POWERED BY

Φόρμα αναζήτησης

«Το εκλογικό δίλημμα των κινημάτων κατά της διαφθοράς» του Αντώνη Α. Έλληνα



Το ζήτημα της διαφθοράς έχει μετατραπεί σε ένα από τα κυρίαρχα θέματα της πολιτικής ατζέντας, φέρνοντας στην επιφάνεια νέους κοινωνικούς δρώντες και δημιουργώντας πολιτικές ευκαιρίες για όσους έχουν αυθεντική βούληση να ταράξουν τα λιμνάζοντα ύδατα της κυπριακής πολιτικής. Οι επερχόμενες βουλευτικές εκλογές δημιουργούν εύλογα διλήμματα στα διάφορα κοινωνικά κινήματα, πλατφόρμες και δίκτυα που εμφανίστηκαν τους τελευταίους μήνες με αφορμή τη σκανδαλώδη διαχείριση του προγράμματος των «χρυσών» διαβατηρίων. Να κατέλθουν αυτόνομα στις εκλογές; Να συμμαχήσουν με κόμματα; Ή να περιμένουν μία καλύτερη ευκαιρία; Τα διλήμματα δεν είναι καινοφανή: χιλιάδες πολιτικά κινήματα στον κόσμο έχουν πετύχει τους αρχικούς τους στόχους και έχουν επιφέρει μεγάλες πολιτικές αλλαγές στα πολιτικά τους συστήματα ακολουθώντας διαφορετικούς δρόμους. Κάποια παίρνοντας λελογισμένα ρίσκα αυτόνομης συμμετοχής σε εκλογές και άλλα μέσω συνεργασιών. Και πολλά περισσότερα έχουν αποτύχει τηρώντας στάση αναμονής για την κατάλληλη ευκαιρία, αδυνατώντας να σταθμίσουν σωστά τα συγκειμενικά δεδομένα και αποτυγχάνοντας να κεφαλαιοποιήσουν τις συγκυρίες.

 

Η δομή της πολιτικής ευκαιρίας

 

Οι απαντήσεις που δίνουν τα διάφορα κινήματα στα διλήμματα που αντιμετωπίζουν κατά την εξέλιξή τους είναι συνυφασμένες με το πολιτικό συγκείμενο – δηλαδή, με το εξωτερικό τους περιβάλλον. Σε μεγάλο βαθμό, το κατά πόσον ένα κίνημα κατεβαίνει ή όχι αυτόνομα στις εκλογές έχει σχέση με τη δομή πολιτικής ευκαιρίας (political opportunity structure) που αντιμετωπίζει. Η δομή αυτή είναι κατ’ αρχήν στατική και έχει άμεση σχέση με θεσμικές παραμέτρους του πολιτικού συστήματος (π.χ. εκλογικό νόμο, πολιτικό σύστημα, κ.λπ.). Η δομή πολιτικής ευκαιρίας έχει όμως και δυναμικά στοιχεία. Ένα από τα στοιχεία που μεταβάλλονται στο πολιτικό περιβάλλον και που καθορίζουν τον βαθμό πιθανής επιτυχίας του εγχειρήματος της αυτόνομης καθόδου ενός κινήματος στην εκλογική διαδικασία είναι ο βαθμός φθοράς του υφιστάμενου πολιτικού προσωπικού.

 

Φθορά πολιτικού προσωπικού

 

