Φόρμα αναζήτησης

Διευθέτηση διαφορών στις ΑΟΖ σε Ανατολική Μεσόγειο



Του Τσαρλς Έλληνα*

Μετά την παρέμβαση της καγκελάριου της Γερμανίας Άνγκελα Μέρκελ, ο Πρόεδρος Ερντογάν συμφώνησε αρχές Αυγούστου να «σταματήσει» τις δραστηριότητες για τη διεξαγωγή υπεράκτιων ερευνών νότια του Καστελόριζου, προκειμένου να καταστεί δυνατή η έναρξη διαλόγου με την Ελλάδα για την επίλυση των διαφορών μεταξύ των δύο χωρών.

Συμφωνία ΑΟΖ Ελλάδας-Αιγύπτου

Σε συνδυασμό με τη συμφωνία Ελλάδας-Ιταλίας, η συμφωνία ΑΟΖ Ελλάδας-Αιγύπτου αποτελεί θετική εξέλιξη. Βασίζεται στη διεθνώς αναγνωρισμένη σύμβαση των ΗΕ για το δίκαιο των θαλασσών, UNCLOS, και αναγνωρίζει τα δικαιώματα των νησιών. Αλλά πρέπει να εξελιχθεί περαιτέρω για να καλύψει το ανατολικό τμήμα των δύο ΑΟΖ, η οριοθέτηση των οποίων επηρεάζεται από τα δικαιώματα ΑΟΖ της Κύπρου και του Καστελόριζου – κάτι που η Αίγυπτος δεν ήταν διατεθειμένη να αντιμετωπίσει. Αποτελεί όμως μια εξαιρετική αρχή, ενισχύοντας την εφαρμογή των διεθνώς αποδεκτών αρχών του UNCLOS στην περιοχή. Χαιρετίζοντας τη συμφωνία, ο Αιγύπτιος υπουργός Εξωτερικών Sameh Shoukry, δήλωσε ότι επιτρέπει και στις δύο χώρες να προχωρήσουν στην ανάπτυξη αποθεμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου στις ΑΟΖ τους. Πριν όμως συμβεί αυτό, θα πρέπει πρώτα να ολοκληρωθεί η οριοθέτηση των ΑΟΖ, συμπεριλαμβανομένης της Κύπρου.

Τι συμφωνήθηκε μέχρι τώρα

Επισημοποιημένες συμφωνίες ΑΟΖ που έχουν επιτευχθεί μέχρι τώρα είναι μεταξύ Κύπρου-Αιγύπτου, Κύπρου-Ισραήλ και Ελλάδας-Ιταλίας – Χάρτης 1 (βλ. χάρτης πάνω). Έχει επίσης επιτευχθεί συμφωνία μεταξύ Κύπρου-Λιβάνου αλλά δεν έχει επισημοποιηθεί λόγω διαφωνιών ΑΟΖ μεταξύ Λιβάνου και Ισραήλ. Όλες αυτές οι συμφωνίες είναι βάσει του UNCLOS. Είναι όμως ανησυχητικό ότι η συμφωνία οριοθέτησης Ελλάδας-Ιταλίας, που υπογράφτηκε τον Ιούνιο, βασίστηκε σε συντεταγμένες που συμφωνήθηκαν το 1977 -πριν από τη διεθνή εφαρμογή του UNCLOS- που φαίνεται να περιορίζουν την επιρροή νησιών στο Ιόνιο. Πριν από αυτή προηγήθηκε το μνημόνιο Τουρκίας-Λιβύης τον Νοέμβριο 2019, που καθορίζει διαχωριστική γραμμή μεταξύ των δύο χωρών χωρίς να λαμβάνει καθόλου υπόψη τα δικαιώματα των νησιών, ούτε καν και την Κρήτη. Το μνημόνιο καταδικάστηκε από ΕΕ και ΗΠΑ ως «αντιπαραγωγικό και προκλητικό».

Η τελευταία συμφωνία μεταξύ Ελλάδας-Αιγύπτου στις 6 Αυγούστου, η οποία προκάλεσε την οργή της Τουρκίας, είναι τμηματική καθορίζοντας μόνο μέρος της διαχωριστικής γραμμής, κάπου 40%, μεταξύ του 26ου και 28ου μεσημβρινού – Χάρτης 2 (βλέπε χάρτης κάτω). Το πρόβλημα είναι ότι στα δυτικά δεν επεκτείνεται μέχρι τη λιβυκή ΑΟΖ και στα ανατολικά αποφεύγει το μέρος που επηρεάζεται από την Κύπρο και το Καστελόριζο. Αυτό φαίνεται να έγινε μετά από αίτημα της Αιγύπτου, καθώς θεωρεί ότι αυτά τα θέματα είναι πολύ περίπλοκα, ιδιαίτερα σε σχέση με την Τουρκία. Επίσης η συμφωνημένη γραμμή δεν φαίνεται να αντιστοιχεί στην ενδιάμεση γραμμή μεταξύ Αιγύπτου, Κρήτης, Καρπάθου και Ρόδου, αλλά σε διαμοιρασμό που αναλογεί περίπου σε 56%:44% υπέρ της Αιγύπτου – Χάρτης 2. Αποτελεί όμως το πρώτο βήμα. Ως εκ τούτου οι συμφωνίες Ελλάδας-Ιταλίας και Ελλάδας-Αιγύπτου αφήνουν ασάφειες αλλά και περιθώρια για μελλοντικές διαπραγματεύσεις για τις υπόλοιπες, μη συμφωνημένες, διαχωριστικές γραμμές – και ίσως, στο τελικό στάδιο, αναφορά στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (ICJ). Έχουν όμως τεράστια σημασία σαν βάση για μελλοντικές διαπραγματεύσεις.

Διάλογος Ελλάδας-Τουρκίας

Η παρέμβαση της Γερμανίας την περασμένη εβδομάδα επέτρεψε στην Ελλάδα και την Τουρκία να ξεκινήσουν την προετοιμασία για διάλογο. Ο προεδρικός εκπρόσωπος της Τουρκίας Ιμπραήμ Καλίν την ακολούθησε λέγοντας ότι η Τουρκία ήταν έτοιμη να συζητήσει όλα τα θέματα. Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης επιβεβαίωσε ότι η Ελλάδα είναι έτοιμη να ξεκινήσει διάλογο με την Τουρκία υπό αυστηρούς όρους και εντός του πλαισίου που καθορίζεται από το διεθνές δίκαιο για την οριοθέτηση ΑΟΖ, προσθέτοντας ότι αν ο διάλογος καταλήξει σε διαφωνία, τότε η υπόθεση πρέπει να παραπεμφθεί στο ICJ. Μετά την υπερβολική αντίδρασή της στη συμφωνία Ελλάδας-Αιγύπτου, δεν ήταν σαφές πώς σκοπεύει να προχωρήσει η Τουρκία. Αλλά την περασμένη Πέμπτη ο Πρόεδρος Ερντογάν δήλωσε ότι η λύση αυτών των προβλημάτων μπορεί να προέλθει μόνο μέσω διαλόγου και διαπραγματεύσεων, και δεν επιδιώκει οποιεσδήποτε «περιπέτειες» στην περιοχή, κάτι που τόνισε στη συνομιλία του με την Άνγκελα Μέρκελ. Παρόλο που η Ελλάδα έχει το δίκιο με το μέρος της, σίγουρα ο λογικός τρόπος προόδου είναι ο διάλογος με καθορισμένους όρους. Από μόνες τους οι αντιπαραθέσεις και οι κυρώσεις δεν οδηγούν σε αποτελέσματα. Ας ελπίσουμε ότι μέσω της συνεχιζόμενης διαμεσολάβησης της Γερμανίας, με την υποστήριξη των ΗΠΑ, αυτό θα επικρατήσει τελικά. Παρέχει την κύρια ελπίδα για ενδεχόμενη επίλυση των θαλάσσιων διαφορών στην Ανατολική Μεσόγειο, ακόμη και αν καταλήξει σε αναφορά στο ICJ. Η ειρωνεία αυτών των περιπετειών είναι ότι με την υπεράφθονη προμήθεια φθηνού φυσικού αερίου στις παγκόσμιες αγορές, που αναμένεται να συνεχιστεί για μεγάλο χρονικό διάστημα, με τις τιμές να παραμένουν χαμηλές, το φυσικό αέριο της Ανατολικής Μεσογείου είναι πιθανό να συνεχίσει να παραμένει πολύ ακριβό για εμπορική εκμετάλλευση. Αυτό θέτει το ερώτημα: τι πασχίζουν να επιτύχουν οι χώρες της περιοχής; Οφείλεται σε μία μη ρεαλιστική αντίληψη πλούτου από το φυσικό αέριο, ή απλά, σε καλά εδραιωμένες, ιστορικές αντιπαλότητες, ή στην αδιαλλαξία της Τουρκίας να επιβάλει τη βούλησή της στην περιοχή; Ό,τι και να είναι, το φυσικό αέριο δεν μπορεί να είναι ο κύριος λόγος.

Τα «χαρτιά» των δύο πλευρών

Η Ελλάδα έχει ένα δυνατό χέρι για να παίξει: Έχει το διεθνώς αποδεκτό δίκαιο των θαλασσών, UNCLOS με το μέρος της, έχει χειριστεί τις τουρκικές προκλήσεις και επιθέσεις αποφασιστικά κερδίζοντας διεθνή πολιτική υποστήριξη, ο αντίκτυπος στην οικονομία της περιορίστηκε, θα λάβει επιχορηγήσεις €32 δις από το πακέτο ανάκαμψης της ΕΕ, ενώ συμφώνησε στην οριοθέτηση ΑΟΖ με την Ιταλία και τώρα με την Αίγυπτο με βάση την UNCLOS. Η θέση της Τουρκίας είναι πιο δύσκολη. Η πανδημία της νόσου Covid-19 εξακολουθεί να αποτελεί απειλή, η λίρα έχει μειωθεί κατά σχεδόν 25% έναντι του δολαρίου, ενώ η συμφωνία με τη Λιβύη είναι χωρίς διεθνώς αποδεκτή νομική βάση. Παρόλη την επιθετικότητα η Τουρκία γίνεται όλο και πιο απομονωμένη στην Ανατολική Μεσόγειο.

Επιπτώσεις στην Κύπρο

Σε έναν μεγάλο βαθμό, ο δυνητικός διάλογος μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας παρακάμπτουν την Κύπρο. Ο πρώτος μπορεί να οδηγήσει σε συμφωνία μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας που θα μπορούσε τελικά να επηρεάσει την ΑΟΖ της Κύπρου. Ωστόσο, η Κύπρος δεν συμμετέχει σε αυτόν τον διάλογο, εκτός έμμεσα μέσω των στενών σχέσεων και συντονισμού της με την Ελλάδα. Αυτό θα ισχύει ακόμη περισσότερο εάν οι διαφορές καταλήξουν στο ICJ, κάτι που είναι πολύ πιθανό. Το δικαστήριο θα εξετάσει μόνο τα ζητήματα που θα του παραπέμψουν, και που θα έχουν συμφωνηθεί από κοινού μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Η συμφωνία Ελλάδας-Αιγύπτου αφορά μόνο τη μερική οριοθέτηση μεταξύ των δύο χωρών, που δεν επηρεάζεται από τα δικαιώματα της Κύπρου και του Καστελόριζου. Αυτό αφήνει ανοιχτά ζητήματα που μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο μέσω διαπραγματεύσεων με την Τουρκία -ή με παραπομπή στο ICJ- μάλλον χωρίς συμμετοχή της Κύπρου. Εν τω μεταξύ, προκειμένου να διατηρήσει την πίεση και να μεταδώσει το μήνυμα ότι είναι αποφασισμένη να συνεχίσει τα σχέδιά της, η Τουρκία συνεχίζει και κλιμακώνει την παρέμβασή της στην ΑΟΖ της Κύπρου. Έχει εκδώσει ένα νέο NAVTEX και προχωρά σε σεισμικές έρευνες ανατολικά του νησιού, σε μια περιοχή που περιλαμβάνει τα τεμάχια 2 και 3, τα οποία είναι αδειοδοτημένα στην Eni/Total, και το Yavuz συνεχίζει με γεωτρήσεις – ένα σαφές μήνυμα ότι η Τουρκία θεωρεί την Κύπρο ως ένα εντελώς διαφορετικό ζήτημα. Αυτές οι εξελίξεις αφήνουν την Κύπρο σε μια ευάλωτη κατάσταση, με την ανησυχία ότι η θέση της στην επίλυση των διαφορών της Ανατολικής Μεσογείου γίνεται ραγδαία εξαιρετικά αδύναμη, αν όχι ανίσχυρη. Θα γίνει ακόμη πιο δύσκολη, εάν συνεχιστεί και προχωρήσει ο διάλογος Ελλάδας-Τουρκίας. Στη συνέχεια, η Κύπρος κινδυνεύει να απομονωθεί.

*Senior Fellow Global Energy Center Atlantic Council 

Οι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευση τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν.