Φόρμα αναζήτησης

Χρήστος Τεάζης [Πανεπιστημιακός, Άγκυρα]: Η Τουρκία οδηγείται στον δικομματισμό



Ένας Έλληνας πανεπιστημιακός που ζει και διδάσκει στο Πανεπιστήμιο της Άγκυρας περιγράφει στο politis.com.cy τη σύγχρονη τουρκική πραγματικότητα και τον ρόλο του ισλαμικού κινήματος. Ο Χρήστος Τεάζης απορρίπτει την άποψη που θέλει την Τουρκία να ισλαμοποιείται και υποστηρίζει ότι το ισλάμ στη γείτονα χώρα αλλάζει περιεχόμενο μέσα από μια διαδικασία εκκοσμίκευσης που το φέρνει πιο κοντά στον αμερικανικό προτεσταντισμό και τον νεοφιλελευθερισμό. Αμερικανοποίηση της τουρκικής κοινωνίας παρατηρείται, όπως εξηγεί ο καθηγητής του Πανεπιστημίου της Άγκυρας, και στο πολιτικό σύστημα της Τουρκίας, με την εν δυνάμει διαδικασία μετατροπής του πολυκομματικού συστήματος σε ένα δικομματικό κατά το αμερικανικό πρότυπο των Δημοκρατών και των Ρεπουμπλικάνων.

Πώς είναι να διδάσκει ένας Έλληνας σε πανεπιστήμιο της Τουρκίας;

Βρίσκομαι στην Τουρκία από το 1999, όπου ολοκλήρωσα το μεταπτυχιακό και διδακτορικό πρόγραμμα στο Τμήμα των Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου της Άγκυρας και από το 2011 άρχισα να διδάσκω στο ίδιο πανεπιστήμιο τουρκική πολιτική ιστορία με έμφαση στο Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης. Προσωπικά θεωρώ ότι είναι μεγάλη εμπειρία. Η επικοινωνία που έχω με τους φοιτητές με κάνει να αισθάνομαι καμιά φορά και ως μαθητής, αφού όταν βγαίνω από την αίθουσα διδασκαλίας νιώθω ότι δεν γνωρίζω ακόμα τη χώρα.

Πολλοί εξωτερικοί παρατηρητές λένε ότι η Τουρκία ισλαμοποιείται. Ισχύει;

Διαφωνώ με την προσέγγιση αυτή. Τουναντίον, το ισλαμικό κίνημα στην Τουρκία έχει αρχίσει να εκκοσμικεύεται και να μπαίνει σε διαδικασία προτεσταντοποίησης.

Πώς έγινε αυτό;

Ειδικότερα από το 1980, με την εφαρμογή του νεοφιλελευθερισμού στην Τουρκία, οι αμερικανικές αξίες διείσδυσαν μέσω του ισλαμικού κινήματος μετασχηματίζοντας το περιεχόμενο του ισλάμ. Από το παραδοσιακό ισλάμ περάσαμε σε ένα πιο εκκοσμικευμένο που είναι πολύ κοντά στις αμερικανικές αξίες. Να αναφέρω χαρακτηριστικά την εμφάνιση των αντικαπιταλιστών μουσουλμάνων και του ισλαμικού φεμινισμού. Επίσης, τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε αύξηση του ποσοστού αθεΐας στα θρησκευτικά λύκεια.

Στροφή στο ισλάμ

Γιατί οι Τούρκοι πολίτες στράφηκαν στους ισλαμιστές;

Οι Τούρκοι πολίτες στράφηκαν στους ισλαμιστές διότι τους έβλεπαν ως μια εναλλακτική λύση απέναντι σε ένα διεφθαρμένο πολιτικό σύστημα που είχε διασυνδέσεις με τον υπόκοσμο. Ας μην ξεχνάμε το περιβόητο ατύχημα Σουσουρλούκ. Η πτώχευση των τραπεζών και η μεταφορά δισεκατομμυρίων δολαρίων στο εξωτερικό, καθώς και η συνέχιση των κλυδωνισμών με αφορμή το τροχαίο ατύχημα στο Σουσουρλούκ το 1996, υποτίμησαν την αξία των τότε πολιτικών δυνάμεων αλλά και των κραταιών πολιτικών στα μάτια του κόσμου. Το σκάνδαλο αυτό και οι συνέπειές του επέτρεψαν στον λαό να εκφράζει συχνότερα και εντονότερα το αίτημα για κάθαρση του πολιτικού συστήματος. Ταυτόχρονα ενίσχυσαν το κίνημα «Ενός λεπτού σκοτάδι για το φως», στο πλαίσιο του οποίου οι πολίτες αναβόσβηναν τα φώτα των σπιτιών τους, συμβολίζοντας την ανάγκη να χυθεί άπλετο φως στο σκοτάδι του πολιτικού βίου. Αυτές οι εξελίξεις ώθησαν τον κόσμο να στηρίξει το νέο κόμμα, δημιουργώντας την προσδοκία ότι φέρνει κάτι το νέο.  

Ποιες είναι οι ιδεολογικές ρίζες του κόμματος του Ερντογάν; 

Για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε τις ιδεολογικές ρίζες του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) θα πρέπει να ανατρέξουμε στην Α’ Εθνοσυνέλευση του 1920. Στην Εθνοσυνέλευση του 1920 υπήρχαν δύο ομάδες. Η πρώτη και η δεύτερη. Η πρώτη ομάδα αποτέλεσε τον ιδεολογικό πυρήνα του Λαϊκού Ρεπουμπλικανικού Κόμματος (CHP) που με πολιτικό εκφραστή τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ διαμόρφωσε τον ιδεολογικό πυρήνα της ιδρυτικής φιλοσοφίας της Τουρκικής Δημοκρατίας του 1923. Ενώ η δεύτερη ομάδα ήταν η ομάδα που ήταν αντιπολίτευση στην ιδρυτική φιλοσοφία της Τουρκικής Δημοκρατίας το 1923 και η νοοτροπία της αναδύθηκε κυρίως μέσω του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης που με εκφραστή τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν διαμορφώνει τις νέες κόκκινες γραμμές της Τουρκίας του 2023.  

Νεωτερισμός και ισλάμ 

Και πώς πήρε σάρκα και οστά αυτή η νέα πολιτική νοοτροπία;  

Θα πρέπει να αναφερθούμε στον Χουσεΐν Αβνί Ουλάς, εκ των ιδεολόγων της δεύτερης ομάδας, ο οποίος εκδυτικοποίησε προς την αμερικανική κατεύθυνση κυρίως το πρόγραμμα της δεύτερης ομάδας. Δηλαδή αντί του χαλιφάτου τόνισε την εκλογή Προέδρου Δημοκρατίας από τον λαό και αντί οι ισλαμικές αξίες να είναι εμφανείς σε όλες τις εκφάνσεις του δημόσιου βίου προέταξε τον όρο θρησκευτικές ελευθερίες. Ο Ουλάς ήταν η πολιτική προσωπικότητα που διαμόρφωσε τα πολιτικά προγράμματα των κομμάτων που ήταν αντιπολίτευση στον Ατατούρκ και κατ’ επέκταση στην ιδρυτική φιλοσοφία του 1923. Η νοοτροπία της δεύτερης ομάδας διείσδυσε στην ιδεολογία της θρησκευτικής άποψης του Ντετσμετίν Ερμπακάν και αναδύθηκε με τους νεωτεριστές με πρώτο εκφραστή τον Τουργκούτ Οζάλ και κατόπιν με τον Ερντογάν. Ο νεωτερισμός στο ισλαμικό κίνημα σημαίνει εναρμόνιση με τις διεθνείς αξίες, πράγμα που σημαίνει εναρμόνιση με το νεοφιλελεύθερο μοντέλο. Οπότε η νοοτροπία της δεύτερης ομάδας αποτελεί κατά την άποψή μου τη νοοτροπία της εξουσίας της Τουρκίας του 2023. Ενδεικτικό της αξίας που δίνεται στην Α’ Εθνοσυνέλευση να αναφέρω δύο παραδείγματα. Στο πίσω μέρος των νέων ταυτοτήτων υπάρχει το κτήριο της Α’ Εθνοσυνέλευσης και στην πρώτη επέτειο του αποτυχημένου πραξικοπήματος το 2017 οι εορταστικές εκδηλώσεις ξεκίνησαν μπροστά από το κτήριο της Α’ Εθνοσυνέλευσης.

 

Το τέλος του Ερντογάν;

Πάντως ορισμένοι αναλυτές υποστηρίζουν ότι ήρθε το πολιτικό τέλος του Ερντογάν.

Ο Ερντογάν μετά το δημοψήφισμα του 2017 και τις τελευταίες προεδρικές εκλογές το 2018 έχει αποκτήσει, κατά τη γνώμη μου, την ιδιότητα του ιδρυτή της νέας Τουρκίας. Είναι η πολιτική προσωπικότητα η οποία διαμορφώνει τις νέες κόκκινες γραμμές πάνω στις οποίες θα κινηθεί το πολιτικό σύστημα τις επόμενες δεκαετίες. Για παράδειγμα, από την προεδρευόμενη δημοκρατία η Τουρκία περνάει στο προεδρικό μοντέλο αμερικανικού τύπου. Οπότε θα έχουμε και δικομματικό σύστημα όπως το αμερικανικό. Ο Ερντογάν με τη συμμαχία που έκανε με το Κόμμα Εθνικιστικής Δράσης ονομάστηκε Τζουμχούρ (Cumhur) που στο τουρκικό πολιτικό λεξιλόγιο σημαίνει «Ρεπουμπλικάνοι». Η συμμαχία δε των κομμάτων της αντιπολίτευσης ονομάστηκε «Λαϊκή Συμμαχία», τα οποία θα μετονομαστούν σε «Δημοκρατικούς». Θα πρέπει να τονίσω ότι η ιδεολογία των «Δημοκρατικών» θα προκύψει μέσα από την ιδρυτική φιλοσοφία του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης. Η ίδρυση κόμματος υπό τον Αλί Μπαμπατζάν (Κόμμα της Δημοκρατίας και της Προόδου) θεωρώ ότι είναι μια πολιτική κίνηση που στοχεύει να διαμορφώσει την πτέρυγα των «Δημοκρατικών». 

Μετά την Ευρώπη

 Τελείωσε το ευρωπαϊκό όραμα στην Τουρκία;

Οι ευρωπαϊκές αξίες και συγκεκριμένα οι γαλλικές ήταν εκείνες οι οποίες αποτέλεσαν τον ιδεολογικό μανδύα της ιδρυτικής φιλοσοφίας της Τουρκικής Δημοκρατίας το 1923, με κορωνίδα τη αρχή της κοσμικότητας γαλλικού μοντέλου (laïcité), που νοηματοδοτείτο ως εξής: Αν θες να είσαι ισλαμιστής τότε να ασκείς τις ισλαμικές πρακτικές στον ιδιωτικό βίο. Στον δημόσιο δε βίο θα συμπεριφέρεσαι σύμφωνα με τις δυτικές αξίες όπως αυτές ορίστηκαν από τον Ατατούρκ. Με την άνοδο του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης εφαρμόστηκε η κοσμικότητα αμερικανικού μοντέλου (secularism). Δηλαδή το ισλάμ από τον ιδιωτικό βίο μεταπήδησε στον δημόσιο και αναμειγνυόμενο με το προτεσταντικό πνεύμα του καπιταλισμού άρχισε να προτεσταντοποιείται. Οπότε η Τουρκία κοινωνικά έχει αρχίσει ήδη να απομακρύνεται από τις ευρωπαϊκές αξίες και να κατευθύνεται προς την αμερικανικού τύπου κοσμικότητα.  

Τελικά η Τουρκία είναι ή δεν είναι δημοκρατικό κράτος; 

Κάθε λαός αντιλαμβάνεται τη δημοκρατία σύμφωνα με τους δικούς του κοινωνικούς κώδικες. Το ίδιο θεωρώ πως ισχύει και στην περίπτωση της Τουρκίας. Προσπαθούμε τη δημοκρατία όπως την αντιλαμβανόμαστε στη Δύση να τη μεταδώσουμε στην Τουρκία ή έχουμε την απαίτηση να ασπαστεί τις δημοκρατικές αρχές της Δύσης. Στο σημείο αυτό θα ήθελα να τονίσω πως ένα από τα βασικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν κάποιον δημοκράτη είναι ότι θεωρεί κέντρο βάρους τον κόσμο στον οποίο ζει, πράγμα που τον καθιστά εκκοσμικευμένο αν μπορούμε να το πούμε έτσι. Στην Τουρκία, όπως ανέφερα και προηγουμένως, ήδη το ισλάμ έχει μπει σε μια διαδικασία προτεσταντοποίησης, με αποτέλεσμα και ο μουσουλμάνος σε βάθος χρόνου να έχει ως κέντρο βάρους τον επίγειο κόσμο και όχι τον ουράνιο.

Ο ρόλος του στρατού

Ποιο ρόλο διαδραματίζει σήμερα ο στρατός στο τουρκικό πολιτικό σύστημα;

Ο τουρκικός στρατός ως ο θεματοφύλακας του ατατουρκισμού είχε ως αποστολή τη μετάδοση των δυτικών αξιών του Ατατούρκ με έναν τρόπο στρατιωτικό στην κοινωνία, καθιστώντας την Τουρκία ένα στρατόπεδο. Με την άνοδο του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης στην εξουσία άρχισε ο περιβόητος εκδημοκρατισμός όπως χαρακτηρίστηκαν τα πρώτα χρόνια διακυβέρνησης του Ερντογάν. Ο εκδημοκρατισμός στα αγγλικά έχει τη σημασία της αποστρατιωτικοποίησης. Που σημαίνει ότι ο ρόλος του στρατού στην κοινωνία περιθωριοποιήθηκε, με κορωνίδα τη βραδιά του αποτυχημένου πραξικοπήματος το 2016 όπου η εικόνα του αστυνομικού να σημαδεύει με το όπλο του τον φαντάρο σήμαινε και επίσημα την αλλαγή θεματοφύλακα. Βέβαια ο τουρκικός στρατός μπορεί κοινωνικά να μην έχει τον ρόλο που είχε, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι δεν αποτελεί έναν βασικό θεσμό του τουρκικού κράτους.

Οι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευση τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν.