Τι σημαίνει να είσαι γυναίκα στην Τουρκία;

ΕΙΔΗΣΕΙΣ /ΔΙΕΘΝΗ
Διασχίζοντας τις «τρεις Τουρκίες», από τη δυτικότροπη και εκκοσμικευμένη Σμύρνη, στο μουσουλμανικό συντηρητικό Ικόνιο, στην «γκρίζα ζώνη» των Αδάνων,

ΑΠΟΣΤΟΛΗ

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΑΡΕΤΑΙΟΣ

ΦΩΤΟ: Ελένη Παπαδοπούλου

Διασχίζοντας τις «τρεις Τουρκίες», από τη δυτικότροπη και εκκοσμικευμένη Σμύρνη, στο μουσουλμανικό συντηρητικό Ικόνιο, στην «γκρίζα ζώνη» των Αδάνων, όπου δεν κυριαρχεί ένας μόνο τρόπος ζωής, και τέλος στο κουρδικό Ντιγιάρμπακιρ, ο «Π» κατέγραψε την περασμένη βδομάδα τα τρία κυρίαρχα πολιτικοκοινωνικά χαρακτηριστικά που μπορούν να αποτελέσουν ένα «εργαλείο» για την κατανόηση της χώρας.

Ένα «εργαλείο» το οποίο αναμφισβήτητα επιτρέπει να αναδειχθούν κάποιες κυρίαρχες πολιτικές και κοινωνικές τάσεις καθώς μέχρι σήμερα οι τρεις αυτές κυρίαρχες γεωγραφίες της Τουρκίας, η «κεμαλική» Τουρκία των δυτικών περιοχών της χώρας και των παραλίων, η «ισλαμική» Τουρκία της Ανατολίας και της Μαύρης Θάλασσας και η κουρδική Τουρκία των νοτιοανατολικών περιοχών αποτυπώνονται στις πολιτικές και εκλογικές προτιμήσεις και τάσεις.

Μέσα από τις «τρεις Τουρκίες» αναδεικνύεται όμως με ακόμα πιο χαρακτηριστικό τρόπο ένας πολιτισμικός χάρτης όσον αφορά τον κυρίαρχο τρόπο ζωής, τόσο στην καθημερινότητα όσο και στις προσδοκίες και τα κοινωνικά αντανακλαστικά. Μια «κουλτούρα» ζωής, μια πολιτισμική και ανθρωπολογική ταυτότητα η οποία έχει διαμορφωθεί από τις ιδεολογίες των πολιτικών τάσεων και κομμάτων που κυριάρχησαν επί δεκαετίες σε κάθε περιοχή, από ιστορικές και κοινωνικές πραγματικότητες, τη δημογραφία και από την οικονομία και τη ραγδαία ανάπτυξή της ή την τραγική στασιμότητά της, ανάλογα με τις περιοχές.

Ο πολιτικοκοινωνικός χάρτης συνέπιπτε επί χρόνια με τον πολιτισμικό χάρτη, δηλαδή μέχρι πρότινος υπήρχε μια αλληλένδετη σχέση ανάμεσα, για παράδειγμα, στο Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP) και τα ιδεολογικά και πολιτικά παρακλάδια του με τον δυτικότροπο, εκκοσμικευμένο τρόπο ζωής. Ή ανάμεσα στα ισλαμικά, συντηρητικά δεξιά κόμματα με τον συντηρητικό - μουσουλμανικό τρόπο ζωής ή ανάμεσα στα κυρίαρχα κουρδικά αριστερών τάσεων κόμματα στη νοτιοανατολικη Τουρκία με κάποια πιο εκκοσμικευμένα ή αριστερά χαρακτηριστικά τρόπου ζωής στις περιοχές όπου το κίνημα είχε μεγαλύτερη ισχύ από τον κουρδικό μουσουλμανικό συντηρητισμό.

Υβριδικές ταυτότητες

Ωστόσο, αυτό που ο «Π» παρατήρησε στην τελευταία του αποστολή από τη Σμύρνη στο Ντιγιάρμπακιρ, αλλά και στην προηγούμενη, στις αρχές Μαΐου, από την Άγκυρα στο Καρς, διασχίζοντας την καρδιά της συντηρητικής σουνιτικής Ανατολίας είναι ότι οι βαθιές και με πολύ γρήγορους ρυθμούς κοινωνικές αλλαγές σε όλες αυτές τις περιοχές αλλάζουν τα δεδομένα του πολιτισμικού χάρτη. Και αυτό διότι οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στους μέχρι πρότινος σαφώς διαφορετικούς τρόπους ζωής, στις σαφείς πολιτισμικές ταυτότητες, έχουν αρχίσει να υποχωρούν, να αναμειγνύονται και να δημιουργούν νέες, υβριδικές ταυτότητες.

Στην «κεμαλική» Τουρκία, η στάση των «κεμαλιστών» και κυρίως των νέων δυτικότροπων γενιών έχει αλλάξει και έχει γίνει πολύ πιο εύκολο σήμερα για «ισλαμιστές» και κυρίως για «ισλαμίστριες» να ζουν ενσωματωμένοι στην εκεί κοινωνία, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το «κεμαλικό» στοιχείο δεν κυριαρχεί. 

Στην «ισλαμική» Τουρκία, ο τρόπος ζωής έχει αλλάξει ριζικά και ουσιαστικά έχει εκκοσμικευτεί, έχει γίνει δυτικότροπος σε όλες τις εκφάνσεις του, παρόλο που η κυρίαρχη τάση είναι η προσκόλληση σε αναφορές στην Ανατολία και στο τουρκικό σουνιτικό ισλάμ. 

Στις κουρδικές περιοχές όπου τα πάντα είναι πιο πολύπλοκα, παρατηρείται και εκεί μια τάση εξασθένισης των πολιτισμικών διαχωριστικών γραμμών με αξιοσημείωτη δυναμική, κυρίως λόγω των καταπιέσεων που αισθάνονται οι κάτοικοι της περιοχής εκ μέρους του κράτους.

Σήμερα, συνεπώς, ο πολιτικοκοινωνικός χάρτης δεν συμπίπτει πια τόσο σαφώς με τον νέο υβριδικό πολιτισμικό χάρτη της χώρας, καθώς οι μετακινήσεις των πολιτισμικών τεκτονικών πλακών και ταυτοτήτων αλλάζουν και την πολιτική συμπεριφορά των πολιτών. 

Κάτω δηλαδή από τις «τρεις Τουρκίες» υπάρχει ένας αναβρασμός ζυμώσεων, που ίσως να αλλάξει το αποτέλεσμα αυτών των επερχόμενων εκλογών. 

Αλλά που σίγουρα δείχνει ότι η νέα τουρκική κοινωνία έχει σημαντικές εστίες και δυναμικές ωρίμανσης και ορθολογισμού. Οι οποίες δεν είναι ωστόσο σίγουρο ότι έχουν εισέλθει ακόμα σε φάση πλήρους ενίσχυσης, ούτε ότι είναι άνευ επιστροφής σε νέους διαχωρισμούς, μίση και πάθη. Αναμφισβήτητα όμως υπάρχουν και βρίσκονται σε πρωτοφανή αναβρασμό.

Το ΑΚΡ έσπασε τα ταμπού

Οι νέες υβριδικές πολιτισμικές ταυτότητες που βρίσκονται σε πλήρη διαμόρφωση στην τουρκική κοινωνία τις τελευταίες τρεις δεκαετίες έχουν εισέλθει σε ακόμα πιο γρήγορους ρυθμούς από την περίοδο του ΑΚΡ, καθώς από το 2002 έσπασαν σημαντικά ταμπού στην κοινωνία αλλά και την πολιτική, ενώ η τεράστια οικονομική ανάπτυξη έφερε βαθιές αλλαγές στον τρόπο ζωής των «ισλαμιστών». 

Το ΑΚΡ, αλλά κυρίως ο Ταγίπ Ερντογάν, την τελευταία περίοδο διαδραματίζουν και πάλι καταλυτικό ρόλο, τώρα όμως με διαφορετικό τρόπο, στις πολιτισμικές αλλαγές που συντελούνται. Διότι η απογοήτευση από ένα σημαντικό μέρος των «ισλαμιστών», και κυρίως των νέων «ισλαμικών» αστικών τάξεων που θεωρούν ότι ο Τούρκος Πρόεδρος έχει διαστρεβλώσει το αρχικό όραμά τους και τον ισλαμισμό, αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες που θα διαμορφώσουν τον ισλαμισμό στην Τουρκία και βραχυπρόθεσμα και το αποτέλεσμα των εκλογών της 24ης Ιουνίου.

Επιπλέον, ο αντιερντογανισμός, αλλά κυρίως η μεγάλη κόπωση ενός σημαντικού μέρους της κοινωνίας από την πόλωση και αυτό που θεωρούν ως κατάλυση των θεσμών, έχει μετατραπεί σε καταλύτη νέων συγκλίσεων ανάμεσα στα ετερόκλητα κόμματα της αντιπολίτευσης και δημιουργεί νέες συνέργειες και ωσμώσεις, έχοντας τη δυναμική να αμβλύνουν διαχωρισμούς.

«Πώς είναι να είσαι γυναίκα στην Τουρκία;»

Τόσο τα πολτισμικά χαρακτηριστικά των «τριών Τουρκιών» όσο και οι νέες υβριδικές ταυτότητες και ανθρωπολογικές αλλαγές στους τρόπους ζωής, αλλά κυρίως αυτή η διαδικασία υβριδοποίησης η οποία βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη, προκαλώντας σύγχυση τόσο στους ίδιους τους ανθρώπους που τη βιώνουν όσο και στους ξένους παρατηρητές, αποτυπώνονται με πολύ γλαφυρό τρόπο από τη θέση της γυναίκας στις διαφορετικές Τουρκίας. 

Πόσο διαφορετικό είναι να είναι κανείς γυναίκα στη Σμύρνη, στο Ικόνιο ή στο Ντιγιάρμπακιρ; Αλλά και πόσο αλλάζουν τα μέχρι τώρα στεγανά;

Αυτά τα ερωτήματα αποπειράθηκε να εξερευνήσει ο «Π», χωρίς να έχει σαφείς απαντήσεις,  παρά μόνο να φιλοδοξεί να δώσει τροφή για σκέψη.

«Η Σμύρνη το καλύτερο μέρος»

Στο γρασίδι του «Κορντόν», του παραλιακού πεζόδρομου της Σμύρνης, παρέες ανδρών, γυναικών, ζευγαριών, αγοριών με τατουάζ και κοριτσιών με μαντίλες απολαμβάνουν την αρχή της βραδιάς. 

«Για μας η Σμύρνη είναι το καλύτερο μέρος, είναι η πόλη στην οποία μπορούμε να φοράμε ό,τι θέλουμε, να βγαίνουμε ό,τι ώρα θέλουμε, να έχουμε φίλους. Ούτε παρενοχλούμαστε, ούτε προβλήματα έχουμε. Δεν θα την αλλάζαμε με τίποτα», μας λένε τρεις κοπέλες που φοράνε στενά τζιν παντελόνια και κοντά μπλουζάκια. Είναι και οι τρεις τους από άλλες πόλεις της Τουρκίας και ένας από τους βασικούς λόγους που θέλουν να ζήσουν εδώ είναι και αυτή η ελευθερία που νιώθουν.

Μιλάμε με δύο άλλες κοπέλες, μαντιλοφορούσες, που μόλις τελείωσαν τις σπουδές τους στο Πανεπιστήμιο της Σμύρνης. 

«Παλιά δεν μπορούσαμε να πάμε στο πανεπιστήμιο με τα κεφαλομάντιλά μας και στη Σμύρνη θα ήταν ακόμα πιο δύσκολο. Τώρα σπουδάσαμε και ζήσαμε στη Σμύρνη πολύ άνετα παρόλο που οι γονείς και οι φίλοι μας στις πόλεις μας μας έλεγαν ότι η Σμύρνη είναι πολύ δύσκολο μέρος για κοπέλες σαν εμάς».

Ο κλασικός «κεμαλισμός» σίγουρα είχε δώσει μια νέα θέση στη γυναίκα, αλλά όπως σχεδόν σε όλες τις αντίστοιχες ιδεολογίες των νεότευκτων κρατών εθνών του 19ου και 20ού αιώνα, αλλά κυρίως του Μεσοπολέμου, «αποστείρωσε» τη γυναίκα από τη θηλυκότητά της και της έδωσε μια θέση ως «μητέρα του έθνους» και ως εργαζόμενη για το καλό του έθνους. Τις επόμενες δεκαετίες, μετά το 1923, αυτή η τάση εξασθένισε και οι κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές άλλαξαν τη γυναικεία ταυτότητα των εκκοσμικευμένων Τούρκων, που σήμερα πλησιάζει πολύ στη γυναικεία ταυτότητα της Δύσης. Παραμένοντας ωστόσο σε ένα συντηρητικό πλαίσιο καθώς ο κεμαλισμός είναι κοινωνικά συντηρητικός.

Το Ικόνιο των αντιθέσεων

«Είναι πολύ δύσκολο να είσαι γυναίκα στο Ικόνιο, δεν μπορούμε να φορέσουμε ό,τι θέλουμε, αν δεν φοράμε κεφαλομάντιλο έχουμε πολλές φορές κακή αντιμετώπιση, κυρίως στην περιφέρεια της πόλης, όχι στο κέντρο. Μερικές φορές μας σφυρίζουν, μας λένε λόγια. Παρόλο που δεν διανοούμαστε να φορέσουμε ό,τι φοράνε οι κοπέλες στη Σμύρνη». Η κοπέλα που μας μιλάει φοράει ένα μπλουζάκι μαύρο με ροκ σύμβολα και ένα κανονικό τζιν παντελόνι. Οι φίλες της δίπλα μας συμφωνούν, όπως συμφωνεί και μια φίλη τους που στηρίζει το CHP, φοράει κεφαλομάντιλο και μας λέει ότι η ζωή στο Ικόνιο για νέες γυναίκες είναι γεμάτη όρια και στεγανά. Πάντως, οι πιο μεγαλύτερες λένε ότι τα τελευταία χρόνια τα πράγματα είναι κάπως πιο εύκολα σε σχέση με παλαιότερα, καθώς ο συντηρητισμός άλλαξε και στο Ικόνιο. Ωστόσο, το φλερτ και οι ερωτικές σχέσεις παραμένουν δύσκολες απόπειρες, όχι όμως αδύνατες όπως παλιά. Όλες τους στηρίζουν το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP), αλλά βλέπουν θετικά τη συμμαχία του κόμματός τους με το ισλαμικό Κόμμα της Ευδαιμονίας (SP).

«Είναι πολύ εύκολο να είσαι γυναίκα στο Ικόνιο, βγαίνουμε άνετα, κανείς δεν θα σε πειράξει. Είναι ωραία η ζωή για τις γυναίκες εδώ», μας λένε δύο κοπέλες που στηρίζουν ΑΚΡ και φοράνε κεφαλομάντιλο.

Σε ένα κομψό κατάστημα ισλαμικής μόδας μιλάμε με την υπεύθυνη του καταστήματος και τις δύο πωλήτριες. Φοράνε και οι τρεις κομψότατα κεφαλομάντιλα και στενά πολύχρωμα ρούχα.

«Παλιά φοράγαμε το τεσετούρ (που είναι ο παραδοσιακός τρόπος ένδυσης των «ισλαμιστών», μονόχρωμος, φαρδύς και άκομψος) για να μην τραβάμε την προσοχή των αντρών». «Τώρα έχει αλλάξει το τεσετούρ, έχει γίνει πολύχρωμο και στενό και το φοράμε για να τραβάμε την προσοχή των ανδρών. Δεν αισθανόμαστε καλά, δεν συμβαδίζει με τη θρησκεία μας και την ηθική μας, αλλά το κάνουμε γιατί έτσι είναι η μόδα», μας λέει μια από τις πωλήτριες χωρίς να κρύβει την απογοήτευσή της.

Μια φίλη μου με μεγάλη εξοικείωση στον τρόπο σκέψης των γυναικών που φοράνε κεφαλομάντιλο, όπως φοράει και η ίδια, μου εξηγεί ότι για τις νέες γενιές στην Τουρκία η ισλαμική μόδα έρχεται κυρίως μέσω social media από τις μουσουλμάνες της Ευρώπης και των ΗΠΑ και πολλές φορές αρχίζει μια σοβινιστική αντίδραση εκ μέρους των γυναικών της Τουρκίας.

Ο «ισλαμισμός» αποστείρωσε και αυτός, με τον δικό του τρόπο, τη θηλυκότητα της γυναίκας, θεωρώντας τη μητέρα και με θέση στην οικογένεια, αλλά τα τελευταία χρόνια, χάρη στο ΑΚΡ αλλά σίγουρα άθελά του, οι «ισλαμίστριες» ζουν σε μια νέα θηλυκότητα η οποία πλησιάζει πολύ τη θηλυκότητα των εκκοσμικευμένων δυτικότροπων γυναικών.

«Το ΑΚΡ έκανε πάρα πολλά για μας»

Στα Άδανα βρισκόμαστε με μια παρέα γυναικών που ανήκουν στο ΑΚΡ. Οι μισές σχεδόν φοράνε κεφαλομάντιλα, οι άλλες μισές όχι.

«Αυτό το ταμπού, αυτός ο διαχωρισμός ανάμεσα σε ‘ανοιχτές’ και ‘κλειστές’, όπως έλεγαν παλιά οι κεμαλιστες και που λένε ακόμα, δεν υπάρχει πια. Το ΑΚΡ έκανε πάρα πολλά για εμάς, όχι μόνο μας άνοιξε τις πόρτες των πανεπιστημίων αλλά μας επέτρεψε να εργαζόμαστε στο κράτος με τα κεφαλομάντιλα. Και έδωσε πάρα πολλές κοινωνικές βοήθειες στις γυναίκες, επιδόματα για εγκυμοσύνη, άδειες, σχολεία επιμόρφωσης. Το ΑΚΡ είναι το κόμμα για τη γυναίκα», μας λένε, μιλώντας χαμογελαστά και με πάθος.

«Η ζωή για τις γυναίκες εδώ στα Άδανα είναι δύσκολη, όχι στο κέντρο, αλλά σε ορισμένες περιοχές. Να ντυθούμε άνετα δεν μπορούμε, οι ανισότητες στην εργασία παραμένουν τεράστιες και το ΑΚΡ βάζει μεν τη γυναίκα στο προσκήνιο, αλλά ουσιαστικά για να ενισχύσει την αντρική ηγεμονία», μας λέει μια γυναίκα στέλεχος του φιλοκουρδικού Κόμματος της Δημοκρατίας των Λαών (HDP) στα Άδανα. 

Φεμινισμός και πατριαρχισμός στο Ντιγιάρμπακιρ

Το HDP έχει ασπαστεί σαφώς φεμινιστικές απόψεις και όλο το κουρδικό κίνημα καταβάλλει συστηματικές προσπάθειες να καλλιεργήσει νοοτροπία ισότητας, αλλά πρέπει να παλέψει κυρίως με τις φεουδαρχικές και πατριαρχικές δομές της κουρδικής κοινωνίας, οι οποίες διέπουν στις κουρδικές περιοχές όλα τα κόμματα, ακόμα και το ίδιο το HDP.

Το ΡΚΚ έχει και αυτό μετατρέψει τις γυναίκες σε συμβολικό πεδίο μάχης που πολλές φορές αποτελεί και αναπόσπαστο μέρος της προπαγάνδας και της δημόσιας εικόνας της οργάνωσης.

«Για εμάς τις γυναίκες εδώ στο Ντιγιάρμπακιρ και στη νοτιοανατολική Τουρκία είναι ακόμα πιο δύσκολα. Έχουμε να παλέψουμε και γιατί έχουμε κουρδική ταυτότητα αλλά και γιατί είμαστε γυναίκες. Ο κακός ισλαμισμός που κυριαρχεί στην Τουρκία και ο πατριαρχισμός θεωρούν τη γυναίκα μητέρα ή σύζυγο, δεν της δίνουν μια ανεξάρτητη ατομική ταυτότητα», μας λέει μια διανοούμενη του Ντιγιάρμπακιρ που φοράει κεφαλομάντιλο.

«Πάντως, σίγουρα υπάρχουν σημαντικές αλλαγές και δυναμική», μας λέει, αλλά μας υπενθυμίζει ότι στην περιοχή εξακολουθούν να γίνονται πολλά εγκλήματα τιμής με θύματα γυναίκες και να μην στέλνουν οι οικογένειες στην ύπαιθρο τα κορίτσια τους στα σχολεία».

 

 

Oι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευσή τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν.

Επιστροφή
στην αρχή