Η φθορά είναι φυσικό συνεπακόλουθο της μακράς παραμονής στον πολιτικό στίβο και την εξουσία. Είναι όμως και αποτέλεσμα συγκυριών, που αλλάζουν τη δομή πολιτικών ευκαιριών για νέους ή επίδοξους πολιτικούς δρώντες.  Τα σκάνδαλα διαφθοράς δημιουργούν μεγάλα πολιτικά ανοίγματα για επίδοξα κινήματα, γιατί συχνά αναδεικνύουν το εύρος και βάθος των προβλημάτων που αντιμετωπίζει ολόκληρο το πολιτικό και κομματικό σύστημα μιας χώρας. Ενώ άλλου είδους κρίσεις (π.χ. η έκρηξη στο Μαρί) μπορούν πιο εύκολα να συνδεθούν με συγκεκριμένους πολιτικούς δρώντες, τα σκάνδαλα διαφθοράς συνδέονται με θεσμικά κενά, στρεβλώσεις και παθογένειες του πολιτικού συστήματος που τα δημιουργεί. Τα σκάνδαλα διαφθοράς μπορούν να προκαλέσουν μεγάλο ρήγμα στο υφιστάμενο πολιτικό προσωπικό μίας χώρας. Υπάρχουν αρκετά γνωστά παραδείγματα των πολιτικών ευκαιριών που δημιουργούν σκάνδαλα διαφθοράς. Το Tangentopoli στην Ιταλία (1992) οδήγησε στην εκλογική κατάρρευση τού άλλοτε πανίσχυρου Χριστιανοδημοκρατικού Κόμματος και διέλυσε το κομματικό σύστημα. Οι εισαγγελείς που δίωξαν πολιτικούς για διαφθορά άνοιξαν τον δρόμο στον Silvio Berlusconi και, αργότερα, στη Λέγκα του Βορρά και στο Κίνημα των Πέντε Αστέρων. Στην Ινδία, το δίκτυο Ινδία κατά της Διαφθοράς συνέβαλε στην ήττα του κραταιού κόμματος Κογκρέσου στις βουλευτικές εκλογές (2014) και την έξοδό του από την κυβέρνηση. Το νεοσύστατο Κόμμα του Κοινού Ανθρώπου που προέκυψε από το δίκτυο είχε μεγάλες εκλογικές επιτυχίες στο Νέο Δελχί. Ακόμα και κυβερνήσεις που θεωρούνται πιο σταθερές από άλλες, λόγω του προεδρικού πολιτικού συστήματος, είχαν άδοξο τέλος μετά από μεγάλα σκάνδαλα διαφθοράς. Στη Βραζιλία, τα σκάνδαλα διαφθοράς οδήγησαν σε μαζικές κινητοποιήσεις και διώξεις κατά του Προέδρου Λούλα, και αργότερα, της Γιούσεφ. Στη Νότιο Κορέα, οι μαζικές κινητοποιήσεις κατά της διαφθοράς οδήγησαν στην παύση της Προέδρου Park Guen-hye και, αργότερα, στη δίωξη και φυλάκισή της.

 

Η δομή πολιτικής ευκαιρίας

 

Στην Κύπρο, η δομή πολιτικής ευκαιρίας δεν θα μπορούσε να είναι πιο εύκαιρη για αυτόνομη κάθοδο των διαφόρων κινημάτων σε εκλογές. Το κυπριακό πολιτικό σύστημα περνά εδώ και περίπου δέκα χρόνια μία φάση απότομης φθοράς, με ραγδαία άνοδο της αποχής, κερματισμό του κομματικού συστήματος, και γενικότερη απαξίωση των πολιτικών και της πολιτικής. Η οκταετής παρουσία της κυβέρνησης στην εξουσία έχει φθείρει το κυβερνών κόμμα, χωρίς να υπάρχει, προς το παρόν, ουσιαστική αλλαγή στις ηγεσίες και στο προσωπικό των ανταγωνιστών του. Με λίγα λόγια, τα κόμματα έμειναν τα ίδια σε μία περίοδο που οι απαιτήσεις και η συμπεριφορά των ψηφοφόρων άλλαξαν. Το σκάνδαλο των «χρυσών διαβατηρίων» ενίσχυσε ακόμα περισσότερο τις πιθανότητες εκλογικής επιτυχίας νέων πολιτικών δρώντων, προκαλώντας ακόμα μεγαλύτερη φθορά στο ήδη φθαρμένο πολιτικό προσωπικό. Σε συνδυασμό με τη δυσαρέσκεια που προκαλεί η πανδημική κρίση, το σκάνδαλο των «χρυσών διαβατηρίων» διευρύνει το κενό μεταξύ πολιτικής ζήτησης και πολιτικής προσφοράς. Τα διάφορα κινήματα, πλατφόρμες και δίκτυα κατά της διαφθοράς, θα μπορούσαν δυνητικά να καλύψουν μέρος αυτού του κενού. Αν και σχετικά μικρά σε όγκο, εκφράζουν ένα μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης. Πέτυχαν να κατεβάσουν στους δρόμους εκατοντάδες ή χιλιάδες ανθρώπους σε πανδημικές συνθήκες που δεν είναι ιδανικές για μαζικές κινητοποιήσεις και σε μία κοινωνία που συνήθως δεν κινητοποιείται στους δρόμους. Αποτελούνται κυρίως από άτομα με ελάχιστη τριβή με την πολιτική και την πολιτική επικοινωνία. Η πολιτική απειρία τους, όμως, είναι επαρκής ένδειξη της διαφορετικότητας που επιζητούν σήμερα πολλοί πολίτες. Άλλωστε, το Κοινοβούλιο δίνει επαρκή χρόνο ζύμωσης με την πολιτική πριν την ανάληψη άλλων, πιο σημαντικών θέσεων. Αν και δεν διαθέτουν πόρους και οργάνωση, τα κινήματα κατά της διαφθοράς συνδέονται με προβεβλημένες προσωπικότητες – οι πλείστες με μεγάλη οργανωτική και διοικητική εμπειρία. Η οργάνωση είναι, άλλωστε, πιο χρήσιμη στα επόμενα στάδια εκλογικής εξέλιξης ενός κινήματος, αντί στα αρχικά. Ο εκλογικός πήχης του 3,6% είναι, βέβαια, ένα σοβαρό εμπόδιο για εκλογική επιτυχία. Και είναι και ο λόγος που ίσως αρκετοί από αυτούς τους κοινωνικούς δρώντες να προτιμούν να μείνουν έξω από το εκλογικό παιγνίδι ή να ενώσουν τις δυνάμεις τους με υφιστάμενους πολιτικούς δρώντες. Το εμπόδιο αυτό, όμως, δεν είναι ανυπέρβλητο, ούτε υπερβολικά υψηλό. Άλλωστε, στις τελευταίες εκλογές εισήλθε στο Κοινοβούλιο ο μεγαλύτερος αριθμός κομμάτων – συνολικά οκτώ.

 

Η στάση εκλογικής αναμονής

 

Αν και η δομή πολιτικής ευκαιρίας προσφέρεται για ανάδειξη νέων πολιτικών δρώντων, υπάρχει πάντα το δίλημμα του timing: μήπως ο χρόνος δουλέψει υπέρ των επίδοξων δρώντων και επομένως να χρειάζεται αναμονή; Ένα κίνημα μπορεί να ελπίζει ότι η δομή πολιτικής ευκαιρίας θα γίνει πιο ευνοϊκή με το πέρασμα του χρόνου. Και πως στο μέλλον το κίνημα θα είναι πιο έτοιμο να κεφαλαιοποιήσει την πολιτική ευκαιρία. Εντούτοις, όπως ανέφερα πιο πάνω, η δομή πολιτικής ευκαιρίας δεν είναι στατική. Σχεδόν εξ ορισμού, η ευκαιρία είναι συνυφασμένη με τον χρόνο. Ο χρόνος είναι καθοριστικός για την ανάπτυξη ενός κινήματος και το timing της απόφασης για κάθοδο σε εκλογές καθορίζει τον βαθμό επιτυχίας του. Το θέμα της διαφθοράς απασχολεί την πολιτική ατζέντα σε πολλές χώρες. Δεν φεύγει εύκολα από την επικαιρότητα. Είναι όμως πιο επίκαιρο σε κάποιες στιγμές από ό,τι σε άλλες. Η ουσία είναι η δυναμική (momentum) που αποκτά ένα θέμα σε μία συγκεκριμένη χρονική και μη επαναλαμβανόμενη συγκυρία. Το ίδιο και ο ανταγωνισμός για την κυριότητα του θέματος της διαφθοράς. Όπως και τα νέα κινήματα, έτσι και οι υφιστάμενοι πολιτικοί δρώντες μπορούν να αξιοποιήσουν τον χρόνο για να ανασυνταχθούν και να διεκδικήσουν πιο αποτελεσματικά την κυριότητα του θέματος. Ο χρόνος δίνει στους κυρίαρχους δρώντες τη δυνατότητα να ανακόψουν, να ανατρέψουν ή να αναστρέψουν τη δυναμική που αποκτά ένα θέμα προς όφελός τους. Ο χρόνος δεν αλλάζει μόνο το εξωτερικό περιβάλλον, αλλά και την εσωτερική κατάσταση σε ένα κίνημα. Χωρίς απτά αποτελέσματα, ο χρόνος προκαλεί εσωστρέφεια σε όσους τον αγνόησαν και έχασαν την ευκαιρία. Και προκαλεί ερωτήματα για την πραγματική βούληση ενός κινήματος για ουσιαστική αλλαγή. Όταν υπάρχει ένα τόσο μεγάλο παράθυρο ευκαιρίας, η στάση αναμονής προβληματίζει, κουράζει και φθείρει τους επίδοξους πολιτικούς δρώντες. Ο υπέρμετρος τακτικισμός κινδυνεύει να τους μετατρέψει από φορείς κοινωνικής αλλαγής σε θεματοφύλακες του στάτους κβο. Από δημιουργούς, σε θεατές της προσπάθειας για μία καλύτερη πολιτεία.

 

*Ο Αντώνης Α. Έλληνα διδάσκει Πολιτική Επιστήμη στο Πανεπιστήμιο Κύπρου.

 

Οι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευση τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν.