαμί Βαλιντέ του Ηρακλείου (1971), το οποίο πέρα από σπουδαίο οθωμανικό κτίσμα, ήταν και σημαντικό ενετικό μνημείο αφού προηγουμένως ήταν ο Ναός τους Σωτήρος.

Ακόμα και ορθόδοξη εκκλησία!

Μία δεκαετία πριν -το 1960- η Ελλάδα είχε καταγράψει ακόμα και την κατεδάφιση μίας εκκλησίας, της Παναγίας στην Καβάλα, με το επιχείρημα ότι ήταν μεταβυζαντινή και άρα… τούρκικη. Άλλα πάλι τζαμιά γκρεμίστηκαν για τη διενέργεια ανασκαφών, οι οποίες θεωρούνταν… σημαντικότερες από αυτά τα μνημεία!

Από το 2000 και μετά η Ελλάδα, αναστηλώνει ότι απέμεινε από την οθωμανική της Ιστορία, το συντηρεί και ευτυχώς δείχνει να αντιλαμβάνεται πλήρως τη σημασία αυτής της προσέγγισης. Ωστόσο, αυτή η ανείπωτη Ιστορία κάποια στιγμή επιβάλλεται να καταγραφεί και να διδαχτεί στις επόμενες γενιές, αν τουλάχιστον γίνεται εξίσου αντιληπτή η ανάγκη κατανόησης του τι εστί οικουμενικότητα, πολιτιστική κληρονομιά και η προστασία της. Ίδια σε όλα τα πολιτισμένα έθνη.

Οι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευση τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν.