Φόρμα αναζήτησης

Το τρύπιο καλυμμαύχι του κομματικού συστήματος

Το 1968, μετά την αναγκαστική στροφή του Μακαρίου στη γραμμή του εφικτού, ο Ελληνοκύπριος ηγέτης σκέφτηκε ότι ένας τρόπος για να αντιμετωπίσει τη διάχυτη αντιπολίτευση από την ακραία ενωτική παράταξη (που ίδρυσε και έναν μικρό πολιτικό σχηματισμό, το ΔΕΚ) ήταν να επιτρέψει τη δημιουργία κομμάτων.

Μέχρι τότε, ως κανονικά οργανωμένο κόμμα λειτουργούσε μόνο το ΑΚΕΛ. Όλοι οι υπόλοιποι πολιτευτές στεγάζονταν κάτω από το «Πατριωτικό Κόμμα». Το οποίο, όμως, δεν ήταν παρά μια ταμπέλα που έκανε την εμφάνισή της μόνο στις βουλευτικές εκλογές. Και μάλιστα, σε αυτό εντάσσονταν μόνον όσοι πολιτευτές εγκρίνονταν προσωπικά από τον Μακάριο. Η δε αριθμητική κατανομή των εδρών στη Βουλή – περιλαμβανομένων και εκείνων που «αναλογούσαν» στο ΑΚΕΛ – αποφασιζόταν και πάλιν από τον ίδιο τον Μακάριο.

Το 1968, λοιπόν, ο Μακάριος κάλεσε διαδοχικά στο γραφείο του κάποιους πρωταγωνιστές πολιτευτές και τους υπέδειξε να δημιουργήσουν ο καθένας το κόμμα του. Αυτό έγινε πραγματικότητα μερικούς μήνες μετά. Έτσι, το 1969 εμφανίστηκαν το Ενιαίο Κόμμα, η ΕΔΕΚ, η Προοδευτική Παράταξη και το Προοδευτικό Κόμμα. Το ίδιο περίπου σκηνικό είχαμε και αμέσως μετά το 1974 – με την εξαίρεση του ΔΗΣΥ, που δημιουργήθηκε με την ανοχή και όχι την έγκριση του Μακαρίου.

Διαμαρτυρόμαστε ότι το Σύνταγμα του 1960 ήταν «δοτό», κι ας μην ήταν και τόσο. Για το κομματικό μας σύστημα που ήταν με ακραίο τρόπο δοτό, κανείς δεν διαμαρτύρεται. Κι όμως, οι παρενέργειές του είναι εξαιρετικά προφανείς σήμερα.

Η αναπηρία των ημερών μας

Από τα σημερινά κόμματα, τα μόνα με σχετικά σταθερή παρουσία είναι δύο χειραφετημένα και δύο δοτά. Το ΑΚΕΛ, και μετά το 1974 ο ΔΗΣΥ, δημιουργήθηκαν χωρίς την πολιτική χειραγώγηση του Μακαρίου. Η ΕΔΕΚ, και μετά το 1974 το ΔΗΚΟ, δημιουργήθηκαν με την εντολή του πατριάρχη της πολιτικής ζωής των Ελληνοκυπρίων. Και μεταφέρουν στο κύτταρό τους την ηγεμονική αντίληψη για την πολιτική. Τόσο σε επίπεδο καθημερινής πρακτικής, όσο και σε επίπεδο «ιδεολογίας» (επιβάλλεται ως ερμηνεία της πραγματικότητας μονίμως από πάνω και όχι από τη βάση, γι’ αυτό και είναι πάντα ρευστή, σκιώδης και ομιχλώδης).

Τα υπόλοιπα κόμματα, όπως απέδειξε η Ιστορία και όπως αποδεικνύουν τα αποτελέσματα των εκλογών, αποτελούν προσωρινές και πειρατικές απομιμήσεις του ηγεμονισμού. Έρχονται φωνασκώντας και σβήνουν σφυρίζοντας αδιάφορα (ακόμη και κόμματα όπως το Κίνημα Οικολόγων Περιβαλλοντιστών που είχε εμφανιστεί για να καλύψει ένα πραγματικό κενό στην πολιτική ζωή.) Αυτό είναι ένα απευθείας σύμπτωμα της παθογένειας που μας κληροδότησε η ηγεμονική πολιτική ιστορία της δημιουργίας του κομματικού μας συστήματος.

Συνηθίζουμε να μιλάμε για «τέλος των ιδεολογιών» και τα όμοια. Στην πραγματικότητα, σε όλον τον κόσμο, αποδεικνύεται καθημερινά πως ο ιδεολογικός προσανατολισμός είναι σύμφυτος με την ανθρώπινη σκέψη και την κοινωνική οργάνωση. Ναι, τα πράγματα αλλάζουν, και πρέπει να προσαρμοζόμαστε στις αλλαγές. Όμως, ακόμη και η ίδια η κυπριακή εμπειρία είναι απόδειξη πως η αναντιστοιχία του κομματικού συστήματος με τον ιδεολογικό χάρτη κοστίζει πολύ ακριβά.

Ο χάρτης με τα κενά

Αν προσπαθήσουμε να αντιστοιχίσουμε τον ιδεολογικό χάρτη της Κύπρου με τα κόμματα, θα καταλάβουμε πόσο στραβά πάνε τα πράγματα. Και αν στη συνέχεια προσπαθήσουμε να τον αντιστοιχίσουμε με ό,τι συμβαίνει στις ώριμες δημοκρατίες, τότε θα συνειδητοποιήσουμε πόση ζημιά μας κάνει η προσκόλληση στην κληρονομιά του 1960:

  • Ο ΔΗΣΥ. Κουβαλά από την ίδρυσή του την αντίφαση της συστέγασης της φιλελεύθερης ευρωπαϊκής Δεξιάς και της ακραίας φαντασιακής-ενωτικής Δεξιάς. Ναι, είναι ένα κόμμα που χτίστηκε χωρίς την ποδηγέτηση από τον Μακάριο, αλλά κουβαλά τις αντιφάσεις της μακαριακής περιόδου του 1960: Συνεργασία των φιλελεύθερων και ανοιχτόμυαλων αστών με τους εμπαθείς «ενωτικούς». Η κοινή συνισταμένη που ο Κληρίδης κρατούσε με μαεστρία ζωντανή, δηλαδή η αποστροφή προς την Αριστερά, ξεθωριάζει πλέον. Έτσι, τα τελευταία χρόνια το κόμμα βιώνει όλο και πιο βαθιά την κρίση, και υποχρεώνεται να κάνει βήματα πίσω για να ξαναβρίσκει τον εαυτό του: Όταν η περιρρέουσα ατμόσφαιρα δεν ευνοεί τον φιλελεύθερο εαυτό (όπως καλή ώρα τώρα που ο Πρόεδρος αποφάσισε να νεκρώσει το Κυπριακό), αυτός ο φιλελεύθερος ΔΗΣΥ τίθεται αυτόματα σε καραντίνα. Η αντιαριστερή ρητορική δεν επαρκεί πια για διατήρηση της ενότητας, με αποτέλεσμα τα φιλελεύθερα τμήματα να περιθωριοποιούνται (αποδυνάμωση του φιλελεύθερου πολιτικού λόγου, απαξίωση των αντίστοιχων στελεχών, αποχή τμήματος των αστών από την εκλογική διαδικασία κ.λπ.). Έτσι, δημιουργείται ένα κενό. Η Φιλελεύθερη Κεντροδεξιά είναι στην πραγματικότητα σχεδόν άστεγη σήμερα. Πρόσφυγας στο ίδιο το κομματικό της σπίτι.
  • Το ΑΚΕΛ. Το μακαριακό παρελθόν της περιόδου 1964-1977 ασκεί ακόμη επιρροή σε ένα κόμμα που ιδρύθηκε πριν καν την πολιτική γέννηση του Μακαρίου. Η ηγεμονία αυτού του παρελθόντος στην πολιτική πρακτική του κόμματος τείνει να ηττηθεί, χάρις κυρίως στον γενικό γραμματέα του και τα νεότερα στελέχη. Αλλά εξακολουθούν να είναι ισχυρές αντιλήψεις και συμπεριφορές που ανάγονται σε αυτό το παρελθόν: Προσήλωση στη λογική των συμφωνιών κομματικής κορυφής αντί σε κοινωνικές συμμαχίες, διστακτικότητα στην υιοθέτηση σύγχρονων προσεγγίσεων σε κοινωνικά-οικονομικά ζητήματα, αμφιθυμία ανάμεσα στην παραδοσιακή ταυτότητα και στην ανάγκη έκφρασης και του κεντροαριστερού ιδεολογικού φάσματος. Όλα αυτά μαζί δημιουργούν περιορισμούς. Έτσι, ο ιδεολογικός χώρος της Κεντροαριστεράς παραμένει στην ουσία εκτός ορίζοντα.
  • Το ΔΗΚΟ. Έχει ενσωματωμένο στο DNA του τον μακαριακό ηγεμονισμό, γι’ αυτό και δομικά, λειτουργικά, και «ιδεολογικά» δεν μπορεί να εκφράσει σταθερά κανέναν ιδεολογικό χώρο. Είναι το κόμμα του «πες μου τον αρχηγό σου και τον λογαριασμό του και να σου πω ποιος είσαι». Θα είχε εξαιρετικό ενδιαφέρον μια μεγάλη έρευνα στην ελληνοκυπριακή κοινωνία για το τι πιστεύει ο κόσμος ότι εκφράζει ιδεολογικά το ΔΗΚΟ. Οι απαντήσεις, εικάζω, θα εκτείνονταν περίπου ισόποσα από το «σοσιαλδημοκρατικό ή κεντρώο κόμμα», μέχρι το «ακροδεξιό κόμμα». Χωρίς κανένας από τους ερωτώμενους να είναι και πολύ σίγουρος για την απάντησή του.
  • Η ΕΔΕΚ. Σε ανάλογη με το ΔΗΚΟ κατάσταση. Ηγεμονικό-μακαριακό παρελθόν και παρόν. Με ανάλογη κατανομή στην κοινωνία της αντίληψης για το τι εκφράζει. Η θετική – αλλά από μιαν άποψη τραγελαφική – αντίδραση της κοινωνίας στις τελευταίες εκλογές είναι ενδεικτική: Ορθά η κοινωνία επέλεξε να πριμοδοτήσει την ΕΔΕΚ για να μην πάρει την έδρα το ΕΛΑΜ, αλλά είναι από τα παράδοξα το γεγονός ότι πρόκειται για το κόμμα με τις μικρότερες αναστολές στο να συνεργάζεται με το ΕΛΑΜ, ή/ και να υιοθετεί απόψεις του. Η ΕΔΕΚ αποτελεί την πιο τρανή απόδειξη της αναπηρίας που προκύπτει από την περιφρόνηση του ιδεολογικού κυττάρου ενός κόμματος: Ενώ κατ’ όνομα καλύπτει τον χώρο της Σοσιαλδημοκρατικής Κεντροαριστεράς, στην πραγματικότητα δεν έχει καμία απολύτως σχέση με αυτόν. Οι θέσεις της απέχουν αισθητά ή βρίσκονται στον αντίποδα των αντίστοιχων θέσεων των Ευρωπαίων σοσιαλδημοκρατών. Έτσι, δίπλα στη Φιλελεύθερη Κεντροδεξιά, ακόμη πιο ορφανός είναι μονίμως στην Κύπρο και ο χώρος της Σοσιαλδημοκρατικής Κεντροαριστεράς.

Τα κραυγαλέα ελλείμματα

Ο βασικότερος λόγος για τον οποίο τα κόμματα στην Κύπρο είναι ανίκανα να διαβάσουν το εκρηκτικό φαινόμενο της αποχής – πόσω μάλλον να το αντιμετωπίσουν – είναι η επιμονή τους να κουβαλούν το αντιφατικό και ρευστό ιδεολογικά παρελθόν τους στο σήμερα. Αντί να οικοδομούν προγράμματα και προτάσεις στη βάση ενός σαφούς ιδεολογικού στίγματος, κινούνται ανάποδα: Οικοδομούν προτάσεις μέσα από αυτό που υποψιάζονται ότι είναι η επιθυμία της κοινωνίας. Αντί να τη φωτίζουν και να την καθοδηγούν, τρέφονται από τα σκοτάδια της, ή τα σκοτάδια των αναγκών-ισορροπιών των στελεχών τους.

Το αποτέλεσμα τείνει να παγιωθεί: Είμαστε η μόνη ευρωπαϊκή χώρα με τόσο κραυγαλέες απουσίες στον πολιτικό χάρτη: Η Φιλελεύθερη Κεντροδεξιά είναι προσφυγοποιημένη, η Σοσιαλδημοκρατική Κεντροαριστερά είναι μονίμως άστεγη, το Οικολογικό Κίνημα ανύπαρκτο ως πολιτική παρουσία, ο Ευρωπαϊκός Ουμανισμός είναι μονίμως αγνοούμενος.

Τουλάχιστον να ξέρουμε τι μας λείπει…

Καλάθι

  • Η ηγεσία του ΔΗΣΥ «λύνει την πολιορκία»: Αποδέχεται το κεφαλοκλείδωμα του Προεδρικού και σχηματίζει μαζί του μέτωπο κατά της αντιπολίτευσης για να ανακτήσει το χαμένο έδαφος. «Εγώ επιβιώνω, εσύ ξαναγίνεσαι Πρόεδρος».
  • Όλοι έχουν μιαν άποψη για την πηγή των προβλημάτων στην εκπαίδευση. Να το πάρουμε απόφαση πως αυτό που λένε εδώ και δεκαετίες όλες οι εκθέσεις εμπειρογνωμόνων είναι η βασική πηγή: Η δομή, ο τρόπος στελέχωσης και ο τρόπος λειτουργίας του ίδιου του ΥΠΠ.
  • Έξυπνη η τακτική των επικοινωνιολόγων να στήσουν από την αρχή την εικόνα του Προέδρου: Ανθρώπινος, προσηνής, με δέκα «ευχαριστώ» και «μπράβο» την ημέρα από τα κανάλια. Μικρό πρόβλημα: Πόσο θα το αντέξει ο ίδιος;