Φόρμα αναζήτησης

Από την παιδεία μας απουσιάζει η ψυχή

Του Γιώργου Διονυσίου*

Όλοι διερωτόμαστε πώς κατάντησε η παιδεία μας. Το ερώτημα βέβαια δεν αφορά μόνο όσα λυπηρά συμβαίνουν στην Κύπρο. Αφορά και την εκπαίδευση στην Ελλάδα, γιατί τα δύο συστήματα είναι σχεδόν τα ίδια. Τόσο εκεί όσο και εδώ έγιναν και γίνονται λεγόμενες μεταρρυθμίσεις, οι οποίες όμως δεν οδηγούν σε ποιοτική της αναβάθμιση. Τι λείπει λοιπόν από την παιδεία μας;Με δυο λόγια από την ελληνική παιδεία, σε Ελλάδα και Κύπρο, λείπουν η φαντασία, η δημιουργικότητα, η ψυχή. Η σημερινή φιλοσοφία στην παιδεία είναι το προϊόν μιας κοσμογονικής αλλαγής που συντελέστηκε στην περιοχή μας με την επικράτηση του χριστιανισμού. Η νέα θρησκεία, στη θέση της αρχαιοελληνικής, δεν επικράτησε μόνο με την πειθώ αλλά κυρίως με τη βία, τον εξαναγκασμό και την πλήρη καταστροφή του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, υλικού και πνευματικού. Αποκορύφωμα της συστηματικής και ενσυνείδητης καταστροφής του αρχαιοελληνικού πολιτισμού ήταν το κλείσιμο της Πλατωνικής Ακαδημίας (που ίδρυσε ο Πλάτων το 387 π.Χ.), στην Αθήνα, από τον βυζαντινό αυτοκράτορα Ιουστινιανό (529), πράξη που συνιστά ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα εναντίον της γνώσης.
Μαζί με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία δολοφονήθηκε και η αρχαιοελληνική παιδαγωγική, όπως αυτή μορφοποιείται μέσα στα έργα κυρίως του Πλάτωνα. Κομβικό σημείο της παιδαγωγικής αυτής είναι η σχέση μεταξύ δασκάλου και μαθητή, η οποία δεν είναι σχέση εξουσίας αλλά σχέση εταίρων. Σε αυτήν τη σχέση ο παιδαγωγός και ο μαθητής θεωρούνται ίσοι, με αποστολή την από κοινού αναζήτηση, κατάκτηση και διεύρυνση της γνώσης με τη μαιευτική μέθοδο, την οποία εισήγαγε ο Σωκράτης και τελειοποίησε ο Πλάτων. Βασική αρχή του Πλάτωνα και του Σωκράτη είναι ότι ο μαθητής δεν θεωρείται tabula rasa (άγραφος πίνακας) για να εγγράψει σε αυτό γνώσεις ο δάσκαλος. Αντίθετα, θεωρείται ότι η ψυχή του μαθητή κουβαλά μαζί τις γνώσεις, τις οποίες έχει τη δυνατότητα να θυμηθεί με την κατάλληλη μέθοδο. Είναι εντυπωσιακό πώς αυτή η πλατωνική θεωρία προσομοιάζει με σημερινές επιστημονικές κατακτήσεις που θέλουν τον άνθρωπο (και όλα τα έμβια όντα) να είναι το προϊόν γενετικών καταβολών, οι οποίες έχουν ιστορία όσο και η παρουσία του στη Γη.

Δυστυχώς, όμως, σήμερα τα εκπαιδευτικά συστήματα τόσο της Ελλάδας όσο και της Κύπρου θεωρούν τον μαθητή ένα άδειο δοχείο, το οποίο ο δάσκαλος έχει αποστολή να γεμίσει με γνώσεις. Αυτόματα η σχέση εταίρων του Πλάτωνα μετατρέπεται σε σχέση εξουσίας του δασκάλου προς τον μαθητή. Με αυτήν τη φιλοσοφία εξοστρακίζονται από την παιδευτική διαδικασία όλα τα ωραία και συναρπαστικά που απολάμβαναν οι μαθητές του Πλάτωνα και των διαδόχων του μέχρι την αποφράδα μέρα που ο Ιουστινιανός έκλεισε βίαια την Πλατωνική Ακαδημία στην Αθήνα. Ταξίδευαν με τον δάσκαλό τους το μαγευτικό ταξίδι στα μονοπάτια του μυαλού και της ψυχής και ανακάλυπταν τις δυνατότητες και των δύο. Έσκυβαν μαζί στα βάθη της ψυχής τους και μάθαιναν ποιοι πραγματικά είναι, γνώριζαν την πραγματική τους φύση. Με αυτόν τον τρόπο η πλατωνική παιδαγωγική έθετε στο κέντρο του ενδιαφέροντός της τον άνθρωπο. Θαύμαζαν το Σύμπαν που τους περιέβαλλε, σκέφτονταν και το μελετούσαν μαζί, αναγνωρίζοντας τον εαυτό τους ως ένα κομμάτι του. Αντίθετα, σήμερα το εκπαιδευτικό μας σύστημα παραγνωρίζει τον εσωτερικό κόσμο του μαθητή, γι’ αυτό και η αυτογνωσία και η αυτοκριτική μάς είναι άγνωστες. Δεν είναι τυχαίο που για όλα μας φταίνε οι άλλοι, ποτέ ο εαυτός μας. Ως επιστέγασμα των μαθημάτων του ο Πλάτων θεωρούσε τη διαλεκτική το αποκορύφωμα της φιλοσοφίας, δηλαδή το να μπορούν οι μαθητές του να αναγνωρίζουν τη σχέση των μαθημάτων που τους δίδασκε μεταξύ τους αλλά και με τον κόσμο που τους περιβάλλει μέσα από συζήτηση. Με άλλα λόγια, να οδηγούνται από την ανάλυση στη σύνθεση. Πρόκειται για τη διεπιστημονικότητα, που στα εκπαιδευτικά συστήματα Ελλάδας και Κύπρου μόνο κακόγουστο αστείο μπορεί να θεωρηθεί. Η δε απουσία και της διαλεκτικής και της διεπιστημονικότητας ερμηνεύει και την αδυναμία μαθητών και φοιτητών να συνθέσουν μια απλή επιστημονική εργασία.

Προκύπτει εύλογα το ερώτημα τι αντικατέστησε την πλατωνική παιδαγωγική μετά το κλείσιμο της Πλατωνικής Ακαδημίας; Επικράτησε η δογματική αντίληψη του χριστιανισμού, σύμφωνα με την οποία μία και μόνη είναι η αλήθεια, εκείνη που αποκαλύφθηκε από τον Θεό στους ανθρώπους και η οποία πρέπει να μεταγγιστεί στα κεφάλια τους. Κατά συνέπεια, η διαρκής αμφισβήτηση, αναζήτηση και επέκταση της γνώσης είναι περιττή και επικίνδυνη. Αυτό το πνεύμα κυριαρχεί μέχρι σήμερα στην παιδεία μας, αφού οι πηγές έμπνευσής της χάθηκαν. Είναι δε και ο σοβαρότερος λόγος για τον οποίο το ελληνικό πνεύμα και ο χριστιανισμός είναι μεγέθη αντίθετα και ασυμβίβαστα.

*george.dionyssiou@gmail.com