Φόρμα αναζήτησης

Η Τουρκία κλιμακώνει τις διαφορές στην Ανατολική Μεσόγειο

Του Χαράλαμπου Έλληνα*

Ο Πρόεδρος της Τουρκίας Ερντογάν συναντήθηκε με τον Φαγιέζ Αλ-Σάρατζ, αρχηγό της διεθνώς αναγνωρισμένης κυβέρνησης της Λιβύης, στην Άγκυρα στις αρχές Ιουνίου και ανακοίνωσε αμέσως ότι οι δύο χώρες σκοπεύουν να ενισχύσουν τις διμερείς σχέσεις τους στην Ανατολική Μεσόγειο. Αυτό που κρύβεται πίσω από τη συνάντηση είναι η αποφασιστικότητα της Τουρκίας να ενισχύσει τη γεωστρατηγική, πολιτική και οικονομική κυριαρχία της στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Τουρκία βλέπει τη Λιβύη ως πύλη προς την περιοχή. Παρέχει επίσης μια διαφυγή από τις σοβαρές επιπτώσεις της πανδημίας Covid-19 στην Τουρκία και στην οικονομία της.

Κεντρικό σημείο είναι το Μνημόνιο Συναντίληψης (ΜΣ) μεταξύ της Τουρκίας και της Λιβύης σχετικά με την «οριοθέτηση των θαλάσσιων περιοχών δικαιοδοσίας τους στη Μεσόγειο», που υπεγράφη τον περασμένο Νοέμβριο. Η Τουρκία ισχυρίζεται ότι αυτό της δίνει το δικαίωμα να ερευνά για υδρογονάνθρακες στις περιοχές που καλύπτονται από το ΜΣ, ένα δικαίωμα που κανένας άλλος δεν αναγνωρίζει. Η Ελλάδα έχει κηρύξει τη συμφωνία «άκυρη».

Η Τουρκία πήρε το θέμα περαιτέρω. Δημοσίευσε έναν χάρτη στην επίσημη εφημερίδα της την περασμένη εβδομάδα, όπου διαχώρισε την περιοχή που διεκδικεί σε 24 τεμάχια για εξερεύνηση, σε απόσταση περίπου 6 ναυτικών μιλίων από τη Ρόδο, την Κάρπαθο, την Κάσο και την Κρήτη. Ήδη η Turkish Petroleum Corporation (TPAO) έχει υποβάλει αίτηση για άδεια εξερεύνησης. Ο Φατίχ Ντονμέζ, υπουργός Ενέργειας της Τουρκίας, ανακοίνωσε την περασμένη εβδομάδα ότι η Τουρκία θα ξεκινήσει τις έρευνες και γεωτρήσεις σε περιοχές που καλύπτονται από το ΜΣ εντός 3-4 μηνών. Η Τουρκία είπε επίσης ότι το μνημόνιο της δίνει λόγο και τελικά μπορεί να εμποδίσει τον αγωγό φυσικού αερίου EastMed που θα πρέπει να διασχίσει περιοχές που καλύπτονται από το μνημόνιο.

Τα δικαιώματα

Ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών, Νίκος Δένδιας, δήλωσε την περασμένη εβδομάδα πως «Η Ελλάδα ήταν και παραμένει πλήρως έτοιμη να αντιμετωπίσει αυτήν την πρόκληση, εάν η Τουρκία αποφασίσει να εφαρμόσει το μνημόνιο».

Αυτές οι εξελίξεις προσθέτουν ένα άλλο μέτωπο στον αυξανόμενο αριθμό τομέων αντιπαράθεσης μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας σε μια στιγμή που και οι δύο χώρες θα έπρεπε να επικεντρώνουν τις προσπάθειές τους στο πώς να ανακάμψουν από τις καταστροφικές επιπτώσεις της πανδημίας στις οικονομίες τους. Εν τω μεταξύ, μετά την επιβεβαίωση του υφυπουργού Φρανκ Φάνον σε διαδικτυακό σεμινάριο του Atlantic Council την περασμένη εβδομάδα ότι τα νησιά δικαιούνται ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα, το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ ακολούθησε το προβάδισμα της ΕΕ και χαρακτήρισε το ΜΣ «προκλητικό και μη βοηθητικό». Ο Φάνον είπε επίσης ότι το μνημόνιο δεν δημιουργεί νομικά δικαιώματα και δεν μπορεί να επηρεάσει τα νόμιμα δικαιώματα άλλων κρατών στην περιοχή, όπως η Ελλάδα. Εκφράζοντας την ανησυχία του, ο Έλληνας πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης έστειλε επιστολές στον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Σαρλ Μισέλ και στην πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν την περασμένη εβδομάδα, διαμαρτυρόμενος για τις δραστηριότητες της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο και τη δημοσίευση του χάρτη, χαρακτηρίζοντάς τον ευρωπαϊκό πρόβλημα.

Ωστόσο, η Τουρκία είναι αποφασισμένη να προχωρήσει σε εξερεύνηση και γεωτρήσεις στις ΑΟΖ της Κύπρου και της Ελλάδας. Στόχος της είναι να δημιουργήσει γεγονότα προς υποστήριξη των διεκδικήσεών της, ίσως στο πλαίσιο μιας προετοιμασίας για ενδεχόμενες διαπραγματεύσεις. Αλλά και για να εδραιώσει τις ηγεμονικές προθέσεις της.

Η Κύπρος και η Ελλάδα, με την υποστήριξη της ΕΕ και των ΗΠΑ, πρέπει να συνεχίσουν να προστατεύουν τα δικαιώματά τους στην Ανατολική Μεσόγειο. Η διαστρεβλωμένη ερμηνεία του διεθνούς δικαίου θαλασσών από την Τουρκία πρέπει να αντιμετωπιστεί. Η Τουρκία δεν μπορεί να επιβάλλει αυτή τη θέση μόνο με βία. Όταν τελικά προχωρήσουν οι διαπραγματεύσεις, θα επικρατήσει το εθιμικό διεθνές δίκαιο. Η υπογραφή συμφωνίας για οριοθέτηση ΑΟΖ ανάμεσα σε Ελλάδα και Ιταλία είναι μια σημαντική εξέλιξη που εδραιώνει και ενδυναμώνει τη θέση της Ελλάδας στη Μεσόγειο. Δίνει στην Ελλάδα τη σωστή βάση για μελλοντική λύση των θαλάσσιων διαφορών. Πρέπει τώρα να ακολουθήσουν και συμφωνίες με την Αίγυπτο –κατά τη διάρκεια των συναντήσεων στο Κάιρο στις 18 Ιουνίου– και την Κύπρο. Ωστόσο, υπάρχουν αυξανόμενες ενδείξεις άλλων, ανησυχητικών, εξελίξεων στην περιοχή.

Ανασχηματισμός ενδιαφερόντων

Σε στιγμές κρίσης μπορούν η Κύπρος και η Ελλάδα να βασίζονται στο Ισραήλ και την Ιταλία; Τις τελευταίες εβδομάδες υπήρξε μια αυξανόμενη ροή άρθρων σχετικά με τη βελτίωση των δεσμών μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ και Τουρκίας με την Ιταλία.

Παρόλο που η χημεία μεταξύ Ερντογάν και Νετανιάχου συνεχίζει να είναι ανταγωνιστική, ορισμένοι βλέπουν σημάδια χαλάρωσης στις σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών. Ο πρέσβης του Ισραήλ στην Τουρκία, Ρόι Γκιλάντ, έγραψε ένα άρθρο σε μια τουρκική εφημερίδα τον περασμένο μήνα, αναδεικνύοντας κοινά συμφέροντα στη Συρία. Είπε ότι η Τουρκία και το Ισραήλ δεν χρειάζεται να συμφωνούν σε όλα και ότι η πανδημία και άλλες προκλήσεις ενδέχεται να λειτουργήσουν υπέρ της ομαλοποίησης των σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών τουλάχιστον από άποψη εμπορίου, τουρισμού, ενέργειας και ακαδημαϊκής συνεργασίας. Πρόσθεσε «Η μπάλα βρίσκεται στην τουρκική πλευρά».

Στη συνέχεια, η Jerusalem Post σχολίασε ότι «Ένας νέος Ισραηλινός υπουργός Εξωτερικών, οι μάχες της Τουρκίας στο Idlib εναντίον του συριακού καθεστώτος που υποστηρίζεται από το Ιράν και σύγκλιση για την ανάγκη διαλόγου στη Συρία, και ακόμη και στη Μεσόγειο, θα μπορούσαν να ανοίξουν ένα νέο φύλλο στις σχέσεις Ισραήλ-Τουρκίας, μετά από μια δεκαετία δυσκολιών».

Ωστόσο, ο Ερντογάν δεν το καθιστά εύκολο με τις αυξανόμενες επιθέσεις του εναντίον του Ισραήλ, λόγω Παλαιστινίων και την πρόθεση του Ισραήλ να προσαρτήσει τη μισή Δυτική Όχθη. Χωρίς αμφιβολία, αυτά τα ζητήματα θα αποτελέσουν μέρος της συνάντησης στις 16 Ιουνίου μεταξύ Μητσοτάκη, Αναστασιάδη και Νετανιάχου στο Ισραήλ.

Σε μια συνάντηση στην Άγκυρα στα μέσα Ιανουαρίου, ο πρωθυπουργός της Ιταλίας Τζιουζέπε Κόντε και ο Πρόεδρος Ερντογάν συζήτησαν για τη Λιβύη και τις διμερείς σχέσεις και μέτρα που μπορούν να ληφθούν για τη βελτίωση της συνεργασίας μεταξύ των χωρών τους. Περιφερειακά, η Τουρκία είναι η κύρια εξαγωγική αγορά της Ιταλίας, με πολλές ιταλικές επιχειρήσεις να έχουν συμφέροντα στη χώρα. Στις αρχές Απριλίου η Τουρκία έστειλε ιατρικά εφόδια στην Ιταλία για να υποστηρίξει «έναν αληθινό φίλο» στον αγώνα κατά της πανδημίας – μια κίνηση που καλωσόρισε το ΝΑΤΟ.

Επιπλέον, η Ιταλία αρνήθηκε να υπογράψει το ανακοινωθέν Ελλάδας-Κύπρου-Αιγύπτου-ΗΑΕ-Γαλλίας στις 11 Μαΐου καταδικάζοντας «τις παράνομες δραστηριότητες και τον επεκτατικό ρόλο της Τουρκίας στην επιδίωξη φυσικού αερίου στην Ανατολική Μεσόγειο» και στη Λιβύη – το ίδιο έκανε και το Ισραήλ. Η Ιταλία αρνήθηκε επίσης να υπογράψει τη συμφωνία αγωγού φυσικού αερίου EastMed τον Ιανουάριο και στη συνέχεια.

Αυτές οι εξελίξεις δείχνουν ότι τόσο το Ισραήλ όσο και η Ιταλία μπορούν να είναι «φίλοι», αλλά σε στιγμές κρίσης η Ελλάδα και η Κύπρος δεν μπορούν να βασίζονται σε αυτές τις χώρες –όπως και σε άλλες– ειδικά όταν περιλαμβάνονται τα εθνικά τους συμφέροντα.

Αυτό υπονοούσε και ο Έλληνας πρώην υπουργός Άμυνας Αποστολάκης όταν προειδοποίησε ότι “σε μια σύγκρουση με την Τουρκία, η Ελλάδα θα είναι μόνη”. Πρόσθεσε ότι η Τουρκία εκμεταλλεύεται την κατάσταση, αλλά ένα θερμό επεισόδιο δεν θα ήταν προς το συμφέρον της και ότι “χρειάζεται ακόμη πολλή δουλειά σε διπλωματικό επίπεδο”.

Να δούμε τις ευκαιρίες

Ο Φάνον είπε «Δεν μπορούμε να σχολιάσουμε μελλοντικές ενέργειες ή τι μπορεί να συμβεί ή όχι. Σίγουρα απλώς ενθαρρύνουμε τα κράτη να σταματήσουν τις προκλητικές ενέργειες, και να σταματήσουν την προκλητική συμπεριφορά, και να σταματήσουν τις προκλητικές δηλώσεις, και πραγματικά να δούνε τις ευκαιρίες που βρίσκονται μπροστά τους». Σοφά λόγια, αλλά είναι καιρός να ακολουθηθούν από δράση.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων (ECFR) έγραψε σε πρόσφατη έκθεσή του: «Δεδομένου ότι η αστάθεια στην Ανατολική Μεσόγειο μπορεί να επηρεάσει τα βασικά συμφέροντα της ΕΕ –μετανάστευση, αντιτρομοκρατία, ενεργειακή ασφάλεια, κυριαρχία και πολλά άλλα– ευρωπαϊκά κράτη που δεν συμμετέχουν σε αυτές τις συγκρούσεις συμφερόντων πρέπει να βοηθήσουν στη βελτίωση των σχέσεων με την Τουρκία”.

Τον Δεκέμβριο και τον Ιανουάριο, τόσο η Ελλάδα όσο και η Τουρκία έκαναν ενθαρρυντικές δηλώσεις σχετικά με την επίλυση των διαφορών τους μέσω διαπραγματεύσεων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έστειλε επίσης τον αντιπρόεδρό της Μαργαρίτη Σχοινά στην Τουρκία τον Δεκέμβριο για την επιδίωξη «συνεχούς δέσμευσης και συνεργασίας με την Τουρκία» μέσω διαλόγου.

Με την υποχώρηση της πανδημίας, μπορεί να έρθει η κατάλληλη ώρα σύντομα που η ΕΕ και ΗΠΑ να βρουν έναν τρόπο να φέρουν τις δύο χώρες μακριά από το χείλος της αντιπαράθεσης, πίσω στον διάλογο και στις διαπραγματεύσεις.

* Ανώτερου συνεργάτη στο Παγκόσμιο Κέντρο Ενέργειας του Ατλαντικού Συμβουλίου

Οι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευση τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν.