Το δημόσιο σχολείο όμηρος των ενηλίκων του - Οι αμετακίνητες οργανώσεις, το ασυνεπές Υπουργείο και στη μέση οι μαθητές

Η κινητοποίηση για το νέο Σύστημα Διορισμών είναι το τελευταίο επεισόδιο μιας ιστορίας που επαναλαμβάνεται με ανησυχητική συνέπεια. Πέρσι ήταν η αξιολόγηση των εκπαιδευτικών και του εκπαιδευτικού έργου. Φέτος είναι το νέο σύστημα διορισμών. Κάθε μεγάλη αλλαγή στην Παιδεία μοιάζει να περνά μέσα από σύγκρουση, κόκκινες γραμμές, ανακοινώσεις, αλληλοκατηγορίες και τελικά μια μάχη για το ποιος θα υποχωρήσει πρώτος. Στη μία πλευρά, οι συντεχνίες των εκπαιδευτικών υψώνουν τείχη απέναντι σε αλλαγές που θεωρούν ότι πλήττουν τα μέλη τους. Στην άλλη, το Υπουργείο Παιδείας επιμένει ότι χωρίς μεταρρυθμίσεις το σύστημα δεν μπορεί να προχωρήσει. Ανάμεσα στις δύο πλευρές βρίσκεται το δημόσιο σχολείο, με τους μαθητές να παρακολουθούν μια σύγκρουση που γίνεται στο όνομά τους, αλλά σπάνια τους έχει στο επίκεντρο.

Ουσιαστικά, οι «μεγάλοι», οι ενήλικες του συστήματος, δίνουν ξανά μάχη για τους όρους λειτουργίας του, την ώρα που μέσα στην τάξη έχει χαθεί κάτι θεμελιώδες. Η χαρά της μάθησης. Η περιέργεια. Η ανάγκη του παιδιού να ανακαλύψει, να ρωτήσει, να προσπαθήσει, να μάθει όχι επειδή πρέπει να γράψει καλά σε μια εξέταση, αλλά επειδή θέλει να καταλάβει τον κόσμο γύρω του.

Κεκτημένα

Σαφώς και οι συντεχνίες των εκπαιδευτικών έχουν δικαίωμα να υπερασπίζονται τα μέλη τους. Αυτός είναι ο ρόλος τους. Το ερώτημα αρχίζει όταν κάθε αλλαγή που αγγίζει κεκτημένα αντιμετωπίζεται ως απειλή που πρέπει να αναχαιτιστεί.

Πέρσι, η σύγκρουση ήταν η αξιολόγηση. Φέτος, οι διορισμοί. Στο επίκεντρο βρίσκονται οι εξετάσεις, το κλειστό μητρώο, η μονιμοποίηση και η τύχη όσων υπηρετούν χωρίς μόνιμη θέση. ΠΟΕΔ, ΟΕΛΜΕΚ και ΟΛΤΕΚ προειδοποιούν για επαγγελματική ανασφάλεια και κινδύνους στη στελέχωση μετά το 2027. Όμως πίσω από αυτή τη ρητορική υπάρχει μια πραγματικότητα που δεν μπορεί να αγνοηθεί. Οι οργανώσεις δεν αποδέχονται εύκολα ένα σύστημα που συνδέει τη μόνιμη θέση με νέα διαδικασία αξιολόγησης ή εξέτασης για όσους ήδη βρίσκονται στο δημόσιο σχολείο.

Στην Ευρώπη

Στο ερώτημα εάν υπάρχει ενιαίο ευρωπαϊκό μοντέλο διορισμών, η απάντηση είναι όχι. Στο ένα τρίτο των συστημάτων που εξέτασε ο ΟΟΣΑ χρησιμοποιούνται εξετάσεις ή ανταγωνιστικές διαδικασίες. Η Γαλλία απαιτεί εθνικό διαγωνισμό για μόνιμη θέση, η Ισπανία συνδυάζει εξέταση και προσόντα, ενώ σε άλλες χώρες οι υποψήφιοι διεκδικούν θέσεις μέσα από αποκεντρωμένες διαδικασίες. Στην Ολλανδία και στη Σουηδία, η πιστοποίηση και τα προσόντα έχουν μεγαλύτερο βάρος, ενώ στην Αυστρία οι θέσεις προκηρύσσονται και οι υποψήφιοι αιτούνται για συγκεκριμένα σχολεία. Όσον αφορά το παλιό κυπριακό μοντέλο, όπου η σειρά διορισμού καθοριζόταν σε μεγάλο βαθμό από το πότε αποκτήθηκε το πτυχίο, δεν εμφανίζεται αντίστοιχο στα ευρωπαϊκά συστήματα που εξετάστηκαν. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Κύπρος πρέπει να αντιγράψει άλλο κράτος. Η απαίτηση, όμως, για αλλαγή δεν είναι παράλογη ούτε πρωτοφανής.

Και εδώ η στάση των οργανώσεων πρέπει να κριθεί αυστηρά. Δεν γίνεται κάθε μεταρρύθμιση να αντιμετωπίζεται μέσα από το πρίσμα του τι χάνουν όσοι βρίσκονται ήδη μέσα. Ένα δημόσιο σχολείο δεν μπορεί να σχεδιάζει το μέλλον του μόνο γύρω από την προστασία της υφιστάμενης ισορροπίας.

Υψηλή ικανοποίηση

Τα στοιχεία της TALIS κάνουν ακόμη πιο δύσκολη την εικόνα ενός επαγγέλματος που βρίσκεται διαρκώς υπό πολιορκία. Στην Κύπρο το 93% των εκπαιδευτικών δηλώνει ικανοποιημένο από τη δουλειά του, το 73% από τον μισθό και το 85% από τους όρους εργοδότησης πέραν του μισθού. Τα ποσοστά είναι υψηλότερα από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Αυτό δεν ακυρώνει τα προβλήματα, ούτε στερεί από κανέναν το δικαίωμα στη διεκδίκηση. Ακυρώνει, όμως, την ευκολία με την οποία κάθε αλλαγή παρουσιάζεται ως επίθεση στον εκπαιδευτικό κόσμο.

Αν το δημόσιο σχολείο πρέπει να αλλάξει, κεκτημένα, συνήθειες και βεβαιότητες θα πρέπει να μπουν στο τραπέζι. Μεταρρύθμιση χωρίς κόστος για κανέναν δεν υπάρχει.

Η ευθύνη του ΥΠΑΝ

Από την άλλη, είναι εύκολο για το Υπουργείο Παιδείας να δείχνει προς τις οργανώσεις και να μιλά για αντίσταση στην αλλαγή. Δεν είναι όμως άμοιρο ευθυνών. Το νέο Σύστημα Διορισμών δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Η λήξη της μεταβατικής περιόδου ήταν γνωστή εδώ και χρόνια. Κι όμως, το ΥΠΑΝ έφτασε ξανά κοντά στο χρονικό όριο με ζητήματα ανοικτά, χρονοδιαγράμματα που μετακινήθηκαν και μια διαβούλευση που αντί να μειώσει την καχυποψία, τη μεγάλωσε. Όταν ένα υπουργείο ζητά από έναν επαγγελματικό κλάδο να δεχθεί βαθιές αλλαγές, δεν μπορεί ταυτόχρονα να εμφανίζεται χαλαρό απέναντι στα δικά του χρονοδιαγράμματα.

Αυτό συνέβη και στη συζήτηση για το νέο σύστημα αξιολόγησης των εκπαιδευτικών. Η Κύπρος δεν μπορεί να λειτουργεί με συστήματα που σχεδιάστηκαν για διαφορετικό σχολείο και διαφορετική εποχή. Η μεταρρύθμιση δεν κρίνεται μόνο από το αν ψηφίζεται ή εφαρμόζεται, αλλά και από το αν το υπουργείο έχει καταφέρει να πείσει γιατί γίνεται, τι διορθώνει και πώς θα μετρηθεί αν πέτυχε.

Και εδώ υπάρχει ένα βαθύτερο παράδοξο. Το ΥΠΑΝ ζητά περισσότερη αξιολόγηση, λογοδοσία και αποτελεσματικότητα από τους εκπαιδευτικούς. Τα διεθνή στοιχεία, όμως, δείχνουν ότι οι εκπαιδευτικοί στην Κύπρο λειτουργούν μέσα σε ένα σύστημα με μικρότερη διδακτική αυτονομία από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ και με περιορισμένη συμμετοχή στις αποφάσεις που αφορούν το πρόγραμμα, τη διδασκαλία και την πολιτική του σχολείου. Δεν γίνεται να ζητάς από κάποιον να αναλαμβάνει μεγαλύτερη ευθύνη για το αποτέλεσμα και ταυτόχρονα να του αφήνεις μικρότερο χώρο να αποφασίσει πώς θα φτάσει σε αυτό.

Το ίδιο ισχύει για την προετοιμασία του σύγχρονου εκπαιδευτικού. Το σχολείο του 2026 δεν είναι το σχολείο πριν από 20 χρόνια. Το 42% των εκπαιδευτικών στην Κύπρο εργάζεται σε σχολεία όπου περισσότερο από το 10% των μαθητών έχουν άλλη πρώτη γλώσσα από τη γλώσσα διδασκαλίας, ενώ το 74% εργάζεται σε σχολεία όπου υπάρχουν μαθητές πρόσφυγες. Η τάξη έχει γίνει πιο σύνθετη, ανομοιογενής και απαιτητική.

