Φόρμα αναζήτησης

Η μνήμη του μέλλοντος

Ο Ουίνστον Τσώρτσιλ αγαπούσε πολύ τις ατάκες. Τις χρησιμοποιούσε για να σαγηνεύει. Κατά κανόνα οι ατάκες του ήταν εύηχες και άρεσαν. Τις αναπαράγουμε μέχρι σήμερα. Αλλά κατά κανόνα ήταν ανακριβείς, ακραίες και ατυχείς. Για παράδειγμα, εκείνο το «η Γερμανία πρέπει να βομβαρδίζεται κάθε πενήντα χρόνια. Δεν χρειάζεται να ξέρετε τον λόγο, τον ξέρουν οι Γερμανοί». Είναι εύηχο, αρέσει μέχρι σήμερα, αλλά κατά βάση είναι βλακώδες.

Ο Τσώρτσιλ ήταν εξαιρετικά εμμονικός και μονοθεματικός. Από τα νιάτα του ήξερε μόνο να ακολουθεί ευφάνταστες και εντυπωσιακές πολεμικές τακτικές, αλλά ήταν περίπου ανάπηρος με άλλα θέματα της ζωής. Από την οικονομία, την κοινωνική πολιτική, μέχρι τις διαπροσωπικές σχέσεις. Γι’ αυτό ίσως και απέτυχε να επανεκλεγεί μετά τον πόλεμο. Κι όμως, αυτός ο άνθρωπος είπε μιαν από τις λιγότερο βλακώδεις ατάκες: «Ο φανατικός δεν αρνείται μόνο να αλλάξει άποψη. Αρνείται να αλλάξει ακόμη και θέμα συζήτησης». Γενικόλογο, στερεοτυπικό, αλλά όχι τόσο βλακώδες όσο οι υπόλοιπες ατάκες του. Απόδειξη για τη σχετική βασιμότητά του ήταν εν μέρει ο ίδιος.

Παρ’ όλα αυτά, ήταν ηγέτης. Από την εποχή του, όμως, έχει κυλήσει πολύ νερό στο αυλάκι. Ένα από τα αποτελέσματα της αλλαγής, ένα από τα αποτελέσματα του νέου κόσμου της επικοινωνίας που ζούμε, είναι και το ότι σε όλον τον πλανήτη άνθρωποι με «άψογες» ατάκες καταφέρνουν να εκλέγονται, αλλά αμέσως μετά την εκλογή τους τα κάνουν σαλάτα στη διακυβέρνηση. Ο Τραμπ και ο Τζόνσον είναι απλώς τα πιο επιφανή παραδείγματα. Το φαινόμενο έχει πλέον χαρακτήρα επιδημίας.

Μνημονεύετε Άμος Οζ

Ο Άμος Οζ το λέει με εξαιρετική καθαρότητα: «Ο αυξανόμενος παλιμπαιδισμός πάρα πολλών ανθρώπων σε όλον τον κόσμο δεν είναι τυχαίος… Ο διαφημιστής και αυτός που τον χρηματοδοτεί θέλουν με κάθε κόστος να ξαναγίνουμε όλοι μας μικρά και χαϊδεμένα παιδιά, γιατί τα μικρά και χαϊδεμένα παιδιά είναι οι καταναλωτές που πείθονται πιο εύκολα. Μπροστά στα μάτια μας όλο και σβήνουν τα όρια μεταξύ της πολιτικής και της βιομηχανίας του θεάματος. Όλος ο κόσμος μετατρέπεται σε παγκόσμια παιδική χαρά. Οι αρετές που απαιτούνται για να καταφέρει κάποιος να εκλεγεί είναι σχεδόν αντίθετες με τις αρετές που απαιτούνται για να κυβερνήσει».

 Η πολιτική μπολιάζεται όλο και περισσότερο από την «τέχνη» του θεατρινισμού και τις τεχνικές των επιτηδευμένων δημοσίων σχέσεων. Η εκλογή στην εξουσία προαπαιτεί ικανότητες ηθοποιού, stand up showman, ρήτορα με όσο το δυνατόν πιο απλοϊκή σκέψη και λόγο, πειστικού δημιουργού αβάσιμων προσδοκιών και ψευδαισθήσεων. Από την άλλη, η διακυβέρνηση σε έναν σύνθετο και συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο απαιτεί σοβαρότητα, συγκροτημένη και ανεξάρτητη σκέψη, διορατικότητα και αυτοθυσία. Πού θα τα βρει αυτά ξαφνικά ένας πολιτικός ο οποίος ανάλωσε μια ζωή στα ακριβώς αντίθετα, προκειμένου να αναρριχηθεί;

Κάπως έτσι λιγοστεύουν συνεχώς, σε παγκόσμια κλίμακα, οι πολιτικοί πρώτης γραμμής που διαθέτουν τις ικανότητες διακυβέρνησης, και καταφέρνουν ταυτόχρονα να εκλεγούν ηγέτες της χώρας τους.

Στα δικά μας

 Λίγοι Πρόεδροι της Κύπρου κατάφεραν να ξεφύγουν από τον πιο πάνω κανόνα και να γίνουν εξαιρέσεις. Το θέμα είναι ότι, όπως διαμορφώνονται τα πράγματα με την τεχνολογία και τις τεχνικές δημοσίων σχέσεων, οι συνθήκες επιδεινώνονται: Ακριβώς την περίοδο που οι απαιτήσεις στη διακυβέρνηση γίνονται μεγαλύτερες με την πολυπλοκότητα όλων των ζητημάτων, οι απαιτήσεις για εκλογή στην προεδρία γίνονται όλο και πιο λάιτ.

Απόδειξη του πόσο επιδεινώνονται τα πράγματα είναι η σημερινή διακυβέρνηση: Είναι γνωστές οι τεχνικές που οδήγησαν τον Πρόεδρο Αναστασιάδη στην εξουσία. Τόσο στην πρώτη, όσο και στη δεύτερη θητεία. Την ίδια στιγμή, ακόμη κι αν παραμερίσουμε προς στιγμήν το Κυπριακό, διακρίνουμε μιαν επιδείνωση σε όλους σχεδόν τους τομείς διακυβέρνησης. Δεν είναι καθόλου τυχαίο το ότι μέσα στην κοινωνία έχει απλωθεί –και τείνει να παγιωθεί– μια αίσθηση ότι «τα πράγματα δεν πάνε καλά, το κράτος δεν λειτουργεί». Ακόμη και σε συνθήκες εξόδου από την οικονομική κρίση. Ακόμη και όσοι κερδίζουν από την οικονομική ανάκαμψη των δεικτών ξέρουν ότι και σ’ αυτόν τον τομέα οι βελτιώσεις δεν είναι δομικές. Είναι καθαρά πειρατικές και εξαιρετικά εύθραυστες. Τα πράγματα γίνονται χειρότερα αν στρέψουμε το βλέμμα σε τομείς όπως η λειτουργία του κρατικού μηχανισμού, οι κοινωνικές υπηρεσίες, η εσωτερική ασφάλεια, η δικαιοσύνη. Τα δείγματα επιδείνωσης είναι απανωτά.

Ο λόγος δεν είναι ότι ο σημερινός Πρόεδρος και οι σημερινοί υπουργοί είναι χειρότεροι από τους χθεσινούς και τους προχθεσινούς. Ο βασικός λόγος είναι ότι, ενώ οι σημερινοί αναλώνουν όλο και περισσότερο χρόνο σε ζητήματα «δημόσιας εικόνας» και μάρκετινγκ, την ίδια στιγμή οι απαιτήσεις της πραγματικότητας ανεβαίνουν. Προχθές, το «άτε σιόρ, εν βαρκέσαι» ενός αξιωματικού του ΤΑΕ θα συνεπαγόταν ίσως έναν θάνατο «μιας ξένης». Στον σημερινό κόσμο, αυτό συνεπάγεται τον θάνατο εφτά ανθρώπων, που στη συνείδηση της κοινωνίας δεν μηδενίζονται πια επειδή είναι «ξένες». Προχθές, πέθαιναν ξεχασμένοι πολλοί δεκαπεντάχρονοι και δεκαεφτάχρονοι. Σήμερα, η κοινωνία συγκλονίζεται όταν οι υπηρεσίες για 12 χρόνια δεν βρήκαν τρόπο στοιχειώδους προστασίας ενός δεκαπεντάχρονου.

Με άλλα λόγια, το πρόβλημα είναι ότι ο Πρόεδρος, οι υπουργοί, το κράτος και οι υπηρεσίες του, δεν ανταποκρίνονται πια στην πρόοδο των αντιλήψεων, στις απαιτήσεις της κοινωνίας, και στην εντεινόμενη πολυπλοκότητα των πραγμάτων.

Τι κάνουμε;

Οι εξαιρέσεις επιβεβαιώνουν τον κανόνα: Αν δεν είχε «ξεγελάσει» το σύστημα ένας μη επαγγελματίας πολιτικός –που ήταν ταυτόχρονα αποφασισμένος και απαλλαγμένος από επικοινωνιακά συμπλέγματα καριέρας– όπως ο Παμπορίδης, ίσως και να μην είχαμε καν έναρξη του ΓεΣΥ σήμερα. Το αποδεικνύουν εξ αντιδιαστολής σχεδόν όλες οι υπόλοιπες επιλογές του Προέδρου, το επιβεβαιώνει και ο ίδιος.

Το ζήτημα είναι τι κάνουμε. Μερικές σκέψεις:

  • Η σύγχρονη ταχύτητα των πραγμάτων και η ιλιγγιώδης επικοινωνία εχθρεύονται τη μνήμη. Για να μην γίνονται οι επιλογές μας έρμαιο των επικοινωνιολόγων, πρέπει να σεβόμαστε τη μνήμη μας και να τη διαφυλάσσουμε.
  • Ταυτόχρονα, θα πρέπει να προνοούμε για τη μνήμη του μέλλοντος. Οι συνθήκες ευνοούν τους αβαθείς θεατρίνους, χωρίς δυνατότητες σοβαρής διακυβέρνησης. Για να ανακοπεί αυτή η δυναμική, οι πολίτες θα πρέπει να σκέφτονται με όρους προοικονομίας: Αν δεν σκεφτόμαστε την Κύπρο του 2023 από σήμερα, αν δεν τη σχεδιάζουμε από τώρα, η επόμενη διακυβέρνηση θα είναι παραλλαγή της σημερινής. Ίσως και χειρότερη.
  • Να σκεφτόμαστε και να συμπεριφερόμαστε με τόλμη και φαντασία. Η υγιής και ορθολογιστική τόλμη και η δημιουργική φαντασία είναι οι μεγαλύτεροι εχθροί του καθεστώτος που ευνοεί τους φελλούς.

Και να διαλεγόμαστε. Με ειλικρίνεια. Και με ετοιμότητα όχι μόνο να ακουστούμε, αλλά και να ακούσουμε.

Καλάθι

  • Τώρα πια, το ότι το Κυπριακό έχει γίνει εξαιρετικά πολύπλοκο το νιώθει ο καθένας. Το αφομοίωσε και ο Πρόεδρος. Και ο υπουργός Εξωτερικών. Οι αρχιτέκτονες… Τόσο που τους κόπηκε η όρεξη ακόμη και για πανηγυρισμούς που θα «καταγγείλουμε την Τουρκία». Τις πιο ακραίες κινήσεις της Άγκυρας από το 1974 (ΑΟΖ, Αμμόχωστος), τις αντιμετωπίζουν με τις πιο χλιαρές και άτονες κινήσεις, από γεννήσεως Κυπριακής Δημοκρατίας. Λέτε να υποψιάζονται ότι είναι οι ίδιοι που τα έκαναν σαλάτα;
  • Τα τελευταία βιβλία του Άμος Οζ και του Στέφεν Χόκινγκ. Να τα διαβάσουμε. Να δώσουμε την ευκαιρία στα καλά του σύγχρονου κόσμου να μας γεμίσουν.
  • Καλό πέταγμα πάνω από τη μικρότητά μας μικρέ μου ταξιδευτή. Και –κάνε μου τη χάρη– πάρε το μαζί σου: Δεν χάθηκαν τα δεκαπέντε σου τρομαχτικά χρόνια σ’ αυτόν τον κόσμο. Εμείς που μείναμε είναι που σβηστήκαμε. Και τα χάσαμε όλα χάνοντάς σε.