Φόρμα αναζήτησης

Η Εκκλησία της Κύπρου τότε και τώρα. Πώς και γιατί

Του Γιώργου Διονυσίου

Αν θέλουμε να κατανοήσουμε την υπάρχουσα κατάσταση μιας κοινωνίας, θα πρέπει να αναζητήσουμε τις απαντήσεις στην ιστορία των θεσμών της. Κατά συνέπεια, για να ερμηνεύσουμε το σημερινό πολιτικό και οικονομικό ρόλο της Εκκλησίας της Κύπρου στην κοινωνία μας, θα πρέπει να έχουμε υπόψη το πλαίσιο της ίδιας της Ιστορίας. Συγκεκριμένες στιγμές αποτελούν καμπές στην ιστορία της Εκκλησίας, οι οποίες της έδωσαν τη δυνατότητα να διαμορφώνει οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές ισορροπίες και θεσμούς στη δοσμένη κοινωνία. Κάποιοι από αυτούς επιβιώνουν και μας επηρεάζουν έως σήμερα.

Έξι καμπές στην ιστορία της Κυπριακής Εκκλησίας διαμόρφωσαν στον χρόνο τη σημερινή της ταυτότητα, καθώς και το εθιμικό και θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο κινείται, ως αποτέλεσμα της συσσώρευσης εμπειρίας αιώνων σε νοοτροπίες και πρακτικές.

Αυτοκέφαλο και προνόμια

Η πρώτη σημαντική καμπή ήταν επί Βυζαντίου με την κατοχύρωση του Αυτοκέφαλού της από την Τρίτη Οικουμενική Σύνοδο που συνήλθε στην Έφεσο το 431. Η δεύτερη συμπίπτει με την παραχώρηση σε αυτήν αυτοκρατορικών προνομίων το 478 από τον αυτοκράτορα Ζήνωνα. Το Αυτοκέφαλο σήμαινε διοικητική ανεξαρτησία από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, γεγονός που μακροπρόθεσμα τη βοήθησε να αποκτήσει εμπειρία και αυτοπεποίθηση διοικητικής αυτονομίας. Τα δε αυτοκρατορικά προνόμια τής προσέδωσαν την ανάλογη αίγλη. Στην τρίτη καμπή, πάλιν επί Βυζαντίου και στη διάρκεια των καταστροφικών αραβικών επιδρομών (649-963), κάλυψε το κενό από την αστάθεια της παρουσίας των βυζαντινών αρχών, λόγω ακριβώς των επιδρομών, υποκαθιστώντας τις πολιτικές αρχές σε ρόλο προστάτη του πληθυσμού, ακόμα και με αποστολές απελευθέρωσης αιχμαλώτων από τους Άραβες επιδρομείς. Στην τέταρτη σημαντική καμπή επί δυτικής κυριαρχίας (1191-1571), ως ο σημαντικότερος θεσμός που επιβίωσε στο καθεστώς φεουδαρχίας, αποτέλεσε το κέντρο του συλλογικού βίου των υπόδουλων, παρόλο που ο Πάπας και το φεουδαρχικό καθεστώς την αποδυνάμωσαν πλήρως.

Οι οθωμανοί Τούρκοι

Επί Τουρκοκρατίας (1571-1878), η θέση και ο ρόλος της άλλαξαν πλήρως. Οι οθωμανοί Τούρκοι, για λόγους θρησκευτικούς αλλά και διοικητικούς, την αναγνώρισαν θεσμικά παρέχοντάς της προνόμια, όπως έπραξαν σε όλες τις Ορθόδοξες Εκκλησίες που υπέτασσαν. Δύο, όμως, προνόμια που της παραχώρησαν αποτελούν εξαίρεση σε σύγκριση με τις άλλες Εκκλησίες και είναι το αποτέλεσμα της ενημέρωσης των οθωμανικών αρχών από μέρους του Οικουμενικού Πατριαρχείου για τη θέση της Εκκλησίας της Κύπρου στην ιεραρχία των Ορθοδόξων Εκκλησιών. Το πρώτο είναι η προτίμηση που είχε από τις οθωμανικές αρχές να εισπράττει τους δημοσίους φόρους των ραγιάδων και να τους παραδίδει στο κράτος, αλλά και να διαχειρίζεται τις κοινοτικές τους υποθέσεις, μεταξύ των οποίων και την παιδεία. Το δεύτερο, λόγω του Αυτοκέφαλου, ήταν το δικαίωμα να έχει άμεση πρόσβαση στην οθωμανική κυβέρνηση στην πρωτεύουσα Κωνσταντινούπολη χωρίς τη μεσολάβηση του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Αυτό τη βοήθησε, μαζί με τον οικονομικό της ρόλο στους φόρους, να αναπτύξει σε όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας στενές σχέσεις και διασυνδέσεις με τις οθωμανικές πολιτικές αρχές, τόσο στην Κύπρο όσο και στην Κωνσταντινούπολη. Επειδή δε οι μουσουλμάνοι, λόγω θρησκείας, δεν αναγνώριζαν κοσμικές αρχές στις περιοχές που κατακτούσαν, με τη βούληση του σουλτάνου εκπροσωπούσε αναγκαστικά τους υπόδουλους στην οθωμανική κυβέρνηση και έγινε ο εισπράκτορας των δημοσίων φόρων τους, πάλιν με βούληση και εντολή του σουλτάνου.

Υπενοικίαση φόρων

Στα σύγχρονα κράτη οι φόροι εισπράττονται απευθείας από το κράτος από έμμισθους υπαλλήλους. Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, αντίθετα, οι φόροι δεν εισπράττονταν απευθείας από το κράτος, αλλά ενοικιάζονταν στους υψηλότερους προσφοροδότες, οι οποίοι με τη σειρά τους τούς υπενοικίαζαν σε άλλους. Στην Κύπρο, η Εκκλησία είχε το προνόμιο να τους ενοικιάζει από τον διοικητή και φυσικά εδικαιούτο να τους υπενοικιάζει σε τρίτους, όπως ήταν η πρακτική του συστήματος. Τους φόρους τους εισέπραττε και σε γεωργικά προϊόντα, τα οποία πωλούσε σε τιμές υψηλότερες, αποκομίζοντας φυσικά κέρδος. Ήταν ένα σύστημα από τη φύση του άδικο για τους ραγιάδες και φυσικά διεφθαρμένο, όμως η Εκκλησία ήταν αναγκασμένη να λειτουργεί σε αυτό, όπως όλοι, με τους δικούς του κανόνες. Όλα αυτά μαζί με τις δωρεές γης από τον κόσμο την κατέστησαν μεγάλη οικονομική δύναμη. Από δω έλκει το οικονομικό της εκτόπισμα σε γη, την οποία αξιοποιεί σήμερα. Αυτές όλες τις ιστορικές της εμπειρίες, τόσο στις πολιτικές διασυνδέσεις όσο και στις οικονομικές δραστηριότητες, τις εκμεταλλεύεται στο έπακρο σήμερα στις οικονομικές της δραστηριότητες, ασκώντας καταλυτική επίδραση σε όλες τις πολιτικές και άλλες αρχές Κυπριακής Δημοκρατίας. Ταυτόχρονα, όμως, πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι ως ο κατά νόμον εκπρόσωπος των ραγιάδων στα μαύρα χρόνια της Τουρκοκρατίας, συχνά ήταν αναγκασμένη να ανταποκρίνεται σε αυθαίρετες χρηματικές απαιτήσεις των εκάστοτε διοικητών για διάφορους λόγους, προστατεύοντας με αυτό τον τόπο τον κόσμο από τη μανία τους. Επίσης, οι ιστορικές μαρτυρίες από τα οικονομικά της βιβλία της εποχής δείχνουν ότι ελάφρυνε τους φόρους όσων αδυνατούσαν να ανταποκριθούν σε αυτούς. Άλλοτε, μάλιστα, με τις διασυνδέσεις της απάλλασσε το νησί από καταπιεστικούς διοικητές. Επίσης πρέπει να γνωρίζουμε ότι για να καταβάλει έγκαιρα τους φόρους των ραγιάδων στο κράτος, πολλές φορές ήταν υποχρεωμένη να δανείζεται μεγάλα ποσά και με μεγάλους τόκους από τους Ευρωπαίους εμπόρους που είχαν έδρα τους τη Λάρνακα.

Περίοδος Αγγλοκρατίας

Η Αγγλοκρατία (1878-1960) της επεφύλασσε διαφορετική τύχη, αφού οι Άγγλοι της αποστέρησαν τα προνόμια της Τουρκοκρατίας και συνεπώς τον κοσμικό της ρόλο. Αυτό σήμαινε ότι μακροπρόθεσμα θα έχανε το κύρος της στους πιστούς, κάτι που δεν ήθελε να αποδεχθεί. Τη θεσμική απώλεια του κοσμικού της ρόλου την αντικατέστησε αναλαμβάνοντας την ηγεσία του αγώνα για την ένωση στη διάρκεια της αποικιοκρατίας και τέλος τη συναρχηγία του αντιαποικιακού αγώνα. Με αυτούς τους ρόλους, όχι μόνο διατήρησε την αίγλη που απολάμβανε επί Τουρκοκρατίας, αλλά και την επαύξησε.

Η έκτη και τελευταία καμπή, η οποία συνέβαλε στη διαμόρφωση της σημερινής της ταυτότητας, είναι αυτή που αρχίζει με την ανεξαρτησία το 1960. Στην πραγματικότητα το Σύνταγμα την καθιστά κράτος εν κράτει, αφού δεν υπόκειται σε κανένα έλεγχο από την κοσμική εξουσία. Η ενσωμάτωση της κοσμικής και θρησκευτικής εξουσίας στο πρόσωπο του Προέδρου Μακαρίου την επανέφερε δυναμικά σε ρόλους της Τουρκοκρατίας, που δεν συνάδουν σε κοσμικό κράτος ούτε με την πνευματική της αποστολή. Ίσως να ήταν διαφορετική η κατάσταση σήμερα αν τις πρώτες προεδρικές εκλογές κέρδιζε ο ανθυποψήφιος του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου, Ιωάννης Κληρίδης. Επειδή, λοιπόν, ασκεί μέχρι σήμερα κοσμική εξουσία, υπόκειται στον απαράβατο κανόνα ότι η εξουσία φθείρει. Για αυτό και η Κυπριακή Εκκλησία έχει φθαρεί. Επίσης, οι ανεξέλεγκτες οικονομικές της δραστηριότητες την εξέθεσαν και την εκθέτουν στη συνείδηση του κόσμου, γιατί αποκαθηλώνουν το πνευματικό της ανάστημα και την κατατάσσουν στην κατηγορία του απλού εμπόρου που κυνηγά το κέρδος. Παράλληλα, όμως, πρέπει να γνωρίζουμε ότι στις μέρες μας, καθημερινά η Εκκλησία βοηθά οικονομικά ανθρώπους που έχουν ανάγκη, ασκώντας έτσι κοινωνικό έργο. Δυστυχώς, αυτή η φθορά και το κυνήγι του κέρδους οδήγησαν σήμερα στην από μέρους της αποδοχή της μη λύσης ως λύσης, ή ακόμα της διχοτόμησης ως λύσης, γιατί έτσι κανείς δεν θα την ελέγχει. Αντίθετα, στο δικοινοτικό κράτος ο έλεγχος θα ασκείται από τη μία κοινότητα στην άλλη.

Ο καταλυτικός ρόλος στην παιδεία

Εξίσου καταλυτικός είναι και ο ρόλος της στην παιδεία. Παρόλο που καμία πρόνοια στο Σύνταγμα δεν το προβλέπει, ούτε κάποια νομοθεσία, ο εκάστοτε Πρόεδρος παίρνει την έγκριση του Αρχιεπισκόπου για το διορισμό του υπουργού Παιδείας. Με αυτό τον τρόπο ασκεί άμεσο έλεγχο και ουσιαστικά υπαγορεύει το περιεχόμενο της παιδείας, όπως έπραττε και επί Τουρκοκρατίας και Αγγλοκρατίας, που τα σχολεία αποτελούσαν προέκταση της Αρχιεπισκοπής. Τεράστια ευθύνη για την απαράδεκτη αυτή κατάσταση φέρουν οι συνδικαλιστικές οργανώσεις των εκπαιδευτικών, οι οποίες, με το να ανέχονται αυτές τις μεσαιωνικές αντιλήψεις, κλείνουν τις πόρτες στην ελευθερία της σκέψης μέσα στην εκπαίδευση. Μοναδική λαμπρή εξαίρεση ο Δημήτρης Χριστόφιας, ο οποίος όμως πλήρωσε το τόλμημά του να διορίσει υπουργό Παιδείας της επιλογής του με λυσσαλέα και ανέντιμη κριτική, τόσο από την Εκκλησία όσο και από όλους τους αυτοαποκαλούμενους πατριώτες. Το αποτέλεσμα του ρόλου της αυτού στην παιδεία είναι ο σκοταδισμός που επικρατεί στα σχολεία, τα οποία κλείνουν αφτιά και μάτια και μυαλό στον σύγχρονο κόσμο και στη ζύμωση των ιδεών. Ο ρόλος της αυτός στην παιδεία έχει στην ουσία μετατρέψει το κρατίδιο της νοτίου Κύπρου σε θεοκρατικό, όπου τα πάντα καλύπτονται από την Εκκλησία.

Η σημερινή κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει η Εκκλησία, μόνο θλίψη προκαλεί. Από προστάτης των συμφερόντων του απλού λαού, που ήταν σε πολλές περιπτώσεις στην ιστορία της, σήμερα κάθε άλλο παρά τέτοιος είναι, λόγω των πολιτικών της επιλογών. Η μοναδική διέξοδος που της απέμεινε, αν θέλει να προστατεύσει τον εαυτό της, αλλά και τα συμφέροντα της πατρίδας μας, είναι χωρίς καθυστέρηση να περιοριστεί στον καθαρά πνευματικό της ρόλο. Εδώ έχει πολλά να προσφέρει.

 

george.dionyssiou@gmail.com

Οι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευση τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν.