Φόρμα αναζήτησης

Πρότυπα



Τι είναι συνθέτης κλασικής μουσικής; Ποια είναι η αυτόματη, προκαθορισμένη εικόνα που έρχεται στο μυαλό όταν ακούμε αυτή τη φράση; Μάλλον το ζωγραφικό πορτρέτο κάποιου άντρα με λευκή περούκα του 18ου αιώνα ή με κυματιστά μαλλιά και φαρδύ λαιμοδέτη του 19ου αιώνα. Το 2015 μια μαθήτρια στην Αγγλία, η Jesse MacCabe, συνειδητοποίησε ότι η ύλη για το A’ Level μουσικής για το οποίο μελετούσε περιείχε 63 μουσικά έργα, εκ των οποίων ούτε ένα δεν είχε γραφτεί από γυναίκα. Σύμφωνα με την εφημερίδα Guardian, όταν η μαθήτρια έγραψε στο εξεταστικό σώμα για να τους ενημερώσει για το γεγονός, η απάντηση που πήρε ήταν πως δεν υπάρχουν σημαντικές γυναίκες συνθέτριες στη δυτική ή σε καμία άλλη παράδοση, γι’ αυτό και δεν συμπεριλήφθηκαν τα έργα τους στην εξεταστέα ύλη. Η αλήθεια είναι ότι λίγοι από εμάς μπορούμε να κατονομάσουμε γυναίκες συνθέτριες κλασικής μουσικής στις οποίες ανήκουν έργα που αξιολογούνται ως κλασικά, αυτά δηλαδή που θεωρούνται πως είχαν τη μεγαλύτερη επιρροή στη διαμόρφωση του δυτικού πολιτισμού.

Η Barbara Strozzi

Κι όμως, η Βενετή συνθέτρια της εποχής του μπαρόκ Barbara Strozzi έγραψε και εξέδωσε περισσότερη μουσική από οποιονδήποτε άλλο συνθέτη της εποχής της, άντρα ή γυναίκα, χωρίς τη βοήθεια της Εκκλησίας ή τη σταθερή στήριξη από την αριστοκρατία, όπως σημειώνει η βιογράφος Anna Beer. Πόσοι ξέρουμε το όνομά της; Θυμόμαστε, αμυδρά, πως υπήρχαν γυναίκες που έγραφαν μουσική τον 17ο, 18ο και 19ο αιώνα, αλλά φυσικά δεν είχαν την ευκαιρία να γράψουν μεγάλα, ορχηστρικά έργα, δηλαδή αναθέσεις που χρειάζονται θεσμική στήριξη και διασφαλίζουν τη φήμη και την υστεροφημία ενός συνθέτη. Η απουσία των γυναικών δημιουργών από το σύνολο των έργων που θεωρούνται κλασικά, από τον λεγόμενο καλλιτεχνικό «κανόνα», αντικατοπτρίζει ώς έναν βαθμό μια ιστορική πραγματικότητα αλλά είναι και αποτέλεσμα μιας συνειδητής ή ασυνείδητης προκατάληψης εναντίον τους, που μας κάνει να ξεχνάμε ή να υποτιμούμε ακόμα και αυτές που υπήρξαν και δημιούργησαν σημαντικό έργο. Στο κάτω κάτω, τα έργα που αποτελούν τον κανόνα, το κλειστό αυτό σύνολο καλλιτεχνικών έργων που θεωρούνται διαχρονικά και σημαντικά, επιλέγονται με κριτήρια που καθορίζει ο κυρίαρχος λόγος και ως εκ τούτου στηρίζουν την ηγεμονία του. Και η απουσία γυναικών από αυτό τον κανόνα έχει αντίκτυπο στην εμπειρία των νεαρών κοριτσιών που σήμερα μελετούν κλασική μουσική. Πώς θα φανταστούν τον εαυτό τους σε αυτό τον κόσμο με ελάχιστα γυναικεία πρότυπα;

