Φόρμα αναζήτησης

Το τρένο της άγνοιας

Οι ιστορικοί και οι άλλοι επιστήμονες που ασχολούνται με την εξέλιξη του ανθρώπου κάνουν πολύ συχνά ένα λάθος: Εντυπωσιασμένοι από τα ρήγματα και τις αλλαγές στην πορεία των γεγονότων, επικεντρώνονται στο πόσο σημαντική είναι κάθε φορά η συμβολή της γνώσης και της καινοτομίας. Παραγνωρίζουν όμως πόσο σημαντική είναι κάθε φορά η συμβολή και της άγνοιας στη διαμόρφωση της Ιστορίας και της σύγχρονης καθημερινότητας.

Βέβαια, όλοι ζούμε σε μιαν αντίφαση: Από τη μια «είμαστε βέβαιοι» ότι τα πράγματα προχωρούν μπροστά, εξελίσσονται, αλλά από την άλλη (ιδιαίτερα από μιαν ηλικία και μετά) γινόμαστε θύματα της τάσης για ωραιοποίηση του παρελθόντος («τον καιρό που ήμασταν νέοι το χ και το ψ ήταν καλύτερα, σήμερα χάλασε η κοινωνία»). Με έναν θαυματουργό όμως τρόπο, όταν σκεφτόμαστε πιο γενικά, πιστεύουμε ακράδαντα πως η συσσώρευση της γνώσης παίρνει τον κόσμο πάντα μπροστά, με μια διαδικασία αταλάντευτη.

Είναι δύσκολο να αποδεχτούμε πως αυτό που συσσωρεύεται από γενιά σε γενιά δεν συνεπάγεται αυτόματα μιαν απόλυτη και γενική βελτίωση σε όλους τους όρους ζωής και σκέψης. Η αγροτική επανάσταση του 10.000 π.Χ. ήταν ένα άλμα, αλλά σήμανε και τρομερή οπισθοδρόμηση στους δείκτες ποιότητας για τους ανθρώπους, ακόμη και στο προσδόκιμο ζωής. Η Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός έφεραν επανάσταση στη σκέψη, αλλά σήμαναν και μια σειρά από επιδεινώσεις σε σχέση με τον Μεσαίωνα (δουλεία, περισσότερη ανισότητα σε όλα τα επίπεδα, αντιδραστική έκρηξη της δεισιδαιμονίας και της Ιεράς Εξέτασης, εθνικισμός, άπειροι πολύνεκροι πόλεμοι).

Πέρα όμως από τις συνέχειες και τις ασυνέχειες, υπάρχει και το άλλο ζήτημα: Πόσο επηρεάζει τα πράγματα η άγνοια; Γιατί, στο τέλος της ημέρας, η άγνοια δεν είναι απλά η παθητική απουσία γνώσης. Είναι μια εξαιρετικά δυναμική κατάσταση. Αν για ένα θέμα η πλειονότητα των ανθρώπων σε μια κοινωνία ζει στην άγνοια, τότε αυτοί μπορούν να καθορίσουν την Ιστορία και την καθημερινότητα με έναν τρόπο πιο καθοριστικό και από τη γνώση. Η άγνοια των πολλών οδήγησε τον Τζορντάνο Μπρούνο στη βασανιστική φυλάκιση και στον θάνατο. Αλλά, επίσης, η άγνοια καθορίζει σήμερα την καθημερινή σου ζωή. Σε πνίγει σε όγκους πραγματικών και αισθητικών σκουπιδιών έξω από το σπίτι σου, σε βασανίζει καθημερινά με ηλίθιους όρους εργασίας στη δουλειά σου. Και επίμονα θα καθορίσει και το μέλλον των παιδιών σου.

Η δημοσκόπηση

 Σε μεγάλη δημοσκόπηση που παρουσίασε πρόσφατα ένα κανάλι, η άγνοια ήταν κυρίαρχη στις απαντήσεις, στα περισσότερα ερωτήματα. Φαινόταν έντονα σε κάποια σημεία. Π.χ. όταν παρουσιαζόταν η κάρτα για τον βαθμό εμπιστοσύνης στα ευρωπαϊκά όργανα: Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, Eurogroup κ.λπ. Οι αριθμοί χόρευαν. Και την ίδια στιγμή, ήσουν βέβαιος ότι οι μισοί ερωτηθέντες μπορεί να περίμεναν να τους ρωτήσουν και για τη Eurodisney. Δήλωναν τον βαθμό εμπιστοσύνης τους σε πράγματα που δεν γνώριζαν τι είναι και πώς λειτουργούν.

Το θέμα είναι ότι κάπως έτσι καθορίζεται και το προσωπικό και το συλλογικό μέλλον. Από την άγνοια. Αλλά και από τη συστολή όσων δεν αναπαύονται σε αυτήν να αναγνωρίσουν το πρόβλημα: Βυθισμένοι μέσα στον φόβο μη χαρακτηριστούν «ελιτιστές», κάνουν ότι δεν βλέπουν τον σημαντικό ρόλο της άγνοιας, αρνούνται να αγγίξουν το πρόβλημα.

Η Κύπρος έχει έναν από τους υψηλότερους δείκτες πολιτών με πτυχία και μεταπτυχιακά διπλώματα. Κι όμως, η γνώση που αποκτήθηκε από αυτά τα άπειρα μαθήματα είναι κλεισμένη συνήθως στο πατάρι, δεν συνδέεται παρά σπάνια με την καθημερινότητα και τις καθημερινές αποφάσεις. Είναι «γνώση» απομονωμένη σε ένα προσωπικό και κοινωνικό γκέτο.

Μίλαν Κούντερα

Στο μυθιστόρημά του με τίτλο «Η άγνοια», αλλά σχεδόν και σε όλα τα άλλα του, ο Μίλαν Κούντερα αντιμετωπίζει τις ψευδαισθήσεις που κατασκευάζει το μυαλό μας ως μοιραίους παράγοντες στην προσωπική μας ζωή.

Είναι γεγονός ότι σημαντικές καταστάσεις της καθημερινότητας –αλλά και της πορείας μιας χώρας, θα πρόσθετα– διαμορφώνονται με βάση την απουσία επίγνωσης, με βάση το παραλήρημα του μυαλού μέσα σε ψευδαισθήσεις. Οι οποίες, τις περισσότερες φορές, συνοδεύονται από τη βεβαιότητα πως «έτσι είναι τα πράγματα», ακριβώς όπως τα έχω διαμορφώσει στο μυαλό μου.

Αν προχωρήσουμε ένα βήμα πιο πέρα, θα διαπιστώσουμε πως τις περισσότερες φορές σκόπιμα δεν εγκαταλείπουμε την άγνοια. Φωλιάζουμε σ’ αυτήν από επιλογή: Η άγνοια προσφέρει την παρήγορη αίσθηση της εστιότητας, ότι ανήκουμε κάπου. Και ότι αυτό στο οποίο πατάμε είναι στέρεο και αμετάβλητο. Η γνώση συνεπάγεται συναίσθηση της πραγματικότητας, ότι δεν υπάρχουν βεβαιότητες. Και ότι δεν υπάρχουν αμετάβλητες συνθήκες. Έτσι, η γνώση παράγει το αίσθημα της ανεστιότητας, του εκπατρισμού. Με άλλα λόγια, δεν θέλουμε να γνωρίζουμε για να μην χάσουμε τη σιγουριά μας, την ηρεμία μας.

Τα σκουπίδια της άγνοιας

 Η τελευταία έκθεση του γ.γ. του ΟΗΕ για το Κυπριακό μπορεί να ήταν και η πιο μάταιη, αυτή που πέρασε περισσότερο απαρατήρητη – κι ας ήταν ίσως η σημαντικότερή του. Γι’ αυτό δεν φταίνε μόνο τα κανάλια που την παρουσίασαν ως τέταρτη είδηση. Φταίμε κι εμείς οι πολίτες που δεν θέλαμε να ξέρουμε τι λέει. Εξάλλου, στην εποχή της πληροφορίας πολύ εύκολα θα μπορούσαμε να βρούμε στο κινητό μας μιαν αξιόπιστη σύντομη περίληψή της. Δεν το κάναμε, όχι επειδή τσιγκουνευτήκαμε τα τρία λεπτά. Αλλά επειδή μύριζε «κίνδυνο». Έχουμε ανεπτυγμένη όσφρηση, κι έτσι μυριζόμαστε από μακριά τι μπορεί να μας χαλάσει τον κόσμο της βεβαιότητας.

