Οδοιπορικό στην Τουρκία: Ταξίδι στην καρδιά της Ανατολίας

ΕΙΔΗΣΕΙΣ /ΔΙΕΘΝΗ

01
12

Η Σμύρνη και το Αιγαίο είναι πίσω μας και το τρένο, το «Κόνια Μπλε Εξπρές», μας οδηγεί χωρίς να βιάζεται στα ανατολικά...

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΤΟΥΡΚΙΑ:ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΑΡΕΤΑΙΟΣ

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ:ΕΛΕΝΗ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ

Η καμπίνα του βαγονιού μας βυθίζεται σιγά-σιγά στο σκοτεινό και κόκκινο σαν αίμα χρώμα του ήλιου που μόλις έδυσε. Τα σπίτια χάνονται και την θέση τους παίρνουν τώρα σκιές λόφων και δέντρων και σκόρπιων σπιτιών μέσα στη νύχτα. Η Σμύρνη και το Αιγαίο είναι πίσω μας και το τρένο, το «Κόνια Μπλε Εξπρές», μας οδηγεί χωρίς να βιάζεται στα ανατολικά. Προς το Αφιόν Καραχισάρ πρώτα, ακολουθώντας σχεδόν τα χνάρια της Μικρασιατικής Εκστρατείας και το ‘22 της τραγικής της υποχώρησης που σήμανε το τέλος του Ελληνισμού στην Μικρά Ασία.

Τελικός προορισμός του νυχτερινού μας τρένου το Ικόνιο, στην καρδιά της Ανατολίας.

Μια από τις πιο συντηρητικές πόλεις της Τουρκίας, από τα «απόρθητα» προπύργια της συντηρητικής τουρκικής δεξιάς και του ισλαμικού κινήματος, το Ικόνιο είναι από τις εμβληματικές πόλεις του τουρκικού Ισλάμ. Και διότι είναι κέντρο της παράδοσης του μεγάλου μυστικιστή Τζαλάλ αλ Ντιν Ρουμί, του γνωστού ως Μεβλάνα των περιστρεφόμενων δερβίσηδων αλλά και διότι είναι μια πόλη που διατηρεί στενές σχέσεις με το πολιτικό αλλά και το κοινωνικό Ισλάμ.

Το οποίο σήμερα βρίσκεται για ακόμα μια φορά στην ιστορία του σε μια περίοδο βαθιών πολιτικών και κοινωνικών αλλαγών ενώ καλείται να επαναπροσδιορίσει την σχέση του με την πολιτική και την κοινωνία. Καθώς, μαζί με τις ζυμώσεις και τις αλλαγές που βρίσκονται σε πλήρη εξέλιξη στον χώρο του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP) και του «κεμαλισμού», οι εσωτερικές ζυμώσεις στον χώρο του «ισλαμισμού» όχι μόνο θα κρίνουν και αυτές το αποτέλεσμα των εκλογών της 24ης Ιουνίου αλλά θα διαμορφώσουν το μέλλον της τουρκικής κοινωνίας ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα αυτών των εκλογών.

Το επεισόδιο της Μενεμένης

Λίγο πριν βυθιστεί στο σκοτάδι, το βαγόνι μας είχε περάσει από την Μενεμένη, μια κωμόπολη που σήμερα έχει ουσιαστικά μετατραπεί σε προάστιο της Σμύρνης. Στον λόφο που δεσπόζει των χαμηλών σπιτιών, μέσα σε ένα στρατόπεδο, είναι το μνημείο του Κουμπιλάι, ενός ανθυπολοχαγού που τον Δεκέμβριο του 1930 σφαγιάστηκε από αντιδραστικούς μουσουλμάνους που εξεγέρθηκαν στην περιοχή εναντίον των μεταρρυθμίσεων του Ατατούρκ και κυρίως της κατάργησης του Χαλιφάτου. Επικεφαλής της μικρής εξέγερσης ήταν ένας θρησκευτικός ηγέτης του μεγάλου μουσουλμανικού τάγματος των Νακσιμπεντί το οποίο είχε απαγορευτεί, μαζί με όλα τα άλλα θρησκευτικά τάγματα και αδελφότητες αμέσως μετά την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας το 1923. Ταυτισμένο με την εξουσία στην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από την περίοδο του Μαχμούτ Β στις αρχές του 19ου αιώνα, όπως πριν από αυτό ήταν συνδεδεμένο το τάγμα των Μπεκτασίδων με τους Γενίτσαρους, το τάγμα των Νακσιμπεντί αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της απόκλισης ενός τμήματος του ισλαμικού μυστικισμού προς τα εγκόσμια και την πολιτική. Το κεφάλι του Κουμπιλάι καρφώθηκε σε ένα παλούκι που οι εξεγερμένοι δερβίσιδες και ο όχλος περιέφερε στους δρόμους μέχρι η Άγκυρα να καταστείλει την εξέγερση και να καταδικάσει πολλούς από τους εξεγερθέντες σε θάνατο.

Συλλογικό τραύμα

Η εξέγερση αυτή όμως, παρά την μικρή της έκταση, προκάλεσε ένα τεράστιο σοκ στις «κεμαλικές» ελίτ της Αγκύρας, της Κωνσταντινούπολης και της Σμύρνης που συνειδητοποίησαν με τρόμο ότι όχι μόνο οι αλλαγές του Ατατούρκ παρέμεναν στην επιφάνεια και σε ένα πολύ περιορισμένο τμήμα της κοινωνίας, αλλά και ότι η δύναμη των μουσουλμανικών αδελφοτήτων μπορούσε να αποτελέσει ακόμα μεγάλη απειλή για την νεογέννητη ακόμα εκκοσμικευμένη Τουρκική Δημοκρατία.

Οι πιο ανεκτική μέχρι τότε στάση του νέου πολιτεύματος απέναντι στο Ισλάμ θα αλλάξει, θα σκληρύνει, ο ορισμός του λαϊκού κράτους θα γίνει πολύ πιο αυστηρός, το κάλεσμα για προσευχή, το εζάνι, θα επιβληθεί να γίνεται στα τούρκικα και όχι στα αραβικά και το Κοράνι θα μεταφραστεί στα τουρκικά, κάτι βέβηλο για τους τότε μουσουλμάνους.

Το τραύμα της Μενεμένης διαιωνίστηκε μέχρι πρότινος και λειτούργησε σαν καταλύτης στο συλλογικό υποσυνείδητο της Τουρκίας βάζοντας την πρώτη γραμμή του μεγάλου διαχωρισμού ανάμεσα στους «κεμαλιστές» και τους «ισλαμιστές». Παρόλο που αμβλύνθηκε μετά την άνοδο του Αντνάν Μεντερές στην εξουσία το 1950 και τη σταδιακή πορεία ενδυνάμωσης του πολιτικού και κοινωνικού ισλάμ στην Τουρκία, που έφτασε μέχρι την άνοδο του ΑΚΡ στην εξουσία το 2002.

Τροφή στην πόλωση

«Αν χάσει την εξουσία το ΑΚΡ και ο Ταγίπ Ερντογάν για μας η ζωή θα γίνει πάλι δύσκολη. Πριν το ΑΚΡ ήταν πολύ δύσκολα για γυναίκες σας κι εμάς αλλά και για όλους τους πιστούς μουσουλμάνους. Θα είναι πολύ δύσκολα για όλους εμάς», μας λέει μια νεαρή κοπέλα σε ένα κατάστημα στην καρδιά του Ικονίου, που φοράει ένα πολύ κομψό κεφαλομάντηλο, με τα όμορφα χαρακτηριστικά της να τονίζονται από ένα διακριτικό μακιγιάζ.

Ο φόβος αυτός, ότι οι «άλλοι», οι «κεμαλιστές» θα τους αφαιρέσουν όλα όσα έχουν κερδίσει τα τελευταία χρόνια είναι βαθιά ριζωμένος στους οπαδούς του ΑΚΡ και του Ταγίπ Ερντογάν, μαζί με τον κυρίαρχο φόβο ότι η Τουρκία κινδυνεύει από μια διεθνή συνομωσία που απειλεί άμεσα την ύπαρξη της.

«Ο Ταγίπ Ερντογάν και το ΑΚΡ τροφοδοτούν αυτόν τον φόβο και αυτή την αίσθηση απειλής ότι αν έρθει στην προεδρία ο Μουχαρέμ Ιντζέ και η συμμαχία του έχει την πλειοψηφία στην Εθνοσυνέλευση, θα υπάρχουν διώξεις εναντίον των πιστών μουσουλμάνων. Τροφοδοτεί διαρκώς τον φόβο του «άλλου» και παρουσιάζεται ως ο ηγέτης αλλά και ο εκφραστής του Ισλάμ. Ο Ταγίπ Ερντογάν θέλει να κρατήσει ανοιχτές τις πληγές αυτού που θεωρείται ως η παραδοσιακή αντιπαράθεση και διχόνοια στην τουρκική κοινωνία και που μέχρι πρότινος ίσχυε, αλλά ήδη με πολύ γκρίζες γραμμές. Η πόλωση «κεμαλισμού»-«ισλαμισμού» αυτή τον στηρίζει. Αλλά η κοινωνία πια δεν λειτουργεί μέσα σε αυτές τις διαχωριστικές γραμμές», μας λέει ένας ακαδημαϊκός που καταγράφει συστηματικά τις μεταλλάξεις στη τουρκική κοινωνία.

Η παλιά αγορά του Ικονίου στην καρδιά του κέντρου της πόλης έχει χαμηλά σπίτια και τα μικρά τζαμιά των Σελτσούκων δίνουν μια ευχάριστη αίσθηση οικειότητας. Πόλη εύπορη, ένα από τα κέντρα των ισλαμιστών επιχειρηματικών που έκαναν την εμφάνιση τους την δεκαετία του 90, των Τίγρεων της Ανατολίας, το Ικόνιο δεν είναι σαν την Σμύρνη με το «Κορντόν» και το γρασίδι του και τις μπύρες και τις κιθάρες αλλά η αστικοποίηση έχει βγάλει πολύ γερές ρίζες πια και εδώ. Την τελευταία φορά που είχα έρθει στο Ικόνιο την περίοδο του Ραμαζανιού ήταν πριν από δεκαπέντε χρόνια και όχι μόνο κανείς δεν έτρωγε, δεν έπινε και δεν κάπνιζε στον δημόσιο χώρο αλλά ούτε εγώ είχα τολμήσει να βάλω οτιδήποτε στο στόμα μου. Χθες, όλα σχεδόν τα εστιατόρια και τα καφέ ήταν ανοιχτά κατά την διάρκεια της μέρας και πολλοί ήταν αυτοί που δεν τηρούσαν την νηστεία.

«Κοινωνική ειρήνη»

Η νύχτα έχει πέσει στο Ικόνιο κι ο κόσμος έχει βγει στους δρόμους μετά το ιφτάρ, το τελετουργικό πρώτο γεύμα μετά την ολοήμερη νηστεία το οποίο γιορτάζεται και από αυτούς που δεν νηστεύουν. Περασμένες δέκα το βράδυ, οι βιτρίνες των ανοιχτών μαγαζιών αλλάζουν τα χρώματα των δρόμων και στα περίπτερα των κομμάτων τα μέλη, τα στελέχη και οι οπαδοί τους αρχίσουν να δραστηριοποιούνται.

«Πιο είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα της Τουρκίας σήμερα;», ρωτάμε μια παρέα νεαρών μελών του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος (CHP), που είναι συγκεντρωμένοι γύρω από το περίπτερο του κόμματος γεμάτο κόσμο.

ΟΙ απαντήσεις που παίρνουμε είναι «παιδεία», «δικαιοσύνη», «ελευθερία» και «δημοκρατία».

«Η Τουρκία σήμερα βρίσκεται στο χείλος του γκρεμού, έχουμε μια χώρα στην οποία έχουν καταστραφεί όλοι οι θεσμοί, όπου η κυβέρνηση και ο Πρόεδρος καλλιεργούν την πόλωση και τον φόβο του «άλλου», αποξενώνουν συστηματικά όποιον δεν είναι μαζί τους και τον κατηγορούν για προδοσία και έχει τις χειρότερες σχέσεις που είχε ποτέ με τους γείτονες της και την ΕΕ και τις ΗΠΑ», μου λέει ένας νεαρός με φωνή γεμάτη πάθος.

«Το CHP είναι το κόμμα που με εκφράζει και σαν πολίτη και σαν γυναίκα, θέλω δημοκρατία και δικαιοσύνη, δεν θα έχω κανένα πρόβλημα σε μια Τουρκία του CHP», μας λέει μια κοπέλα που συμμετέχει ενεργά στην εκστρατεία του κόμματος στο Ικόνιο και που φοράει κεφαλομάντηλο.

Γύρω μας βλέπουμε τώρα αρκετές, όχι πολλές αλλά αρκετές κοπέλες και γυναίκες με κεφαλομάντηλο να τραγουδάνε ένα από τα τραγούδια υπέρ του Κεμάλ Ατατούρκ.

«Αυτό που θέλουμε είναι κοινωνική ειρήνη και δημοκρατία και δικαιοσύνη. Οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα μας έχουν αρχίσει να αμβλύνονται και πια πρέπει να βρούμε έναν νέο τρόπο συμβίωσης, μακριά από την πόλωση που φέρνει ο Ερντογάν. Γι’αυτό στηρίζουμε την συμμαχία που κάναμε ως κόμμα με το Καλό Κόμμα της Μεράλ Ακσενέρ αλλά και με τους ισλαμιστές του Κόμματος της Ευδαιμονίας (SP). Με το Κόμμα της Ευδαιμονίας μας χωρίζουν πολλά από ιδεολογικής απόψεως, αν και έχουμε και κοινά όπως ο αντι-ιμπεριαλισμός και η κοινωνική δικαιοσύνη. Πάνω από όλα όμως μας ενώνει η ανάγκη για κοινωνική ειρήνευση πια», μας λέει ένας μεσήλικας, μέλος του CHP, από την αριστερή πτέρυγα του κόμματος. Που πιστεύει και θεωρεί αναγκαίο ότι η συμμαχία θα πρέπει να συνεχιστεί και μετά τις εκλογές και να διευρυνθεί στην κοινωνία.

Ακούμε πάντως και κάποιες άλλες φωνές στο CHP, λίγες, που για την συμμαχία με το SP μας λένε ότι «αυτός που πνίγεται θα αγκαλιάσει το φίδι».

«Οι ξένες δυνάμεις»

Περίπου διακόσια μέτρα πιο μακριά από το περίπτερο του CHP, που στην καρδιά του «ισλαμικού» Ικονίου έχει τον περισσότερο κόσμο αυτό το βράδυ, είναι το περίπτερο του ΑΚΡ. Ο κόσμος είναι πολύ λιγότερος και μοιάζει υποτονικός.  Μιλάμε και εκεί με νεαρούς και νεαρές του κόμματος.

«Ποιο είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα της Τουρκίας;», ρωτάμε πάλι.

«Το μεγαλύτερο πρόβλημα της Τουρκίας είναι οι ξένες δυνάμεις που απειλούν την χώρα μας και εργάζονται εναντίον μας», μας απαντά ένας πράος και ευγενικός νέος άντρας που φαίνεται ότι είναι ο επικεφαλής του περιπτέρου και όλοι οι άλλοι συμφωνούν με πάθος.

«Οι ξένες δυνάμεις προσπαθούν να κάνουν ότι έκαναν και επί Αμπτουλχαμίτ Β και τότε κατάφεραν να διασπάσουν την Αυτοκρατορία μας. Τώρα πάλι προσπαθούν αλλά τώρα ευτυχώς έχουμε τον Ταγίπ Ερντογάν», μας λέει ένας άλλος νεαρός.

Οταν αναφέρω το SP και την συμμαχία που έκανε με τους «κεμαλιστές» τα πρόσωπα τους συνοφρυώνονται και όλοι μας λένε ότι πρόκειται για «προδοσία» και ότι το SP  και ο αρχηγός του, ο Τεμέλ Καραμολάογλου, είναι «προδότες» του ισλαμικού αγώνα.

«Μαζί με τον Κεμάλ Κιλιντστάρογλου και τον Μουραχέμ Ιντζέ που βρίσκονται στην καρδιά των αλλαγών στον χώρο του «κεμαλισμού», ο Τεμέλ Καραμολάογλου είναι ο καταλύτης των αλλαγών που συντελούνται στον χώρο του «ισλαμισμού», μας λέει ο ακαδημαϊκός συνομιλητής του «Π».

«Ο Τεμέλ Καραμολλάογλου αποτελεί ενωτικό στοιχείο, σε αντίθεση με την Μεράλ Ακσενέρ που είναι διασπαστικό λόγω της αντίδρασης της απέναντι στο φιλοκουρδικό κόμμα της Δημοκρατίας των Λαών (HDP). Είναι μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα προσωπικότητα και αυτά που γίνονται στους κόλπους του ευρύτερου ισλαμισκού κινήματος είναι πολύ σημαντικά».

Όπως σημειώνουν και άλλοι συνομιλητές του «Π» οι οποίοι παρακολουθούν συστηματικά τις κοινωνικές δυναμικές, η νέα «ισλαμική» μεσαία τάξη έχει αναπτύξει μια αυξανόμενη δυσαρέσκεια απέναντι στον Ταγίπ Ερνγτογάν λόγω της αστάθειας που νιώθουν ότι κυριαρχεί στην χώρα και στην οικονομία. Οι τάξεις αυτές ανησυχούν για το μέλλον τους και δεν κοιτούν τόσο έντονα το παρελθόν και κυρίως το παρελθόν όπως το αφηγούνται το ΑΚΡ και ο Τούρκος Πρόεδρος. Στις τάξεις αυτές, τόσο στις μεγαλύτερες γενιές όσο όμως και στις νεότερες, το SP  του Τεμέλ Καραμολλάογλου μπορεί να λειτουργήσει πια ως σοβαρή εναλλακτική. Και αυτό διότι ο εβδομηντάχρονος σχεδόν «θείος Τεμέλ», όπως χαϊδευτικά αποκαλούν το αρχηγό τους οι νέοι του κόμματος, έχει υιοθετήσει ένα αφήγημα στο οποίο κατηγορεί το ΑΚΡ και τον Ταγίπ Ερντογάν ότι έχουν αλλάξει και διαστρεβλώσει τις αξίες του Ισλάμ αλλά και γιατί μετά την συμμαχία με το «κεμαλικό» CHP υπάρχει μια αίσθηση ανακούφισης όσον αφορά την επόμενη μέρα καθώς το SP θα είναι σε όποιο κυβερνητικό σχήμα προκύψει αν η συμμαχία κερδίσει τις εκλογές.

«Βασικές μας αρχές είναι ότι η πλειοψηφία δεν έχει όλα τα δικαιώματα να επιβάλει αυτά που θέλει στην μειοψηφία, η δικαιοσύνη δεν προέρχεται από την ισχύ ή την εξουσία αλλά είναι βασική αρχή από μόνη της και πρέπει να τηρείται, το ισλαμ δεν πρέπει να χρησιμοποιείται στην πολιτική και δεν πρέπει να γίνονται διαχωρισμοί με βάση καμία διάκριση», μας είπε ένα στέλεχος του SP. Τονίζοντας μας ότι η συμμαχία με το CHP δεν είναι απλά μέρος μιας αντιπαλότητας με τον Ταγίπ Ερντογάν αλλά μια ευρύτερη προσπάθεια να γεφυρωθούν τα χάσματα στην τουρκική κοινωνία. Μιλώντας με δυο νέους επιχειρηματίες μέλη του κόμματος, οι λέξεις που ερχόντουσαν πιο συχνά στην συζήτηση ήταν δικαιοσύνη, δημοκρατία και συμμαχία αρχών με το CHP και το κόμμα της Μεράλ Ακσενέρ.

 

Ακόμα κανείς δεν τολμά να προβλέψει αν το SP θα λειτουργήσει έτσι σε μεγάλη κλίμακα, ξεπερνώντας το περίπου 3% στο οποίο φαίνεται να βρίσκεται σήμερα, έχοντας ξεκινήσει από κάτω του 1%, ή σε μικρότερη και αν ένα μέρος των νέων «ισλαμικών» μεσαίων τάξεων θα ψηφίσουν μακριά από την παγίδα της πόλωσης και του φόβου που καλλιεργεί ο Ταγίπ Ερντογάν ή όχι, λένε οι συνομιλητές του «Π».

Ωστόσο, η ρωγμή ηθικής αμφισβήτησης και νομιμοποίησης που το SP έχει ανοίξει στα θεμέλια του «μονοπωλίου» του ισλαμισμού του ΑΚΡ αλλά και στο πολωτικό αφήγημα του Ταγίπ Ερντογάν, αποτελούν αναμφισβήτητα μια νέα δυναμική ωρίμανσης της τουρκικής κοινωνίας, εκτιμούν.

Στον δρόμο μας για τον σιδηροδρομικό σταθμό του Ικονίου περνάμε από το μεγάλο μνημείο του Τζαλάλ αλ Ντιν Ρουμί, στην καρδιά της πόλης. Το μυαλό μου είναι βαθιά βυθισμένο σε όλα αυτά που είδα και άκουσα στο Ικόνιο, σε όλη αυτή την Τουρκία που προσπαθεί να βρει νέους τρόπους συμβίωσης και συνύπαρξης.

Ο πράσινος και μυτερός τρούλος του μαυσωλείου του Ρουμί υψώνεται στον ουρανό και άξαφνα σκέφτομαι πόσο ανάγκη έχει σήμερα η Τουρκία το μήνυμα του για αγάπη, συμφιλίωση και αρμονική συμβίωση: «Όποιος κι αν είσαι έλα, έλα».

Επόμενο άρθρο:


Επιστροφή
στην αρχή