Τουρκολιβικό: Η Αθήνα μπροστά στο δίλημμα των 12 ναυτικών μιλίων

Νέα δεδομένα στην Ανατολική Μεσόγειο δημιουργεί η απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης να επικυρώσει το τουρκολιβυκό μνημόνιο οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών, προκαλώντας την έντονη αντίδραση της Αθήνας και επαναφέροντας στο προσκήνιο το ενδεχόμενο επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια, ιδιαίτερα νότια της Κρήτης.

Η απόφαση της 20ής Οκτωβρίου θεωρείται σημαντική διπλωματική εξέλιξη, καθώς προέρχεται από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης, το οποίο συνδέεται πολιτικά με τον στρατάρχη Χαλίφα Χάφταρ και μέχρι πρόσφατα αμφισβητούσε τη συμφωνία που είχε υπογράψει η Τουρκία με την τότε κυβέρνηση της Τρίπολης, τον Νοέμβριο του 2019.

Σύμφωνα με το λιβυκό πρακτορείο ειδήσεων LANA, η επικύρωση ήταν ομόφωνη, ενώ παράλληλα ακυρώθηκαν προηγούμενες αποφάσεις του 2020 με τις οποίες το κοινοβούλιο είχε απορρίψει τα σχετικά μνημόνια και είχε διακόψει τις πολιτικές σχέσεις με την Άγκυρα.

Η εξέλιξη αυτή σηματοδοτεί ουσιαστική μεταστροφή της ανατολικής Λιβύης και αναδεικνύει την πρόοδο που έχει σημειώσει η Τουρκία στην προσπάθειά της να καλλιεργήσει σχέσεις και με τα δύο βασικά κέντρα εξουσίας της χώρας.

Η αντίδραση της Αθήνας

Η ελληνική κυβέρνηση αντέδρασε άμεσα, απορρίπτοντας την απόφαση του λιβυκού κοινοβουλίου και επαναλαμβάνοντας ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο είναι παράνομο, άκυρο και αντίθετο προς το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας.

Το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών υποστηρίζει ότι η Τουρκία και η Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που να δικαιολογούν τη συγκεκριμένη οριοθέτηση, καθώς μεταξύ τους παρεμβάλλονται ελληνικά νησιά, μεταξύ των οποίων η Κρήτη.

Η Αθήνα θεωρεί ότι το μνημόνιο παραγνωρίζει τα δικαιώματα των νησιών σε υφαλοκρηπίδα και Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη και διαμηνύει ότι θα προχωρήσει στις κατάλληλες ενέργειες για τη διασφάλιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων.

Ήδη, ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης είχε επικοινωνία με τον Αιγύπτιο ομόλογό του Μπαντρ Αμπντελάτι, με αντικείμενο τις εξελίξεις και τις επιπτώσεις τους στην περιφερειακή σταθερότητα. Η Αίγυπτος αποτελεί σημαντικό συνομιλητή της Ελλάδας, καθώς έχει και η ίδια αντιταχθεί στο τουρκολιβυκό μνημόνιο.

Τι καταγράφουν τα διεθνή ΜΜΕ

Η επικύρωση προκάλεσε ιδιαίτερο ενδιαφέρον στα διεθνή μέσα ενημέρωσης, τα οποία εστιάζουν κυρίως στη μεταβολή των σχέσεων μεταξύ Τουρκίας και ανατολικής Λιβύης.

Το Reuters επισημαίνει ότι η απόφαση σηματοδοτεί την εγκατάλειψη της προηγούμενης αρνητικής στάσης του κοινοβουλίου απέναντι στη συμφωνία, γεγονός που ενισχύει την τουρκική διπλωματική παρουσία στη χώρα.

Στην ίδια κατεύθυνση, το Associated Press καταγράφει τις περιφερειακές αντιδράσεις και τις αμφισβητούμενες θαλάσσιες διεκδικήσεις, ενώ το Al Jazeera συνδέει την εξέλιξη με την προσέγγιση της Άγκυρας προς την πλευρά Χάφταρ.

Από την άλλη, τα τουρκικά μέσα, όπως η Daily Sabah και το πρακτορείο Anadolu, παρουσιάζουν την επικύρωση ως σημαντική διπλωματική επιτυχία της Άγκυρας και εξέλιξη που ενισχύει τις τουρκικές θέσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδουν επίσης τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης στην εξέταση πιθανών αντιμέτρων. Η Καθημερινή αναδεικνύει την επαναφορά της συζήτησης για επέκταση των χωρικών υδάτων νότια της Κρήτης, ενώ το θέμα είχε απασχολήσει και προγενέστερες αναλύσεις στα Νέα και στον ΣΚΑΪ.

Το χαρτί των 12 ναυτικών μιλίων

Η επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων από τα 6 στα 12 ναυτικά μίλια εμφανίζεται ως μία από τις σημαντικότερες διαθέσιμες επιλογές της Αθήνας.

Σύμφωνα με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, κάθε παράκτιο κράτος δικαιούται να καθορίζει το εύρος της χωρικής του θάλασσας μέχρι τα 12 ναυτικά μίλια, υπό τους κανόνες που διέπουν τις επικαλυπτόμενες θαλάσσιες ζώνες.

Η Ελλάδα έχει ήδη ασκήσει το συγκεκριμένο δικαίωμα στο Ιόνιο Πέλαγος, αλλά εξακολουθεί να διατηρεί χωρικά ύδατα έξι ναυτικών μιλίων στις περισσότερες υπόλοιπες θαλάσσιες περιοχές της.

Ειδικά νότια της Κρήτης, μια αντίστοιχη απόφαση θα διεύρυνε την περιοχή ελληνικής κυριαρχίας και θα αποτελούσε σαφές πολιτικό μήνυμα προς την Τουρκία και τη Λιβύη.

Ωστόσο, η επέκταση των χωρικών υδάτων δεν πρέπει να συγχέεται με την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ. Τα κυριαρχικά δικαιώματα επί της υφαλοκρηπίδας υφίστανται αυτοδικαίως, ενώ η οριοθέτησή της μεταξύ κρατών με επικαλυπτόμενες αξιώσεις απαιτεί συμφωνία ή άλλη διαδικασία ειρηνικής επίλυσης.

Επομένως, ακόμη και εάν η Αθήνα αποφάσιζε να προχωρήσει στα 12 μίλια νότια της Κρήτης, η κίνηση αυτή δεν θα ακύρωνε αυτομάτως το τουρκολιβυκό μνημόνιο, ούτε θα διευθετούσε το σύνολο της διαφοράς για τις θαλάσσιες ζώνες.

Ο παράγοντας Τουρκία

Σημαντική παράμετρος παραμένει η τουρκική απειλή πολέμου, το γνωστό casus belli του 1995, που αφορά ενδεχόμενη επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων πέραν των έξι μιλίων στο Αιγαίο.

Η περίπτωση της νότιας Κρήτης παρουσιάζει διαφορετικά γεωγραφικά χαρακτηριστικά, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι μια ελληνική απόφαση δεν θα μπορούσε να προκαλέσει έντονες αντιδράσεις από την Άγκυρα.

Η ελληνική κυβέρνηση διατηρεί πάντως επισήμως το δικαίωμα επέκτασης, με τον Γιώργο Γεραπετρίτη να έχει δηλώσει τον Σεπτέμβριο ότι ο χρόνος και ο τρόπος άσκησής του θα αποφασιστούν μονομερώς από την Ελλάδα.

Η επόμενη ημέρα

Πέρα από τα 12 μίλια, η Αθήνα διαθέτει και άλλες επιλογές, όπως η ενίσχυση του διπλωματικού συντονισμού με την Αίγυπτο και την Κυπριακή Δημοκρατία, οι παρεμβάσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στα Ηνωμένα Έθνη, καθώς και η προώθηση ενεργειακών και υποθαλάσσιων έργων.

Στο πλαίσιο αυτό αποκτά πρόσθετη σημασία και ο Great Sea Interconnector, καθώς η υλοποίηση της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας και Κύπρου συνδέεται με ευρύτερα ζητήματα άσκησης δικαιωμάτων στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η επικύρωση του τουρκολιβυκού από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης δεν μεταβάλλει αυτομάτως το διεθνές νομικό καθεστώς των θαλάσσιων ζωνών. Μεταβάλλει όμως τις διπλωματικές ισορροπίες, προσφέροντας στην Τουρκία πρόσθετη πολιτική στήριξη για τις διεκδικήσεις της.

Για την Ελλάδα, το κρίσιμο ερώτημα πλέον είναι κατά πόσον θα περιοριστεί στη διπλωματική αντίδραση ή θα επιλέξει να τη συνοδεύσει με συγκεκριμένες κινήσεις άσκησης των δικαιωμάτων της στη θάλασσα. Η επέκταση στα 12 ναυτικά μίλια νότια της Κρήτης παραμένει ένα από τα ενδεχόμενα, χωρίς μέχρι στιγμής να έχει ανακοινωθεί σχετική κυβερνητική απόφαση.