Κι όμως, μεγάλο μέρος της δημόσιας συζήτησης εξακολουθεί να περιστρέφεται γύρω από τον μηχανισμό. Ποιος θα διοριστεί, ποιος θα αξιολογηθεί, ποιος θα μπει σε ποιον κατάλογο, ποιος θα μονιμοποιηθεί. Το ερώτημα που πρέπει να απαντήσει το υπουργείο είναι πιο δύσκολο. Τι κάνει με τον εκπαιδευτικό, από τη στιγμή που περνά την πόρτα του σχολείου;

Του δίνει τα εργαλεία που χρειάζεται; Του δίνει πραγματική αυτονομία; Τον επιμορφώνει με βάση την τάξη που έχει μπροστά του και όχι την τάξη που υπήρχε κάποτε; Του αφαιρεί γραφειοκρατία ή του προσθέτει ακόμη μία διαδικασία; Και κυρίως, όταν μιλά για μεταρρύθμιση, μπορεί να δείξει πού περιμένει να δει τη διαφορά μέσα στην τάξη;

Ο μαθητής

Όσο οι ενήλικες του συστήματος συγκρούονται για διορισμούς, αξιολόγηση, μονιμοποίηση και δικαιώματα, μέσα στην τάξη εξελίσσεται μια άλλη, πιο αθόρυβη κρίση. Όχι μόνο επειδή οι επιδόσεις των μαθητών παραμένουν χαμηλές. Αλλά επειδή το σχολείο δυσκολεύεται να τους κάνει να θέλουν να μάθουν. Η PISA 2025 δεν είναι απλώς ένας πίνακας βαθμολογιών. Δείχνει ένα σύστημα που δυσκολεύεται να μετατρέψει τη φοίτηση σε πραγματική μάθηση, ενώ η Κύπρος παραμένει κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ σε βασικά πεδία. Το 2022 είχε καταγραφεί σοβαρή πτώση σε σχέση με το 2018, με τις επιδόσεις στα μαθηματικά, την ανάγνωση και τις φυσικές επιστήμες να υποχωρούν αισθητά. Το 2025 δεν έρχεται να σβήσει αυτή την εικόνα. Έρχεται να επιβεβαιώσει ότι το πρόβλημα είναι βαθύτερο και δεν μπορεί να εξηγείται μόνο με την πανδημία ή με μια κακή εξεταστική χρονιά. Το πραγματικό ερώτημα, όμως, δεν είναι μόνο γιατί οι μαθητές γράφουν χαμηλότερα. Είναι γιατί ολοένα μεγαλύτερο μέρος τους μοιάζει αποσυνδεδεμένο από τη μάθηση.

Η σύγχρονη τάξη ανταγωνίζεται κάτι που το σχολείο δεν αντιμετώπιζε με την ίδια ένταση στο παρελθόν. Ατελείωτη ψηφιακή πληροφορία, κινητά, κοινωνικά δίκτυα, βίντεο λίγων δευτερολέπτων, gaming, Τεχνητή Νοημοσύνη και έναν ρυθμό ζωής που έχει συνηθίσει τα παιδιά στη διαρκή εναλλαγή ερεθισμάτων. Η συγκέντρωση γίνεται δυσκολότερη και το παραδοσιακό μάθημα καλείται να κερδίσει την προσοχή ενός παιδιού που έχει μάθει να μετακινείται στο επόμενο ερέθισμα, σχεδόν αμέσως.

Την ίδια στιγμή, η τάξη έχει αλλάξει και κοινωνικά. Οι μαθητές δεν ξεκινούν όλοι από το ίδιο σημείο, δεν έχουν τα ίδια βιώματα ούτε τις ίδιες ανάγκες. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται να διαχειριστούν πολυγλωσσικές τάξεις, μαθησιακές δυσκολίες, κοινωνικές ανισότητες, ζητήματα ψυχικής ανθεκτικότητας, συγκρούσεις, παραβατικότητα και παιδιά που συχνά χρειάζονται πρώτα κάποιον να τους ακούσει και μετά κάποιον να τους διδάξει.

Ποιος κερδίζει τελικά;

Εδώ η συζήτηση για το δημόσιο σχολείο πρέπει να ξεφύγει από το ποιος κερδίζει κάθε μάχη. Οι οργανώσεις μπορεί να κερδίσουν προστασία για τα μέλη τους. Το υπουργείο μπορεί να περάσει τη μεταρρύθμιση που θεωρεί αναγκαία. Μπορεί να αλλάξει η αξιολόγηση, να ξαναγραφτούν οι κατάλογοι, να στηθούν νέες εξετάσεις και να αλλάξουν οι διαδικασίες μονιμοποίησης. Αν, όμως, ο μαθητής έχει πάψει να νιώθει περιέργεια, αν δεν βρίσκει λόγο να προσπαθήσει και αν η μάθηση έχει μετατραπεί σε υποχρέωση που πρέπει να τελειώσει, τότε το σύστημα θα έχει κερδίσει τις λάθος μάχες.

Το δημόσιο σχολείο δεν υπάρχει για να διαχειρίζεται ισορροπίες μεταξύ υπουργείου και συνδικάτων. Υπάρχει για να κάνει ένα παιδί να ανοίγει ένα βιβλίο και να θέλει να μάθει τι υπάρχει στην επόμενη σελίδα. Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο στοίχημα, που σήμερα κανείς δεν φαίνεται να διεκδικεί με την ίδια ένταση.