Φόρμα αναζήτησης

Ιεράρχηση των αναγκών των υπαλλήλων

ΓΡΑΦΕΙ

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΕΡΓΑΤΟΥΔΗΣ*

Ένα ελληνικό ρητό λέει ότι «Νηστικό αρκούδι δεν χορεύει», που σημαίνει ότι το αρκούδι για να χορέψει πρέπει πρώτα να φάει. Το ίδιο ισχύει και για τον άνθρωπο: ένας υπάλληλος, για να δουλέψει παραγωγικά, πρέπει να ικανοποιηθούν πρώτα οι ανάγκες του. Ποιες είναι όμως οι ανάγκες αυτές; Στο ερώτημα αυτό απαντούν -σε διαφορετικούς χρόνους- δύο μεγάλοι επιστήμονες που ασχολήθηκαν με το θέμα: Ο Abraham Maslow (1908-1970) και ο Clayton Paul Alderfer (1940-2015).

Abraham Maslow

Ο Μaslow θεωρείται ένας από τους θεμελιωτές της Ανθρωπιστικής Ψυχολογίας (Humanistic Psychology) του 20ού αιώνα και η θεωρία του «Ιεράρχηση των αναγκών» (1943) αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία κτίστηκαν πολλές άλλες θεωρίες που παρουσιάστηκαν στη συνέχεια από άλλους επιστήμονες.

Ο Α. Μaslow κατατάσσει τις ανθρώπινες ανάγκες σε πέντε βασικές κατηγορίες:

α. Φυσιολογικές

β. Ασφάλειας

γ. Κοινωνικές

δ. Εγωιστικές, και

ε. Αυτοολοκλήρωσης

Ο άνθρωπος είναι απαιτητικός. Μόλις ικανοποιήσει μια του ανάγκη, αμέσως δημιουργείται μια νέα ανάγκη γι’ αυτόν. Τούτο συνεχίζεται μέχρι το τέλος της ζωής του. Θα αναλύσουμε πιο κάτω την κάθε μια από τις ανάγκες αυτές:

α. Φυσιολογικές ανάγκες

Οι ανάγκες του ατόμου είναι οργανωμένες με ιεραρχικό τρόπο. Οι φυσιολογικές ανάγκες κατέχουν την πρώτη θέση στην ιεράρχηση αυτή. Πάρτε για παράδειγμα την πείνα. Όταν ο άνθρωπος πεινά -και η πείνα είναι μια φυσιολογική ανάγκη- όλες οι άλλες του ανάγκες αναστέλλονται μέχρι να ικανοποιήσει την ανάγκη του αυτήν. Μόλις την ικανοποιήσει όμως, αρχίζουν να δημιουργούνται άλλες ανάγκες.

β. Ανάγκη ασφάλειας

Η ανάγκη ασφάλειας αρχίζει να δημιουργείται, μόλις ικανοποιηθούν οι φυσιολογικές ανάγκες. Για παράδειγμα ένας υπάλληλος που δεν αντιμετωπίζει πρόβλημα πείνας, θ’ αρχίσει να επιδιώκει κάποια ασφάλεια για τη δουλειά του, ούτως ώστε να προστατευθεί από τυχόν αυθαίρετες αποφάσεις του προϊσταμένου του και να εξασφαλίσει μονιμότητα στη δουλειά του.

γ. Κοινωνικές ανάγκες

Με την ικανοποίηση των προηγούμενων αναγκών παρουσιάζονται οι κοινωνικές ανάγκες: η ανάγκη να ανήκει το άτομο κάπου, η ανάγκη της αποδοχής, της φιλίας, της αγάπης, της αναγνώρισης κ.λπ.

Στο περιβάλλον της εργασίας, όταν τέτοιες ανάγκες καταπιέζονται, οι εργαζόμενοι αρχίζουν να συμπεριφέρονται κατά τρόπο που στρέφεται εναντίον των στόχων του οργανισμού. Αν δεν είναι ικανοποιημένοι από τη συμπεριφορά των προϊστάμενών τους, γίνονται αντιδραστικοί και μη συνεργάσιμοι.

δ. Εγωιστικές ανάγκες

Αυτές οι ανάγκες έχουν μεγαλύτερη σημασία τόσο για τον υπάλληλο όσο και για τους προϊσταμένους του. Χωρίζονται σε δύο κατηγορίες:

  1. Σε εκείνες που έχουν σχέση με την αυτοεκτίμηση (αυτοπεποίθηση, ανεξαρτησία, ικανότητα, δημιουργικότητα κ.λπ.), και
  2. Σε εκείνες που έχουν σχέση με τον σεβασμό από τους άλλους (κύρος, αναγνώριση, εκτίμηση κ.λπ.).

Οι εγωιστικές ανάγκες σπάνια ικανοποιούνται. Ο άνθρωπος επιδιώκει συνεχώς περισσότερη ικανοποίηση μιας ανάγκης, από τη στιγμή που η ανάγκη αυτή γίνεται σημαντική γι’ αυτόν. Σε έναν οργανισμό, με τον καταμερισμό της δουλειάς, πολύ λίγες ευκαιρίες υπάρχουν για ικανοποίηση των αναγκών αυτών, κυρίως στα κατώτερα στρώματα.

ε. Ανάγκη για αυτοολοκλήρωση

Είναι η προσπάθεια του ατόμου ν’ αναπτύξει τις ικανότητές του για συνεχή αυτοανέλιξη με σκοπό να γίνει δημιουργικός, με την ευρύτερη σημασία της λέξης (δημιουργία υλική, πνευματική, πολιτιστική κ.λπ.).

Η έντονη πίεση για ικανοποίηση των προηγούμενων αναγκών, αφήνει μικρά περιθώρια για ικανοποίηση της ανάγκης για αυτοολοκλήρωση, η οποία συνήθως παραμένει σε λήθαργο.

Clayton Paul Alderfer

Από το 1966 μέχρι το 1989, ο Clayton Paul Alderfer ασχολήθηκε εντατικά με τη θεωρία της «Ιεράρχησης των ανθρωπίνων αναγκών» του Abraham Maslow. Από τις έρευνές του αυτές, ο Alderfer, παρουσίασε (1989) μια νέα θεωρία την οποία ονόμασε ERG (Existence, Relatedness, Growth – Ύπαρξη, Σχετικότητα, Ανάπτυξη).

Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, υπάρχει κάποια υπερκάλυψη στα μεσαία σκαλοπάτια της πυραμίδας του Maslow, γι’ αυτό και ο Alderfer μείωσε τα σκαλοπάτια της πυραμίδας αυτής από πέντε σε τρία:

  • Στην Ύπαρξη: περιλαμβάνονται από τη θεωρία του Maslow, οι φυσιολογικές ανάγκες και οι ανάγκες ασφάλειας.
  • Στην Αρμονικότητα Σχέσεων: περιλαμβάνονται οι κοινωνικές ανάγκες και οι εξωτερικές εγωιστικές ανάγκες (πώς μας βλέπουν οι άλλοι), και
  • Στην Ανάπτυξη περιλαμβάνονται οι εσωτερικές εγωιστικές ανάγκες (πώς βλέπουμε εμείς τον εαυτό μας) και η αυτοολοκλήρωση.

Όπως και στη θεωρία του Maslow, προτεραιότητα για τον άνθρωπο έχουν οι ανάγκες Ύπαρξης και ακολουθούν οι ανάγκες της Αρμονικότητας Σχέσεων και οι ανάγκες Ανάπτυξης.

Πέραν της σύμπτυξης των αναγκών του Maslow, η θεωρία ERG διαφέρει από την πρώτη και στα εξής:

  • Σε αντίθεση με τη θεωρία του Maslow, ο Alderfer πιστεύει ότι ο άνθρωπος κάποτε μπορεί να επιδιώκει να ικανοποιήσει ταυτόχρονα και τα τρία είδη των νέων αναγκών.
  • Η ιεράρχηση των αναγκών πιθανόν να διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο, και
  • Αν μια από τις τελευταίες ανάγκες του ανθρώπου παραμένει ανικανοποίητη, αυτός πιθανόν να στραφεί πίσω και να προσπαθήσει να ικανοποιήσει περισσότερο την ανάγκη αυτήν, πιστεύοντας ότι αυτή μπορεί να ικανοποιηθεί ευκολότερα.

Με τον τρόπο αυτόν, παρ’ όλο που η θεωρία ERG παραδέχεται την ιεραρχική και προοδευτική κάλυψη των αναγκών, εντούτοις ο Alderfer υποστηρίζει ότι η ιεράρχηση αυτή δεν είναι απόλυτη. Γι’ αυτό και υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι είναι διατεθειμένοι να στερηθούν των βασικών προς το ζην (ανάγκες Ύπαρξης), προκειμένου να εξασφαλίσουν δόξα (ανάγκες Αρμονικότητας Σχέσεων).

Επίλογος

Λαμβάνοντας υπόψη το πότε δημοσιεύτηκαν οι δύο θεωρίες (Maslow 1943, Alderfer 1989),θεωρούνται και οι δύο σωστές. Οι οργανισμοί που υιοθετούν τη θεωρία ERG, αναγνωρίζουν ότι οι υπάλληλοί τους προσπαθούν να καλύψουν πολλές τους ανάγκες ταυτόχρονα. Με το σκεπτικό αυτό, αν δεν προσφέρουν στους υπαλλήλους τους ευκαιρίες για Ανάπτυξη, πιθανόν αυτοί να στραφούν πίσω, με στόχο την περαιτέρω ικανοποίηση των αναγκών Αρμονικότητας Σχέσεων ή ακόμη και Ύπαρξης. Γι’ αυτό και η διεύθυνση των οργανισμών αυτών πρέπει να λαμβάνει μέτρα για ταχεία ικανοποίηση των αναγκών Αρμονικότητας Σχέσεων, ούτως ώστε οι υπάλληλοι να αρχίσουν να επιδιώκουν τη Ανάπτυξ*η.

*Αφυπηρετήσαντος (2006) ανώτερου διευθυντής της Λαϊκής Τράπεζας και fellow του Ινστιτούτου Τραπεζιτών Λονδίνου