Η ζωγραφική

Τι είναι ζωγράφος; Ποια εικόνα έρχεται στο μυαλό μας όταν διαβάζουμε τη φράση μεγάλος ζωγράφος; Μάλλον κάποια αυτοπροσωπογραφία του Ρέμπραντ. Ακόμα και μαθητές/τριες Γυμνασίου μπορούν να αναφέρουν ονομαστικά 3-4 άντρες «σημαντικούς» ζωγράφους. Άλλωστε τα μουσεία, πρώην παλάτια των ηγεμόνων που τους χρηματοδοτούσαν, είναι γεμάτα από τα έργα τους. Γιατί όμως αυτό να επηρεάζει τη ζωή μας σήμερα; Ο κριτικός τέχνης και συγγραφέας Τζον Μπέργκερ, στο βιβλίο του «Η Εικόνα και το Βλέμμα» (1972), έργο καθοριστικό για το πώς ερμηνεύουμε σήμερα την τέχνη, τοποθέτησε το έργο τέχνης αλλά και το βλέμμα σε ένα πολιτικό πλαίσιο. Το βλέμμα είναι μια πολιτική πράξη, και μια διαδικασία που επηρεάζεται από ιστορικές παραμέτρους: το πού και πότε βλέπουμε κάτι καθορίζει το τι βλέπουμε. Στο κεφάλαιο που ασχολείται με το ανδρικό βλέμμα, ή την ανδρική οπτική, ο Μπέργκερ αναλύει τα αναρίθμητα γυναικεία γυμνά στην «κλασική» δυτική τέχνη ως μία έκφραση σχέσης ιδιοκτησίας: ο θεατής παρατηρεί τη γυμνή γυναίκα ως αντικείμενο και την ιδιοποιείται. Από τη στιγμή που η ματιά δεν μπορεί να επιστραφεί, η σχέση είναι άνιση: είναι μια σχέση δύναμης κι αδυναμίας. Γενικά, σύμφωνα με τον Μπέργκερ, ο ζωγραφικός πίνακας σε μια καπιταλιστική κοινωνία είναι ένα αντικείμενο που πάνω απ’ όλα εκφράζει σχέσεις ιδιοκτησίας και δύναμης – είτε ταξικής, είτε ιμπεριαλιστικής, είτε πατριαρχικής. Επίσης, υπάρχει συνέχεια ανάμεσα στις αναγεννησιακές και τις σύγχρονες απεικονίσεις γυναικών στη Δύση, αφού διαχρονικά παρουσιάζουν τις γυναίκες ως αντικείμενα. Αυτή η συνέχεια μέχρι σήμερα περιορίζει το πώς ερμηνεύεται η γυναικεία φύση αλλά ταυτόχρονα καθορίζει και το πώς μια γυναίκα ζει, αφού έχει εσωτερικεύσει την έγκριση των ανδρών ως τον καθοριστικό παράγοντα της επιτυχίας της ζωής της. Η επιτυχημένη stand-up κωμικός και ιστορικός τέχνης Hannah Gadsby θίγει το θέμα του ανδρικού βλέμματος και της γυναικείας αντικειμενοποίησης στην κλασική τέχνη με κωμικό τρόπο. Αλλά πίσω από το αστείο κρύβεται η προσωπική της, επώδυνη ιστορία, αφού η ίδια έπεσε θύμα έμφυλης βίας και σεξουαλικής κακοποίησης. Θύμα βιασμού έπεσε και η Artemisia Gentileschi, η σπουδαία ζωγράφος, σύγχρονη του Caravaggio, της οποίας λίγοι σήμερα γνωρίζουν το σημαντικό και ογκώδες έργο. Η Germaine Greer τη χαρακτήρισε «υπέροχη εξαίρεση», ενώ πρόσφατα η θεατρική εταιρεία Breach δραματοποίησε τα πρακτικά της πολύκροτης εννιάμηνης δίκης του βιαστή της, σε μία παράσταση σε στυλ θέατρο-ντοκουμέντο με τίτλο «It’s True It’s True It’s True» (2019), στον απόηχο του κινήματος #MeToo. Η παράσταση θίγει και ένα άλλο θέμα: το ότι η Gentileschi απέδωσε δημοφιλή βιβλικά θέματα μέσα από την εμπειρία της ως θύμα σεξουαλικής βίας. Για παράδειγμα, το επεισόδιο «Η Σωσάννα και οι Γέροντες», που πολλοί άντρες ζωγράφοι έχουν αποδώσει ως μια ερεθιστική σκηνή λαγνείας, παίρνει στους καμβάδες της εντελώς διαφορετικές διαστάσεις, με έμφαση στο τραύμα της Σωσάννας ως θύμα της ανδρικής σεξουαλικής επιθετικότητας. Πόσο διαφορετική θα ήταν η ιστορία της τέχνης, αλλά και της δυτικής κοινωνίας, αν υπήρχαν περισσότερες ζωγράφοι που θα εξέφραζαν την εμπειρία των γυναικών;

Οι υπερήρωες

Τι είναι superhero; Το 2018 ο δημοφιλής ήρωας Doctor Who, της ομώνυμης σειράς επιστημονικής φαντασίας, έγινε γυναίκα, μετά από 55 χρόνια ενσαρκώσεων ως άνδρας. Αυτό προκάλεσε αρνητικές αντιδράσεις ανάμεσα στους φανατικούς οπαδούς, που ανέπτυξαν τη συνηθισμένη πια επιχειρηματολογία ότι τέτοιες αποφάσεις, αυτές δηλαδή που στοχεύουν στην ίση εκπροσώπηση των γυναικών στο σινεμά, στην τηλεόραση και γενικά στην ποπ κουλτούρα, είναι απλά «πολιτική ορθότητα». O όρος πολιτική ορθότητα, ειδικά μετά το κίνημα #MeToo και τις αντιδράσεις που ακολούθησαν, έχει αποκτήσει ιδιαίτερα αρνητικό πρόσημο όταν χρησιμοποιείται σε συζητήσεις τέτοιου είδους. Του έχει πια αφαιρεθεί οποιαδήποτε ηθική υπόσταση και είναι σχεδόν συνώνυμος με την υποκρισία, με αποτέλεσμα η δράση με την οποία συνδέεται να χάνει την ανθρωπιστική της αξία. Συχνά μάλιστα θα συναντήσουμε τον όρο να χρησιμοποιείται σε αντιπαραβολή με όρους όπως «καλλιτεχνική ελευθερία» ή «αντικειμενική αξία», οι οποίοι είναι εξαιρετικά προβληματικοί ιστορικά. Αλλά, όπως είδαμε και από τα προηγούμενα παραδείγματα, αυτό που για την κυρίαρχη κοινωνική ομάδα είναι απλά θέμα «πολιτικής ορθότητας», για τις γυναίκες είναι θέμα επιβίωσης, ελευθερίας, ασφάλειας, επαγγελματικής καταξίωσης, οικονομικής ανεξαρτησίας, αυτοεκπλήρωσης, και αναγνώρισης της εμπειρίας τους και της οπτικής τους ως ισάξιας με αυτής των ανδρών.
Τι είναι Πρόεδρος; Η εικόνα που οι περισσότεροι συνδέουμε με αυτή τη λέξη είναι ένας άντρας, ευρωπαϊκής φυλετικής καταγωγής, με κοστούμι, κάποιας ηλικίας. Σε λίγους μήνες οι ψηφοφόροι στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής θα έχουν για πρώτη φορά την ευκαιρία να εκλέξουν για Αντιπρόεδρο μια γυναίκα με καταγωγή από την Καραϊβική και την Ινδία. Έστω και αν αυτή η επιλογή των Δημοκρατικών είναι μια προσπάθεια να μετριαστεί η απογοήτευση των ψηφοφόρων για την επιλογή του Τζο Μπάιντεν ανάμεσα σε τόσες λαμπρές γυναίκες υποψήφιες, μακάρι να κερδίσει αυτό το ψηφοδέλτιο και μακάρι τα κορίτσια που μεγαλώνουν σήμερα να συνδέσουν την εικόνα της Κάμαλα Χάρις με τη λέξη «Αντιπρόεδρος», ή, ποιος ξέρει, και με τη λέξη Πρόεδρος.

Οι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευση τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν.