Οδοιπορικό στην Τουρκία: Στα στενά της «άπιστης Σμύρνης»

ΕΙΔΗΣΕΙΣ /ΔΙΕΘΝΗ
01 / 09
«Η Σμύρνη είναι η πόλη της ελευθερίας και του δυτικού τρόπου ζωής, εδώ ο καθένας ζει με τον τρόπο που επιθυμεί...», μας λέει ένας φίλος μου

Τα φώτα της Σμύρνης απλώνονται από κάτω μας μέχρι τα σκοτεινά νερά του κόλπου της και πιο μακριά του Αιγαίου. Το λεωφορείο μας από την Κωνσταντινούπολη, αφού αγκομάχησε να ανέβει τους λόφους που δεσπόζουν πάνω από την πόλη, κατεβαίνει τώρα με ευκολία για την καρδιά της τουρκικής μεγαλούπολης του Αιγαίου. Του προπύργιου αυτής που πολιτικοί και δημοσιογράφοι ονομάζουμε «κεμαλικής» Τουρκίας και του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP). Φτάνουμε στο κέντρο της πόλης, στο Κονάκ, και περπατάμε δίπλα στη θάλασσα μέχρι το Αλσαντζάκ, την καρδιά από ό,τι έχει απομείνει από την παλιά πόλη πριν το 1922. Είναι Παρασκευή βράδυ, σχεδόν μεσάνυχτα, και τα σοκάκια, που τα περισσότερα δεν έχουν ονόματα αλλά τετραψήφιους αριθμούς, είναι γεμάτα κόσμο. Μπαρ, καφέ, μεζεδοπωλεία, ταβέρνες, νέοι, μεσήλικες, μερικοί πιο ηλικιωμένοι. Χαμογελαστές κοπέλες και γυναίκες με μικρά μπλουζάκια, στενά παντελόνια, πολύ κοντά μίνι, ντεκολτέ, πολλές έχουν τατουάζ, άντρες άνετοι και ανέμελοι, συνηθισμένοι να είναι ανάμεσα σε όλες αυτές τις όμορφες και ελαφρά ντυμένες γυναίκες.

«Γκιαβούρ Ϊζμιρ»

Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και κυρίως προς το τέλος της στα χρόνια του Αμπντουλχαμίτ Β’, πολλοί αντιδραστικοί μουσουλμάνοι μιλούσαν υποτιμητικά για «γκιαβούρ Ίζμιρ», «άπιστη Σμύρνη», τόσο λόγω του μεγάλου αριθμού χριστιανών, κυρίως Ελλήνων, και Εβραίων που είχε, αλλά όσο και για τον φιλελεύθερο και δυτικό τρόπο ζωής που κυριαρχούσε ήδη στην κουλτούρα της πόλης. Κάτι που ποτέ δεν έλεγαν για τη Θεσσαλονίκη παρόλο που και εκεί το χριστιανικό στοιχείο ήταν πολύ μεγάλο, μαζί βεβαίως και με το εβραϊκό. Την έκφραση αυτή για την «άπιστη Σμύρνη» τη χρησιμοποιούν τα τελευταία αρκετά χρόνια και πολιτικοί και υποστηρικτές του ΑΚΡ, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις και από τον τοπικό πληθυσμό αλλά και από τους πολιτικούς του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP). «Το ΑΚΡ προσπάθησε πολλές φορές να «αλώσει» τη Σμύρνη αλλά ποτέ δεν τα κατάφερε. Θυμάμαι μια περίοδο που διάφοροι ισλαμιστές περνούσαν από τα καφέ και τα μπαρ και μας άφηναν χαρτάκια που έλεγαν ότι το αλκοόλ είναι αμαρτία, αλλά αντιδρούσαμε όλοι συστηματικά και σταμάτησαν. Υπάρχουν φυσικά κάποιες περιοχές έξω από το κέντρο και στην περιφέρεια της Σμύρνης όπου κυριαρχούν οι συντηρητικοί αλλά εξακολουθούν να είναι η μειονότητα και κυρίως δεν κατάφεραν ποτέ να αλλοιώσουν ούτε στο ελάχιστο τον φιλελεύθερο τρόπο ζωής που αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της κουλτούρας της Σμύρνης. Τα τελευταία χρόνια παρατηρούσε μάλιστα και μία όλο και μεγαλύτερη ευκολία αμοιβαίας αποδοχής του τρόπου ζωής στη Σμύρνη. Ούτε οι ισλαμιστές προσπαθούν να κάνουν κηρύγματα και κινήσεις επιβολής του δικού τους τρόπου, ούτε όμως και ακραίοι κεμαλιστές προσβάλλουν κοπέλες και γυναίκες που φοράνε κεφαλομάντιλα, γιατί είχαμε και τέτοιες περιπτώσεις». Ο νεαρός ακαδημαϊκός που μας μιλάει είναι κουρδικής καταγωγής, γέννημα θρέμμα της Σμύρνης που έχει ζήσει και σε άλλες μεγάλες πόλεις της Τουρκίας αλλά θεωρεί ότι στη Σμύρνη η ζωή είναι πιο άνετη.

Μετανάστες στη Σμύρνη

Σάββατο πρωί, περιδιαβαίνουμε στο Αλσαντζάκ και στο Κονάκ, τις περιοχές που πριν το 1922 ήταν η καρδιά της κοινωνικής, πολιτισμικής και οικονομικής ζωής της πόλης. Το ελληνικό και το γαλλικό προξενείο είναι ακριβώς απέναντι από τη θάλασσα, απομεινάρια, μαζί με άλλα ευρωπαϊκά προξενεία, εκείνης της παλιάς κοσμοπολίτικης Σμύρνης. Η παραλία απέναντι, όπου σήμερα απλώνεται το περίφημο «Κορντόν», ο περίπατος της Σμύρνης με το φρέσκο γρασίδι του και τους καθαρούς ποδηλατόδρομους, είχε υποδεχθεί μετά το 1492 τους χιλιάδες Εβραίους που εκδιώχθηκαν απάνθρωπα από τη χριστιανική Ισπανία και είχε γίνει τόπος μαρτυρίου για τους χιλιάδες Έλληνες που προσπαθούσαν απεγνωσμένα να γλυτώσουν από το μένος του τουρκικού στρατού το 1922. Πιο κάτω<+Text_Normal>, όσα παλιά οθωμανικά κτήρια έχουν απομείνει, όπως για παράδειγμα το χρηματιστήριο της Σμύρνης που χτίστηκε το 1901 από τον Αμπντουλχαμίτ Β’, όπως και παλιά αρχοντικά, μαρτυρούν τη βαθιά αστική παράδοση της πόλης, αλλά και τη συμβίωση των τόσο διαφορετικών εθνοτικών και θρησκευτικών κοινοτήτων της. Τα τελευταία χρόνια καταγράφεται μια πολύ σημαντική μετανάστευση από την Κωνσταντινούπολη στη Σμύρνη, η οποία για το 2017 ήταν η δεύτερη πόλη μετά το Βερολίνο στη λίστα των πόλεων του κόσμου με τις μεγαλύτερες αυξήσεις στις τιμές των ακινήτων. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, το 2016 μετανάστευσαν στη Σμύρνη από την Κωνσταντινούπολη δεκαέξι χιλιάδες άτομα και το 2017 δεκαοχτώ χιλιάδες. Οι αριθμοί δεν είναι από μόνοι τους τόσο μεγάλοι, αλλά η συντριπτική πλειονότητα των μεταναστών αυτών είναι άνθρωποι με πολύ υψηλό μορφωτικό επίπεδο και πολύ μεγάλα εισοδήματα. Ορισμένοι δημοσιογράφοι και κοινωνιολόγοι κάνουν λόγο για «drain brain» από την Κωνσταντινούπολη στη Σμύρνη. «Δεν είναι μόνο το γεγονός ότι είναι πια πιο εύκολο να βρει κανείς δουλειά στη Σμύρνη και κυρίως για όσους έχουν υψηλό επαγγελματικό προφίλ και γιατί η ποιότητα ζωής είναι σαφώς καλύτερη από την Κωνσταντινούπολη. Είναι και γιατί πολλοί φιλελεύθεροι και δυτικότροποι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης θέλουν να φύγουν από μια πόλη που δεν θεωρούν πια δική τους για να έρθουν σε μια πόλη που θεωρούν ότι μπορούν να ζήσουν άνετα και μέσα σε ένα περιβάλλον εντελώς δυτικό». Αυτό μας λέει ένας νεαρός ακαδημαϊκός, γέννημα θρέμμα της Σμύρνης. Μας εξηγεί ότι η βαθιά αστική παράδοση της Σμύρνης, καθώς και η συνέχειά της μετά την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας ως κράτους έθνους συνεχίστηκε κυρίως διότι η συντηρητική πλειονότητα των νέων κατοίκων της πόλης, και πριν το 1922, ήταν Τούρκοι από τα Βαλκάνια, τη βόρεια Ελλάδα και την Κρήτη, οι οποίοι ήταν οικείοι με τον αστικό πολιτισμό, ενώ διατηρούσαν μια πολύ διαφορετική σχέση με το ισλάμ από ό,τι οι Τούρκοι της Ανατολίας και της Μαύρης Θάλασσας. Είμαστε στη μέση του Ραμαζανιού, της μεγάλης μουσουλμανικής γιορτής που κρατά έναν μήνα, και κάθε μέρα από την ανατολή μέχρι τη δύση του ηλίου επιβάλλεται πλήρης νηστεία, ούτε φαγητό, ούτε νερό, ούτε καν τσιγάρο. Αλλά τα καφέ και τα εστιατόρια και τα μπαρ ήταν πάντα γεμάτα όλες τις ώρες της ημέρας.

O έντονος «κεμαλισμός»

Μαζί με την Κωνσταντινούπολη, η Σμύρνη έγινε αμέσως το προπύργιο της νέας κεμαλικής αστικής τάξης, η οποία αντικατέστησε σταδιακά τις παλιές αστικές τάξεις των μειονοτήτων και των νέων κεμαλικών ελίτ. Στη Σμύρνη, αυτό που εμείς ονομάζουμε «κεμαλισμός» έμεινε ακόμα πιο έντονος και διέπει όλες τις μορφές τις καθημερινής ζωής και της πολιτικής. Χωρίς αυτό όμως να σημαίνει ότι το CHP έχει το μονοπώλιο των ψήφων των κατοίκων της πόλης. Στις εκλογές του Νοεμβρίου του 2015, το CHP έλαβε 46,8%, το ΑΚΡ 31%, το Κόμμα της Εθνικιστικής Δράσης (ΜΗΡ) 11,4% και το φιλοκουρδικό HDP 8,6%. Στην περιοχή Καρσίγιακα, στο ευρύτερο κέντρο της πόλης, το CHP έφτασε το 66,5% στις εκλογές του Νοεμβρίου, ενώ συνολικά στη Σμύρνη το «όχι» στο δημοψήφισμα του 2017 έφτασε στο 68,8%, ένα από τα υψηλότερα ποσοστά του «όχι» στην Τουρκία.

Τι είναι ο «κεμαλισμός»;

Ο «κεμαλισμός» ωστόσο για πολλούς κατοίκους της πόλης, αλλά και της Τουρκίας, δεν βιώνεται, ούτε ορίζεται όπως τον ορίζουμε ή τον εννοούμε πολλές φορές εμείς στο εξωτερικό. Όπως μου εξηγούν πολλοί συνομιλητές μου στη Σμύρνη, ο καθένας όμως δίνοντας τη δική του οπτική γωνία του «κεμαλισμού», υπάρχουν τρεις βασικές εκφάνσεις του αλλά και πολλές υποδιαιρέσεις του. Αυτό που ονομάζουμε «κεμαλισμός» έχει στοιχεία κοινωνικής επανάστασης, όπως της ριζικής επανάστασης που έφερε ο Ατατούρκ στη μετα-οθωμανική τουρκική κοινωνία, ενώ ήδη από τη δεκαετία του ’40, αλλά κυρίως του ‘60, έλαβε και μια αριστερή διάσταση. Οι εκφραστές του κινήματος του ‘68 στην Τουρκία ήταν «κεμαλιστές», ενώ ο Μπουλέντ Ετζεβίτ, ένας από τους πιο αριστερούς ηγέτες της Τουρκίας ανήκε στον κεμαλικό χώρο. Μετά το πραξικόπημα του ’80 του Κενάν Εβρέν, που και αυτός ήταν «κεμαλιστής», δημιουργήθηκε ο όρος «ατατουρκισμός», ο οποίος είχε πιο αυταρχικά χαρακτηριστικά προς όλες τις κατευθύνσεις και ήταν μια προσπάθεια να «αποστειρώσει» τον κεμαλισμό από την Αριστερά. Ενώ διατήρησε μια παράξενη σχέση με τον ισλαμισμό, καθώς από τη μια μεριά δημιούργησε την τουρκοϊσλαμική σύνθεση ως ανάχωμα απέναντι στην Αριστερά και αργότερα στο ΡΚΚ και τον αριστερό κουρδικό εθνικισμό, το 1997 έριξε τον ισλαμιστή Νετζμετίν Ερμπακάν και ξεκίνησε μια μετωπική σύγκρουση με το ισλάμ, η οποία δεν θα αμβλυνθεί παρά μόνο τα χρόνια μετά την άνοδο στην εξουσία του ΑΚΡ. Από τον «κεμαλισμό» προέρχεται και ο «κρατικοεθνικισμός», ulusalcik, που αποτελεί την πιο εθνικιστική και κρατιστική έκφραση του κεμαλισμού. Οι αριστεροί και οι σοσιαλδημοκράτες του «κεμαλισμού» θεωρούν συχνά ότι αυτός που «διαστρέβλωσε» τις αρχικές απόψεις και την κληρονομιά του Ατατούρκ ήταν ο διάδοχος και παλιός συμπολεμιστής τους Ισμέτ Ινονού, ενώ την ίδια κακή εικόνα για τον Ινονού έχουν και οι ισλαμιστές που θεωρούν ότι αυτός είναι υπεύθυνος για την καταπίεση που υπέστη το ισλάμ στην Τουρκία μετά τη δεκαετία του ’40. Πάντως, βασικά χαρακτηριστικά του όποιου «κεμαλισμού» είναι ο εκσυγχρονισμός, με πρότυπο τον δυτικό πολιτισμό, ο θετικισμός και ο πατριωτισμός. «Εδώ στη Σμύρνη ζούμε άνετα σαν γυναίκες, κυκλοφορούμε με ό,τι ρούχα θέλουμε, δεν μας πειράζει κανένας, δεν μας παρενοχλεί κανένας. Είναι η μόνη πόλη στην Τουρκία που η ζωή για τις γυναίκες είναι τόσο καλή, τόσο εύκολη, τόσο ελεύθερη. Και αυτό οφείλεται στον ιδιαίτερο χαρακτήρα της Σμύρνης, αλλά και στην κουλτούρα του Ατατούρκ και της επανάστασής του», μας λέει μια νεαρή κοπέλα που κάθεται μαζί με την παρέα της στο ’Κορντόν’ της παραλίας, μαζί με εκατοντάδες άλλες παρέες ανδρών και γυναικών, κοριτσιών και αγοριών που πίνουν μπίρες, τρώνε και παίζουν κιθάρα πάνω στο γρασίδι, όπως θα έβλεπε κανείς σε κάθε πάρκο των μεγάλων ευρωπαϊκών πόλεων».

Βαθιές αλλαγές

Ο κεμαλισμός δεν είναι κάτι μονολιθικό, ούτε φυσικά στάσιμο, βρίσκεται, όπως ολάκερη η Τουρκία, σε πλήρη εξέλιξη και αλλαγή, ακόμα πιο πολύ την τελευταία περίοδο. Τόσο η ιδεολογία όσο και το CHP, κάτι που γίνεται παράλληλα και αλληλένδετα. «Ο Μουχαρέμ Ιντζέ δείχνει ένα πολύ διαφορετικό ύφος και έκφραση του κόμματος και του ό,τι εννοούμε ’κεμαλισμό’, προσπαθεί να ενσωματώσει όλα τα διαφορετικά στοιχεία του κόμματος, από τους αριστερούς μέχρι τους εθνικιστές αν και ο ίδιος δεν έχει αλλάξει πολύ καθώς ήταν για χρόνια πολύ ενεργός στον χώρο του ατατουρκισμού. Στέλνει συστηματικά μηνύματα στους συντηρητικούς «ισλαμιστές» ότι δεν θα αλλάξει η ζωή τους και ότι τα κοινωνικά τους κεκτημένα δεν θα χαθούν αν εκλεγεί αυτός Πρόεδρος. Έχει υιοθετήσει ένα εντυπωσιακά καινούργιο αφήγημα και ύφος σχετικά με τους Κούρδους, κάτι που δεν το περίμενε κανείς», μας λέει ένας ακαδημαϊκός. Και συνεχίζει τονίζοντας: «Και όλα αυτά όχι μόνο επειδή υπάρχει η εκλογική αναμέτρηση και θέλει να κερδίσει τον Ταγίπ Ερντογάν. Στους κόλπους του CHP έχει αρχίσει εδώ και πολύ καιρό, χάρη στον «αφανή ήρωα» Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου, ο οποίος είναι Αλεβίτης και δεν προέρχεται από τις «κεμαλικές» ελίτ των προσφύγων από τα Βαλκάνια, μια βαθιά αλλαγή. Μια προσπάθεια εκσυγχρονισμού της ιδεολογίας του κόμματος με σκοπό να μετατραπεί σε κόμμα ενσωμάτωσης της διαφορετικότητας. Δεν είναι εύκολος ο αγώνας αυτός καθώς υπάρχουν ακόμα πολύ ισχυρά εθνικιστικά και αυταρχικά στοιχεία στο CHP. Αλλά σίγουρα το ύφος και η θετική δυναμική που έχει δημιουργήσει ο Μουχαρέμ Ιντζέ είναι ενδείξεις βαθύτερων αλλαγών και στον χώρο του «κεμαλισμού»». Με τις ισορροπίες να είναι πολύ λεπτές ενόψει των εκλογών και με τους υπολογισμούς του κάθε πολίτη να στηρίζονται όχι μόνο στη στήριξη ή την αντιπαράθεσή του απέναντι στον Ταγίπ Ερντογάν αλλά και στα ευρύτερα αιτήματα της δημοκρατίας και της δικαιοσύνης, η εκλογική συμπεριφορά την 24η Ιουνίου μπορεί να φέρει πολλές εκπλήξεις. «Κι εγώ ο ίδιος αλλά και άλλοι φίλοι και γνωστοί μου θα ψηφίσουμε στις προεδρικές εκλογές τον Μουχαρέμ Ιντζέ αλλά στις βουλευτικές το HDP γιατί οι Κούρδοι πρέπει πια να είναι στη Εθνοσυνέλευση», μας λέει ένας μεσήλικας φίλος μου που ανήκει στον χώρο του «κεμαλισμού» και που στηρίζει παραδοσιακά το CHP. Ακούγοντας αυτά τα λόγια συνειδητοποίησα πόσο μεγάλες είναι οι μετακινήσεις των πολιτικοϊδεολογικών και κοινωνικών τεκτονικών πλακών στην Τουρκία, τόσο μεγάλες που «κεμαλιστές» Τούρκοι, έστω κι αν είναι λίγοι, να ετοιμάζονται να ψηφίσουν ένα φιλοκουρδικό κόμμα που μέχρι πρότινος ήταν για αυτούς υπαρξιακός εχθρός. Περπατώντας για να πάρουμε το τρένο για το Ικόνιο, βλέπουμε στην ιστορική πλατεία της Σμύρνης δύο κοπέλες με κεφαλομάντιλα και από πάνω τους το χαρακτηριστικό καπέλο που φορούν στις τελετές αποφοίτησής τους οι φοιτητές για να ποζάρουν μπροστά στο πιο παλιό τζαμί της Σμύρνης. Κάτι που πριν από δεκαπέντε χρόνια ούτε θα μπορούσαν να ονειρευτούν. Και παρόλο που αυτό το χρωστούν αναμφισβήτητα στο ΑΚΡ και στον Ταγίπ Ερντογάν αρνήθηκαν να μας πουν τι θα ψηφίσουν στις εκλογές...

 

Oι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευσή τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν.

Επόμενο άρθρο:

Αφιέρωμα

Οδοιπορικό στην Τουρκία: Ταξίδι στην καρδιά της Ανατολίας

Η Σμύρνη και το Αιγαίο είναι πίσω μας και το τρένο, το «Κόνια Μπλε Εξπρές», μας οδηγεί χωρίς να βιάζεται στα ανατολικά...

03 / 07
Επιστροφή
στην αρχή