Κάπως έτσι διαπιστώνουμε πως η γνώση που φυλάξαμε στο πατάρι θα μας ήταν πολύτιμη. Μας είχε μάθει κάποτε, από το πρώτο έτος της φοιτητικής μας ζωής, πως τα όρια ανάμεσα στα επίπεδα γνώσης είναι τεχνητά. Το ίδιο και τα όρια ανάμεσα στην ιδιωτική και στη δημόσια σφαίρα. Και πως οι επιλογές στην προσωπική καθημερινότητα και στη δημόσια συμπεριφορά έχουν τον ίδιο πυρήνα. Για να μην πούμε και το άλλο: Ναι μεν κάποτε η άγνοια ήταν αποτέλεσμα αποκλειστικά κοινωνικών και εξουσιαστικών συνθηκών, αλλά σήμερα είναι όλο και περισσότερο ζήτημα επιλογής.

Κι ας μην βρίσκουμε δικαιολογίες του τύπου «μα βαρεθήκαμε τα ίδια και τα ίδια με το Κυπριακό», ή «ο κόσμος απογοητεύτηκε και δεν ασχολείται». Γιατί, αν η άγνοια ήταν συνειδητή επιλογή μόνο στο Κυπριακό, τότε γιατί απέναντι από το σπίτι σου το άδειο οικόπεδο είναι γεμάτο σκουπίδια; Και γιατί στο καφενείο της γειτονιάς ή του fb άκουσες προχθές του κόσμου τις ηλιθιότητες για τους «φονιάδες μετανάστες Ρουμάνους», που σκοτώνουν γυναικόπαιδα στο Μιτσερό;

Επειδή όλα τα βαγόνια στο τρένο της άγνοιας κουβαλούν το ένα το άλλο. Το να αλλάζουμε βαγόνι δεν σημαίνει τίποτε. Το θέμα είναι να κατέβουμε από το τρένο στον επόμενο σταθμό.

Καλάθι

 

  • Η έκθεση Γκουτέρες είναι περίπου σημείο προς σημείο απάντηση του ΟΗΕ προς τον Πρόεδρο Αναστασιάδη. Του αποδομεί όλες τις αιτιάσεις και επιλογές των τελευταίων δύο χρόνων. Από το έγγραφο-φάντασμα της 4ης Ιουλίου, μέχρι τις αποκεντρωμένες ή κοινοβουλευτικές «λύσεις», και την «άδικη» πολιτική ισότητα. Ακόμη και το συγκρουσιακό παιγνίδι υπεκφυγής, ή το παιγνίδι με τον χρόνο. Πιο ξεκάθαρο άδειασμα από τα ΗΕ έχει να δεχτεί Κύπριος πολιτικός από την εποχή του Ντενκτάς.

 

  • Η κατάσταση στην εκπαίδευση είναι σχεδόν ανεξέλεγκτη. Η κοινωνία πρέπει να αποφασίσει τι θέλει, και να δώσει εντολές στην πολιτική ηγεσία. Τα σχολεία στην καθημερινή πραγματικότητα δεν έχουν καμιά σχέση με αυτό που έχουν στο μυαλό τους οι περισσότεροι πολίτες. Εκτός από τα εγκεφαλικά θύματα που παράγονται, σύντομα οι κυριολεκτικά νεκροί από βία, ναρκωτικά και εκφοβισμό δεν θα προκύπτουν μόνο τα βράδια. Ναι, το πρόβλημα είναι κοινωνικό, δεν αφορά μόνο την εκπαίδευση. Αλλά την αφορά.

 

  • Το υπαινίχθηκα στο κείμενο, αλλά θέλω να το πω πιο καθαρά: Από μόνη της αυτή η ιστορία με τη δολοφονημένη μητέρα και το παιδί είναι πολύ τραγική. Δεν χρειάζονται πολλά λόγια. Όμως, η μεγάλη απογοήτευση που ένιωσαν τόσοι πολλοί συμπολίτες μας, επειδή οι δράστες ήταν δυο Κύπριοι και όχι ένας Ρουμάνος, δίνει και μιαν άλλη τρομακτική διάσταση. Έχουμε σοβαρό θέμα τελικά!

 

 

 

 

Οι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευση τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν.