Οδοιπορικό στην Τουρκία: Ο Κάιζερ και ο σουλτάνος

ΕΙΔΗΣΕΙΣ /ΔΙΕΘΝΗ
01 / 16
Στο «Τόρος Εξπρές», που διασχίζει την οροσειρά του Ταύρου, η ιστορία τέμνεται με τις πολιτικές αντιφάσεις της Τουρκίας του σήμερα

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΤΟΥΡΚΙΑ: ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΑΡΕΤΑΙΟΣ

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ΕΛΕΝΗ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ

Ένας συρτός, ευλαβικός ψίθυρος ακούγεται από πίσω μας. Καθόμαστε στο βαγόνι 2 του «Τόρος Εξπρές», το τρένο από το Ικόνιο που πηγαίνει παράλληλα με την αχανή και ξερή πεδιάδα της κεντρικής Ανατολίας προς την εύφορη πεδιάδα των Αδάνων, αφού διασχίσει πρώτα την οροσειρά του Ταύρου. Στο μπροστινό κάθισμα ένα ζευγάρι ηλικιωμένων, ο άντρας έχει τα χαρακτηριστικά καλοσυνάτου παππού και προσεύχεται ψιθυρίζοντας αποσπάσματα από το Κοράνι. Στο κάθισμα πίσω δεξιά μας μια νέα κοπέλα, με μια μπλούζα που αφήνει ακάλυπτα τα μπράτσα της και το μπούστο της, έχει φέρει τα γυμνά της πόδια πάνω στο κάθισμα και μιλάει τρυφερά και χαμηλόφωνα στο τηλέφωνο. Από ό,τι καταλαβαίνω μιλάει με τον φίλο της, ο οποίος πρέπει να υπηρετεί κάπου τη στρατιωτική του θητεία.Η ώρα είναι επτά το απόγευμα, ο ήλιος έχει καλυφθεί από μερικά αραιά σύννεφα και τώρα στη δεξιά πλευρά του τρένου υψώνονται τα πρώτα βράχια της οροσειράς του Ταύρου, το φυσικό και επί αιώνες απόρθητο τείχος που χώριζε την Κιλικία και την πεδιάδα των Αδάνων από την υπόλοιπη Ανατολία.

Το «τρελό» όραμα

Τα βουνά μεγαλώνουν και το τρένο μας βυθίζεται σε μια αμέτρητη σειρά τούνελ, μερικές φορές αγκομαχώντας, άλλες πηγαίνοντας πιο γρήγορα. Τα πρώτα τούνελ τα είχαν ανοίξει Γερμανοί μηχανικοί, Αρμένιοι εργοδηγοί και ειδικευμένοι εργάτες που εργάζονταν για το «Εξπρές Βερολίνο - Βαγδάτη», το «τρελό» όραμα του Κάιζερ Γουλιέλμου της Γερμανίας και του σουλτάνου Αμπντουλχαμίτ Β’. Το όραμα δεν ήταν πάντως τόσο τρελό και σίγουρα ήταν ένα από τα μεγαλύτερα γεωστρατηγικά οράματα της σύγχρονης εποχής.

Προσπαθώντας να υπονομεύσει και να υπερκεράσει την τεράστια τότε Βρετανική Αυτοκρατορία, ο Κάιζερ της νέας Γερμανίας και σύμβουλοί του θεώρησαν ότι μια σιδηροδρομική γραμμή που θα ένωνε το Βερολίνο με τη Βαγδάτη, περνώντας μέσα από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και κάνοντας και άλλες υποδιαδρομές, κυρίως προς τη Μέκκα και προς τη διώρυγα του Σουέζ, θα ήταν το μεγαλύτερο γεωστρατηγικό «όπλο» της Γερμανίας. Άποψη που ενισχύθηκε ακόμα περισσότερο την παραμονή του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν μαζί με τον σιδηρόδρομο η γερμανική πολεμική προπαγάνδα στρατολόγησε Γερμανούς και Αυστριακούς οριενταλιστές, που «έστησαν» μια νέα θεωρία περί ισλαμικού ιερού πολέμου, τζιχάντ, με σκοπό να προκαλέσουν ισλαμικές εξεγέρσεις στις βρετανικές αποικίες και να αλλάξουν τον ρουν του πολέμου.

Η κατασκευή της γραμμής από την Κωνσταντινούπολη προς τη Βαγδάτη μετατράπηκε τότε σε αγώνα δρόμου καθώς θα έκρινε τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή τόσο ψυχολογικά όσο και πρακτικά, με τη μεταφορά στρατευμάτων. Η οροσειρά του Ταύρου όμως έγινε ο εφιάλτης των Γερμανών μηχανικών. Οι εργασίες κυλούσαν απελπιστικά αργά λόγω της δυσκολίας να τρυπήσουν τους βράχους και των τραγικών τότε συνθηκών ζωής στα εργοτάξια εξαιτίας της ζέστης και των ασθενειών. Αλλά και των διώξεων κατά των Αρμενίων και της γενοκτονίας τους το 1915 που στέρησε από τους Γερμανούς μηχανικούς τους καλύτερους εργοδηγούς και εργάτες τους. Τα τούνελ άνοιξαν τελικά, αλλά πολύ αργότερα, και η Οθωμανική Αυτοκρατορία διαλύθηκε.

Τραύματα και μύθοι

Η κοιλάδα των Αδάνων απλώνεται τώρα μπροστά μας καθώς ο ήλιος χάνεται πίσω από το τρένο. Στο μυαλό μου έρχονται αυτά που ακούω συνέχεια την τελευταία περίοδο στην Τουρκία για τις ξένες δυνάμεις που θέλουν να εξασθενήσουν την Τουρκία, ακόμα και να τη διαμελίσουν αν μπορούν, και για το πώς ο Αμπντουλχαμίτ Β’ είχε προσπαθήσει να αντισταθεί στους «ξένους», συμμαχώντας με τον Γερμανό Κάιζερ, αλλά και το πώς σήμερα ο Ταγίπ Ερντογάν προσπαθεί να αντισταθεί στις «ξένες δυνάμεις».

Διασχίζοντας την Τουρκία, συνειδητοποιώ πόσο τεράστια συμβολική σημασία έχουν πάρει στο συλλογικό υποσυνείδητο επεισόδια της ιστορίας, τοποθεσίες και προσωπικότητες, που έχουν μετατραπεί σε τραύματα, μύθους και αξιακές πεποιθήσεις. Και πόσο επίμονες πρέπει είναι οι προσπάθειες που έχουν αρχίσει στους κόλπους της τουρκικής κοινωνίας για να ξεπεράσουν αυτούς τους γόρδιους δεσμούς ανάμεσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της Τουρκίας. Αλλά και πόσο κοντά μπορούν να ζουν άνθρωποι διαφορετικών πεποιθήσεων και ιδεολογιών όσο παραμένουν μακριά από τα κυρίαρχα πολωτικά πολιτικά αφηγήματα.

Τέλος νηστείας με... ευρύ συνασπισμό

Προσπαθώντας να βρει καλύτερα σημεία για να βγάλει φωτογραφίες, η Ελένη φτάνει μέχρι το μηχανοστάσιο του τρένου και γνωρίζει έναν καλοσυνάτο εξηντάρη μηχανοδηγό. Η ώρα είναι οκτώ παρά τέταρτο, σε μισή ώρα τελειώνει η ώρα της ολοήμερης νηστείας που θα σταματήσει με το τελετουργικό γεύμα, το ιφτάρι.

Ο μηχανοδηγός μάς καλεί στο πίσω μέρος του τρένου για το ιφτάρι. Από το ανοιχτό παράθυρο βλέπουμε τις γραμμές να χάνονται πίσω μας. Το βαγόνι για τους υπαλλήλους του τρένου μυρίζει σαν κουζίνα σπιτική. Ο φίλος της Ελένης έχει μαγειρέψει σούπα με φασόλια, κρέας με κόκκινη σάλτσα, πιλάφι. Στο πρόχειρο τραπέζι του βαγονιού όλα τα φαγητά είναι τακτοποιημένα με μεράκι και σεβασμό.

Μαζί μας ακόμα τέσσερις υπάλληλοι του τρένου. Μεσήλικες όλοι τους, χαμογελούν όταν μας βλέπουν και ανταγωνίζονται μεταξύ τους ποιος θα μας περιποιηθεί καλύτερα. Ολα είναι έτοιμα, κρατάμε από ένα ποτήρι νερό ο καθένας. Ο εξηντάρης μηχανοδηγός, που οι άλλοι αποκαλούν χαϊδευτικά «μπάμπα», κοιτάζει το ρολόι του. Μόλις γίνεται οκτώ και τέταρτο ακριβώς λένε μια μικρή προσευχή, πίνουμε όλοι μας από μια γουλιά νερό και αρχίζουμε να τρώμε.

Μετά τις πρώτες μπουκιές αρχίζει και η κουβέντα, με τον μονότονο θόρυβο των βαγονιών πάνω στις ράγες να μας κάνει όλους να μιλάμε λίγο πιο δυνατά.

Με ρωτάνε για τον Ταγίπ Ερντογάν και τους ρωτάω κι εγώ. Οι δύο από τους υπαλλήλους είναι με τον Μουχαρέμ Ιντζέ, τον υποψήφιο του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP), ένας τους είχε ψηφίσει ΑΚΡ παλιά αλλά τώρα είναι απογοητευμένος. Ο «μπάμπα» μας κάνει με χαμόγελο το σήμα των Γκρίζων Λύκων και μας λέει ότι είναι με το Κόμμα της Εθνικιστικής Δράσης (ΜΗΡ). Ένας τρίτος είναι με τον Ερντογάν και υψώνει τη γροθιά του φωνάζοντας «είμαι ταγιπιστής».

Αυτός που στηρίζει τον Μουχαρέμ Ιντζέ μετά το φαγητό πηγαίνει σε ένα μικρό κρεβάτι του βαγονιού και προσεύχεται, ενώ εμείς εξακολουθούμε να μιλάμε, αλλά ψιθυριστά, με σεβασμό.

Στο βαγόνι μπαίνει τώρα ένας άλλος υπάλληλος, νέος, που ψηφίζει το φιλοκουρδικό Κόμμα της Δημοκρατίας των Λαών (HDP). Κάνουν πλάκα μεταξύ τους, ο ένας πειράζει τον άλλον, μου λένε ότι μερικές φορές τσακώνονται για τα πολιτικά αλλά ποτέ δεν θυμώνουν στ’ αλήθεια.

«Βλέπεις, είμαστε εδώ από όλα τα κόμματα, από τους εθνικιστές μέχρι το κουρδικό κόμμα, αλλά είμαστε όλοι μαζί, δουλεύουμε μαζί, τρώμε μαζί το ιφτάρι», μου λέει με υπερηφάνεια ένας από τους υπαλλήλους που πιέζει την Ελένη να φάει κι άλλα γλυκά.

Στα Άδανα το παρελθόν θυμίζει μέλλον

Εννιάμισι το πρωί και στο κέντρο των Αδάνων η ζέστη είναι ήδη πολλή, υγρή και βαριά. Tα καταστήματα τώρα ανοίγουν και ο κόσμος κυκλοφορεί βιαστικά στις φαρδιές λεωφόρους με τα φοινικόδεντρα και τις μεγάλες πλατείες.

«Τα Άδανα άρχισαν να γίνονται αστικό κέντρο ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα, είναι μια από τις λίγες πόλεις στην Τουρκία με μακρά αστική ιστορία και παράδοση. Από τα μέσα του 19ου αιώνα είχε σχέσεις εμπορικές με την Ευρώπη αλλά και με τις ΗΠΑ, ήταν από τα μεγαλύτερα εξαγωγικά κέντρα βαμβακιού στη Μεσόγειο. Τα Άδανα έχουν διαφορετική κουλτούρα, κοσμοπολίτικη, θα δεις», μου είχε πει ένας ιστορικός φίλος μου πριν κάνω το ταξίδι αυτό.

Η παλιά αστική τάξη των Αδάνων αποτελείτο κυρίως από Αρμένιους, οι πρώτοι μεγάλοι δήμαρχοι της πόλης ήταν Αρμένιοι, οι οποίοι άρχισαν να διώκονται από τις αρχές του 20ού αιώνα και το 1909 έγινε η μεγάλη «σφαγή των Αδάνων», σκοτεινός οιωνός της Γενοκτονίας που θα ακολουθούσε. Οταν οι Γάλλοι υπέγραψαν τη Συμφωνία της Άγκυρας με τον Κεμάλ και του παρέδωσαν την Κιλικία, η Γαλλική Αρμενική Λεγεώνα εγκατέλειψε τα Άδανα σημαίνοντας το οριστικό τέλος της μακράς αρμενικής παρουσίας στην περιοχή.

Στα Άδανα ζουν σήμερα Τούρκοι, Άραβες σουνίτες, Άραβες αλεβίτες και Κούρδοι, ο αριθμός των οποίων πολλαπλασιάστηκε μετά το 1980 όταν εγκατέλειπαν μαζικά τις αμιγώς κουρδικές περιοχές της νοτιοανατολικής Τουρκίας που φλέγονταν από την τουρκοκουρδική σύγκρουση.

Κουλτούρα συμβίωσης

«Η παλιά αστική κουλτούρα και η κουλτούρα της συμβίωσης και συνύπαρξης διαφορετικών στοιχείων στα Άδανα συνεχίζονται ακόμα. Και αυτό το βλέπει κανείς με τις ισορροπίες ανάμεσα στα κόμματα. Είναι ο ξεχωριστός χαρακτήρας των Αδάνων αυτός ο κοσμοπολιτισμός, ακριβώς επειδή η κοινωνία μας εδώ δεν κυριαρχείται από έναν τύπο ανθρώπων και κουλτούρας όπως γίνεται στις συντηρητικές πόλεις της Ανατολίας», μας λέει ένα στέλεχος του ΑΚΡ των Αδάνων χωρίς να κρύβει την υπερηφάνεια του για την πόλη του.

Στις εκλογές του Νοεμβρίου 2015 το ΑΚΡ έλαβε 36,8%, το CHP 29,8%, το ΜΗΡ 19,6% και το HDP 11,7%, αποτυπώνοντας έτσι τις κοινωνικές ισορροπίες στην πολιτική σκηνή με τρόπο που δεν επιτρέπει σε καμία παράταξη να κυριαρχεί. Το ΜΗΡ έχει παραδοσιακή ισχύ στην ευρύτερη περιοχή των Αδάνων και ο δήμαρχος είναι από το ΜΗΡ, αλλά, όπως μας είπαν πολλοί συνομιλητές μας, δεν υπάρχουν εντάσεις ανάμεσα στις διαφορετικές ομάδες της περιοχής.

«Στα Άδανα υπάρχει αναμφισβήτητα μια κουλτούρα συμβίωσης και αυτό κυριαρχεί ανάμεσα στους ανθρώπους, ανάμεσα στους πολίτες, στην καθημερινότητα», μας λέει ένα στέλεχος του HDP, που τονίζει όμως ότι η καταστολή του κράτους εις βάρος του κόμματός τους είναι πολύ σκληρή, όπως σε όλες τις άλλες ανατολικές και νοτιοανατολικές περιοχές.

«Τα βράδια γύρω από τον ποταμό Σεϊχάν θα δεις συντηρητικούς μουσουλμάνους δίπλα σε παρέες που πίνουν μπίρες ή ρακί, θα δεις Άραβες και Κούρδους και Τούρκους. Γύρω από το ποτάμι ζει η κουλτούρα συμβίωσης των Αδάνων που διαχέεται σε όλη την πόλη», μας λέει ένας συνομιλητής μας.

«Άλλο τι ψηφίζουμε»

Στην παλιά αγορά στο κέντρο της πόλης, πρόσωπα, φυσιογνωμίες και ντυσίματα πολύ διαφορετικά, είμαστε πράγματι μακριά και από τη Σμύρνη, όπου κυριαρχεί ο δυτικός τρόπος ζωής, και από το Ικόνιο, όπου κυριαρχεί ο μουσουλμανικός συντηρητισμός. Καθόμαστε σε ένα εκλογικό κέντρο του Καλού Κόμματος της Μεράλ Ακσενέρ, γύρω μας σημαίες και πόστερ.

«Στα Άδανα έχουμε συνηθίσει να ζούμε μαζί, είναι παλιά κουλτούρα που συνεχίστηκε παρά τις αλλαγές στην πληθυσμιακή σύσταση της περιοχής και δεν αλλάζει αυτό ό,τι και να γίνει», μου λέει ένα στέλεχος του κόμματος. Στο τραπέζι μαζί μας κάθονται ένας βλοσυρός αλλά συμπαθής νέος άντρας, που ανήκε στο ΜΗΡ αλλά τώρα είναι στο Καλό Κόμμα, ένας Κούρδος που στηρίζει HDP και ένας Τούρκος που στηρίζει CHP.

«Το βλέπεις και μόνος σου, εδώ μέσα είμαστε φίλοι, κάνουμε δουλειές μαζί, ζούμε μαζί. Άλλο τι ψηφίζουμε και τι στηρίζουμε. Αυτή είναι η Τουρκία χωρίς πόλωση και χωρίς διαχωρισμούς. Αλλά ο Ταγίπ Ερντογάν καλλιεργεί την αποξένωση του άλλου και την πόλωση», μου λέει ένας από τους συνομιλητές μας.

«Μέχρι το 2007-2008 το ΑΚΡ και ο Ταγίπ Ερντογάν έκαναν πολλά καλά για την Τουρκία, αυτό δεν πρέπει να το ξεχνάμε. Αλλά μετά άρχισαν οι πολιτικές της πόλωσης. Το χειρότερο πράγμα που έχει κάνει ο Ερντογάν είναι ότι δεν λειτούργησε ομαδικά, δεν αγκάλιασε, αλλά αποξένωσε».

«Εχουμε ανάγκη από κοινωνική ειρήνη και πρέπει να αφήσουμε πίσω το παρελθόν και να δούμε το μέλλον μας, να βρούμε τρόπους να έρθουμε κοντά ο ένας στον άλλον. Αυτό είναι το πιο σημαντικό πράγμα για την Τουρκία σήμερα».

«Δημοκρατία, όχι κυριαρχία του ενός»

Ο βλοσυρός, αλλά συμπαθητικός, νέος άντρας απέναντί μας μού λέει ότι ανήκε στο ΜΗΡ, ωστόσο εγκατέλειψε το κόμμα αυτό γιατί δεν συμφώνησε με τη στήριξη που δίνει ο Ντεβλέτ Μπαχτσελί στον Ταγίπ Ερντογάν. «Θέλω δημοκρατία και όχι κυριαρχία ενός άντρα», μου λέει αγέλαστος. Δίπλα του ένα άλλο στέλεχος του κόμματος μάς εξηγεί ότι η Τουρκία έχει ανάγκη από παιδεία πάνω από όλα και από κοινωνική συμφιλίωση.

Το Καλό Κόμμα της Μεράλ Ασκενέρ προσπαθεί να δείξει ένα νέο, σύγχρονο πρόσωπο, παραμένοντας πάντως κοντά στη γραμμή του εθνικισμού. Ωστόσο, συνομιλητές μας στο κόμμα μάς είπαν ότι το Καλό Κόμμα δεν είναι ούτε κεντροδεξιό ούτε κεντροαριστερό, είναι ένα κόμμα που προσπαθεί να συμπεριλάβει δυνάμεις και τάσεις από όλο το πολιτικό φάσμα και να λειτουργήσει ως πόλος έλξης διαφορετικών στοιχείων.

«Το Καλό Κόμμα είναι ένα ανορθόδοξο εθνικιστικό κόμμα, με την έννοια ότι ούτε κινητοποιεί τους υποστηρικτές του με εθνικιστικά σύμβολα και συμβολισμούς, ούτε έχει σκληρή εθνικιστική ρητορική. Είναι βέβαια ένα νεοσύστατο κόμμα το οποίο θα δοκιμάσει τη δύναμή του στις εκλογές και μετά θα κληθεί προφανώς να αποσαφηνίσει και την πολιτική του ταυτότητα», μου είχε πει ένας πολιτικός παρατηρητής στην Κωνσταντινούπολη που γνωρίζει πολύ καλά τον χώρο της Δεξιάς.

Ο εθνικισμός είναι σίγουρα κυρίαρχο στοιχείο ακόμα στην τουρκική πολιτική και στην κοινωνία, ανεξάρτητα από το πώς τον ορίζουν τα διαφορετικά κόμματα και οι τάσεις. Κάτι που ωστόσο δεν είναι τουρκικό «προνόμιο» στην εποχή μας.

Το βασικό όμως ερώτημα και το πιο επιτακτικό σήμερα στην Τουρκία δεν είναι μόνο ο εθνικισμός αυτός καθαυτός, αλλά το κατά πόσον η κοινωνία μπορεί να βρει ευρύτερους τρόπους συνύπαρξης και γεφύρωσης των διαχωριστικών γραμμών και να ενισχύσει την ωρίμανση που διαφαίνεται σιγά-σιγά σε ορισμένα τμήματά της.

Οι διαχωριστικές γραμμές έχουν αρχίσει να εξασθενούν καθώς το μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας, συμπεριλαμβανομένων και των οπαδών του ΑΚΡ, έχει κουραστεί από την πόλωση και την ένταση. Αλλά πάνω από την Τουρκία αιωρείται η δαμόκλειος σπάθη των εκλογών της 24ης Ιουνίου, ακριβώς επειδή η κόπωση έχει πια φτάσει σε πρωτόγνωρα επίπεδα και κανείς δεν μπορεί να προβλέψει τις αντιδράσεις της συμμαχίας της αντιπολίτευσης, του HDP και των Κούρδων σε περίπτωση που θεωρήσουν ότι το εκλογικό αποτέλεσμα άλλαξε λόγω νοθείας ή πιέσεων τη μέρα της εκλογικής αναμέτρησης. Και φυσικά τις αντιδράσεις της κυβέρνησης και των οπαδών του Ταγίπ Ερντογάν απέναντι σε κινήσεις αμφισβήτησης των αποτελεσμάτων από την αντιπολίτευση.

Αυτό θα είναι το μεγαλύτερο τεστ της Τουρκίας των τελευταίων χρόνων και εκείνη τη νύχτα θα φανεί αν η κουλτούρα και η ψυχολογία της συνύπαρξης που προσπαθούν, στο δικό τους επίπεδο, να διατηρήσουν οι κάτοικοι των Αδάνων θα επικρατήσει σε όλη τη χώρα ή όχι...

Oι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευσή τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν.

Επόμενο άρθρο:

Αφιέρωμα

Ανάμεσα στον Ευφράτη και στον Τίγρη-Ο «Π» στην καρδιά της Μεσοποταμίας

Οι πληγές είναι ακόμα ανοιχτές από τις συγκρούσεις του 2015-16, ενώ στο Ντιγιάρμπακιρ ζουν ακόμα σε καθεστώς εκτάκτου ανάγκης.

05 / 07
Επιστροφή
στην αρχή