Οδοιπορικό στην Τουρκία: Η τελευταία διαδρομή

ΕΙΔΗΣΕΙΣ /ΔΙΕΘΝΗ
Η σιδηροδρομική σύνδεση εκατόν εβδομήντα χιλιομέτρων ανάμεσα στο Σαρίκαμις και το Ερζουρούμ είχε ολοκληρωθεί το 1918. Το τρένο σταματάει στον σταθμό.

Είμαι ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι. Το τρένο πότε χώνεται βαθιά μέσα σε τούνελ που τρυπάνε τους βράχους, πότε βγαίνει έξω για να ξαναχωθεί όμως πάλι στο επόμενο τούνελ. Βραχώδη βουνά και ουρανός με γκρίζα σύννεφα. Είμαι στην τελευταία διαδρομή του Ανατολικού Εξπρές, από το Ερζουρούμ στο Καρς. Στην πεδιάδα, μετά τα τούνελ, η κωμόπολη του Σαρίκαμις απλώνεται ντροπαλά μπροστά μας. Η σιδηροδρομική σύνδεση εκατόν εβδομήντα χιλιομέτρων ανάμεσα στο Σαρίκαμις και το Ερζουρούμ είχε ολοκληρωθεί το 1918. Το τρένο σταματάει στον σταθμό για λίγη ώρα. Ψιλοβρέχει.

Μελανά γράμματα


Το Σαρίκαμις έχει γραφτεί στην τουρκική ιστορία με μελανά γράμματα, παρόλο που η επίσημη ιστοριογραφία το έχει ηρωοποιήσει. Τον χειμώνα του 1914-1915, περίπου εξήντα με ογδόντα χιλιάδες Οθωμανοί στρατιώτες από μια στρατιά ενενήντα χιλιάδων πέθαναν, οι περισσότεροι από το κρύο, σε μια από τις πιο βιαστικά οργανωμένες στρατιωτικές επιχειρήσεις της ιστορίας. Ο εθνικιστής και αλαζόνας Ενβέρ Πασά, ένας από τους τρεις της τριανδρίας της Επιτροπής της Ένωσης και της Προόδου που κυβερνούσε τότε την Οθωμανική Αυτοκρατορία, είχε επιλέξει να χτυπήσει μαζικά τον τσαρικό στρατό στην περιοχή. Είχε τότε ανάγκη από εσωτερική νομιμοποίηση, ήταν κάτω από αφόρητη πίεση και επέμεινε να ηγηθεί της επιχείρησης αυτής, αψηφώντας προκλητικά την έντονη προειδοποίηση του Γερμανού στρατηγού Λίμαν φον Σάντερς, που ήταν ο βασικός στρατιωτικός σύμβουλος και στρατηγός της Γερμανίας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, μέσα στο πλαίσιο της συμμαχίας με τον Κάιζερ. Τα βουνά Αλλάχουεμκπερ, όπου διεξήχθη η πολύνεκρη εκστρατεία, έγιναν ο παγωμένος τάφος χιλιάδων Οθωμανών στρατιωτών λόγω της ανικανότητας του Ενβέρ Πασά, ο οποίος αμέσως μετά κατηγόρησε τους αρμενικούς πληθυσμούς της περιοχής για τον όλεθρό του. Δίνοντας έτσι μια από τις βασικές αφορμές για τη γενοκτονία των Αρμενίων του 1915. Το τρένο ξεκινά για το Καρς χωρίς να βιάζεται. Απέραντες πεδιάδες, καταπράσινες και χωρίς ίχνος ανθρώπινης ζωής. Η κατασκευή της σιδηροδρομικής σύνδεσης εξήντα χιλιομέτρων από το Σαρίκαμις στο Καρς είχε ξεκινήσει το 1910 από τους ρωσικούς σιδηρόδρομους και ολοκληρώθηκε το 1913. Μετά τον ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877-78, το Καρς και η περιοχή του θα περάσουν στην Τσαρική Ρωσία, θα ονομαστούν επαρχία, oblest, του Καρς και θα παραμείνουν κάτω από τη ρωσική κυριαρχία μέχρι το 1920 οπότε θα το ξαναπάρουν οι Τούρκοι, μετά από ένα ελάχιστο διάστημα το 1919 όπου το Καρς συμπεριλήφθηκε στην τότε Δημοκρατία της Αρμενίας. Η Συνθήκη του Καρς το 1921 θα δώσει το Καρς στην Τουρκία, αλλά ο Στάλιν θα προσπαθήσει αργότερα να την αμφισβητήσει, χωρίς επιτυχία.

Άλλη ατμόσφαιρα


Φτάνω στο κέντρο της πόλης βράδυ. Μυρωδιά ξύλου που καίγεται σε ξυλόσομπες και τζάκια, κάνει κρύο, έχω βάλει το μπουφάν μου. Η άσφαλτος στους δρόμους είναι φθαρμένη, γεμάτη ρωγμές. Τα σπίτια είναι χαμηλά, κόσμος πολύς στα φαρδιά πεζοδρόμια και μαγαζιά ανοιχτά. Μια άλλη όμως ατμόσφαιρα από ό,τι στις προηγούμενες πόλεις του ταξιδιού μου. Λιγότερα φώτα, κόσμος πιο απλά ντυμένος, πολλά μαγαζιά μου μοιάζουν κάπως παλαιϊκά. Αφήνω το σακκίδιο μου στο ξενοδοχείο και βγαίνω πάλι στους δρόμους. Σε έναν από τους κεντρικούς άξονες της πόλης, ανάμεσα σε παλιά μικροσκοπικά καφενεία και κεμπαμπζίδικα, για μικροπωλητές και τους αγρότες που έρχονται κάθε μέρα στο Καρς για να πουλήσουν τη σοδειά, τα τυριά και τα κρέατα τους, ανακαλύπτω ένα καφέ-εστιατόριο που θα μπορούσε άνετα να είναι σε μοδάτη και καθωσπρέπει γειτονιά της Κωνσταντινούπολης, των Βρυξελλών ή του Λονδίνου. Με μοντέρνο και καλόγουστο design, με νέους και νέες όλων των στυλ και με κεντρική σπεσιαλιτέ κοκτέιλς με βάση το γάλα, χωρίς αλκοόλ. Με τους φοιτητές του τοπικού πανεπιστημίου να πλησιάζουν τον τοπικό πληθυσμό, που είναι περίπου ογδόντα χιλιάδες, θα ανακαλύψω τις επόμενες μέρες ότι υπάρχουν αρκετά τέτοια μέρη.

Η παλιά παράδοση κοσμοπολιτισμού 

Γυρίζω στο ξενοδοχείο. Είναι περασμένες δέκα το βράδυ κι είμαι κουρασμένος.
Πριν ανέβω στο δωμάτιό μου γνωριζόμαστε με έναν νεαρό κάτοικο της πόλης, που είναι βαθιά θρησκευόμενος, με γλυκούς τρόπους και ανήκει σε μια πολύ σημαντική μουσουλμανική αδελφότητα. Μιλάμε μέχρι πολύ μετά τα μεσάνυχτα για την παράδοση του ισλαμικού μυστικισμού, τον σουφισμό, για το Κοράνι, τον Προφήτη και για το πώς, όπως μου λέει, η Τουρκία πρέπει να γίνει πιο ισλαμική χώρα και να ηγηθεί του ισλαμικού κόσμου. Ξυπνάω πολύ πρωί από ένα βαρύ τουρκικό λαϊκό τραγούδι που ξεχύνεται στη διαπασών από κάποιο σπίτι της γειτονιάς. Βγαίνω πάλι στους δρόμους.
Σύννεφα αλλά και ένας δειλός ήλιο. Το μπουφάν χρειάζεται ακόμα. Η πόλη είναι σε χίλια οχτακόσια μέτρα υψόμετρο και τον χειμώνα οι θερμοκρασίες πέφτουν μέχρι και το -30. Ανάμεσα στον κόσμο που κυκλοφορεί διαρκώς και τα πιο νεόκτιστα κτήρια και σπίτια χωρίς χαρακτήρα, ξεπηδάνε που και που τα παλιά κτήρια που είχαν χτίσει οι Ρώσοι κατά τη διάρκεια της σαραντάχρονης σχεδόν κυριαρχίας τους στο Καρς.
Επιβλητικά χάρη στην αισθητική τους, χτισμένα σύμφωνα με τους λιτούς και καλαίσθητους κανόνες της λεγόμενης βαλτικής αρχιτεκτονικής, τα περισσότερα στεγάζουν κρατικές υπηρεσίες και κάποια κομψά καφέ-εστιατόρια.

Χάρη στην παράδοση


«Το Καρς είναι η μόνη πόλη της Ανατολίας που χτίστηκε με αυστηρό ρυμοτομικό σχέδιο και αστική πολιτική», μου λέει ένα φίλος μου στο Καρς, που είναι πολύ περήφανος για την «παλιά παράδοση κοσμοπολιτισμού και συμβίωσης διαφορετικών εθνοτήτων στην πόλη του». Και μου εξηγεί ότι ο δήμαχος προέρχεται από το Κόμμα της Εθνικιστικής Δράσης (ΜΗΡ) παρόλο που η πλειοψηφία των κατοίκων είναι Κούρδοι και ότι ο νεοεκλεγείς πρόεδρος του Εμπορικού Επιμελητηρίου είναι Κούρδος, που πήρε τις πιο πολλούς ψήφους από Τούρκους και Αζέρους.
Η πόλωση στο Καρς δεν είναι τόσο μεγάλη όσο αλλού, όχι μόνο χάρη σε αυτήν την παράδοση συμβίωσης, αλλά και επειδή υπάρχουν συγγενικές, φιλικές και εμπορικές σχέσεις, που διέπουν εθνότητες και πολιτικά κόμματα.

Μικρογραφία της Τουρκίας; 

Τα εκλογικά κουκιά είναι πάνω-κάτω μετρημένα στο Καρς», μου λέει ένας άλλος φίλος μου εδώ. «Οι Κούρδοι ψηφίζουν πιο πολύ το φιλοκουρδικό HDP, που στις τελευταίες εκλογές πήρε 34,5%, μετά ψήφιζαν -όχι πια όμως- το ΑΚΡ που στις τελευταίες εκλογές πήρε 35,6%, μετά το CHP που πήρε 15,1%. Οι Τούρκοι ψηφίζουν το ΑΚΡ και το ΜΗΡ, που στις τελευταίες εκλογές πήρε 12,5%. ΜΗΡ ψηφίζουν μαζικά σχεδόν και οι Αζέροι, που είναι και πολύ οργανωμένοι στο κόμμα και στους Γκρίζους Λύκους. Αλλά κανένας πολιτικός εδώ δεν μπορεί να είναι ακραίος. Αλλιώς θα χάσει». «Για τους Γκρίζους Λύκους πρέπει να είναι παράξενα εδώ», μου λέει χαμογελώντας. Ένας άλλος συνομιλητής μου μου λέει πως «Βία ποτέ δεν είχαμε εδώ και η αλήθεια είναι ότι υπάρχουν παραδοσιακές ισορροπίες ανάμεσα στις εθνότητες που κρατούν τα άκρα μακριά». «Αλλά μην κοιτάς μονάχα την επιφάνεια και τον μύθο της συμβίωσης. Υπάρχει ένα υπόγειος ρατσισμός ανάμεσα στις διάφορες κοινότητες. Και κυρίως τα τελευταία χρόνια μια αλλαγή νοοτροπίας, με την κουλτούρα της λουμπενοποίησης να κυριαρχεί, η οποία έχει ξεκινήσει με το ΑΚΡ και τη λατρεία για τον Ταγίπ Ερντογάν που μεταφέρουν το κόμμα και οι οπαδοί του. Και υπάρχει ένταση ενόψει των εκλογών, που θα συνεχίσει να ανεβαίνει».

Συνέχεια φόβος


Μετά από τις κάπως πιο ομοιογενείς εθνοτικά, θρησκευτικά και σχεδόν ιδεολογικά και πολιτικά προηγούμενες πόλεις του ταξιδιού μου στην κεντρική και ανατολική Ανατολία, όπου η στήριξη στο ΑΚΡ είναι αισθητά πάνω από το 50%, στο Καρς ακούω πάλι για τον φόβο που προκαλούν ιστορίες για χιλιάδες συλλήψεις και ανακρίσεις, από στρατιωτικούς και κρατικούς υπαλλήλους μέχρι δασκάλους και συνδρομητές της γκιουλενικής εφημερίδας «Zaman», παρόλο που δεν υπάρχει καμία απολύτως συμπάθεια για το FETO εδώ. Ακούω για καταδίκες σε πολύμηνες ποινές φυλάκισης λόγω επικρίσεων στις πολιτικές του Ταγίπ Ερντογάν και του ΑΚΡ στα ηλεκτρονικά κοινωνικά μέσα. Για κόπωση, για ένταση, για απόγνωση, για σκέψεις φυγής από τη χώρα. Αλλά και για τις ελπίδες των αντιπολιτευόμενων ότι η περίοδος του Ταγίπ Ερντογάν και του ΑΚΡ θα τελειώσει, μαζί με τον φόβο, όπως λένε, ότι ούτε ο Τούρκος Πρόεδρος ούτε το κόμμα του θα αφήσουν εύκολα την εξουσία. Ακούω σε συζητήσεις αναλύσεις για τον υποψήφιο του CHP στις προεδρικές εκλογές, τον Μουχαρέμ Ιντζέ, που πολλοί εδώ πιστεύουν ότι έχει ελπίδες αν υπάρξει δεύτερος γύρος γιατί, όπως εκτιμάται ακόμα και από τους ίδιους τους Κούρδους, θα πάρει την κουρδική στήριξη εναντίον του Ταγίπ Ερντογάν. «Η κουρδική ψήφος θα κρίνει πολλά, όπως και η δυναμική της Ακσενέρ», μου λέει ένας συνομιλητής μου που γνωρίζει πολύ καλά τις τοπικές δυναμικές στο Καρς αλλά και στην Τουρκία. «Οι Κούρδοι πολύ δύσκολα θα ψηφίσουν την Ακσενέρ. Η Ακσενέρ έχει μια δυναμική, που εξαρτάται όμως πολύ περισσότερο από τις εκάστοτε τοπικές δυναμικές και ισορροπίες ανάμεσα στο Καλό Κόμμα και το ΜΗΡ και τους υποψήφιους σε τοπικό επίπεδο και λιγότερο από την προσωπικότητά της και το χωρίς ουσιαστικά εναλλακτικό όραμα πρόγραμμά της. Ο Μουχαρέμ Ιντζέ ίσως κάνει τη διαφορά, αλλά η αλήθεια είναι ότι το CHP παραμένει συνυφασμένο με μια άλλη παράδοση και ιδεολογία, η οποία δεν ’πουλάει’ και πολύ σήμερα στους Τούρκους. Πάντως οι δυναμικές παραμένουν προς το παρόν σίγουρα υπέρ του Ταγίπ Ερντογάν».

Προς τον ντεϊσμό


Το βράδυ είμαι σε ένα καφέ μαζί με δύο άντρες που τα τελευταία χρόνια έχουν αφήσει το ισλάμ και έχουν γίνει ντεϊστές, δεν είναι άθεοι, πιστεύουν ότι υπάρχει Θεός ή μια θεότητα κάπου στο σύμπαν αλλά ότι δεν ασχολείται με τα όσα γίνονται εδώ κάτω. Δεν είναι στην πρώτη τους νεότητα και μέχρι να γίνουν ντεϊστές ήταν και οι δύο σε θρησκευτικές αδελφότητες. «Έφτασα σε μια στιγμή που άρχισα να αμφιβάλλω για όλα αυτά που μας λένε για το ισλάμ, για αυτή την εκδοχή που μας επιβάλλουν, την τόσο ολοκληρωτική, αλλά κυρίως γιατί άρχισα να βλέπω ότι στο όνομα του ισλάμ, του Αλλάχ, της θρησκείας χτίζονται κόμματα, καθεστώτα, πολιτικές προσωπικότητες με σκοπό να ελέγξουν τον λαό. Και ότι ο Αλλάχ δεν ασχολείται με όσα διαδραματίζονται σε εμάς», μου λέει ένας από αυτούς. Την τελευταία περίοδο ο ντεϊσμός έχει αναχθεί σε εφιάλτη για το ΑΚΡ και τους ιδεολόγους του, όπως εκτιμούν Τούρκοι αναλυτές και δημοσιογράφοι και όπως καταδεικνύουν οι αντιδράσεις των στελεχών του αλλά και του ίδιου του Ταγίπ Ερντογάν. Οι νέες γενιές των συντηρητικών χάνουν την πίστη τους στο ισλάμ, όπως με τρόμο ομολογούν ισλαμιστές διανοούμενοι, και οδηγούνται στον ντεϊσμό. Αφαιρώντας τους, σύμφωνα με τους επικριτές του Ταγίπ Ερντογάν και του ΑΚΡ, ένα από τα πιο σημαντικά «εργαλεία» άσκησης κοινωνικού αλλά και πολιτικού ελέγχου στις νέες γενιές.

Το τέλος του μεγάλου ταξιδιού 

Τη νύχτα, στο λιτό δωμάτιο του ξενοδοχείου μου, σκέφτομαι όλα αυτά που είδα και άκουσα και παρατήρησα στις πόλεις της Ανατολίας. Όλη αυτή τη δυναμική κοινωνικών αλλαγών, επαναπροσδιορισμού του Ισλάμ, του συντηρητισμού, του κράτους. Όλους αυτούς τους νέους και τις νέες και τους μεγαλύτερούς τους που ζουν στην καρδιά της Ανατολίας και που συνειδητά ή ασυνείδητα οδηγούνται σε μια ζωή, όπως σχεδόν οι συνομήλικοί τους στην Κωνσταντινούπολη ή τη Λευκωσία. Που φοράνε κεφαλομάντιλα, άλλα που φλερτάρουν και προσέχουν τη θηλυκότητά τους, που ταξιδεύουν, που ειλικρινά θέλουν ειρήνη και ηρεμία και ευημερία, που φοβούνται και που ελπίζουν για το μέλλον της χώρας τους και το δικό τους. «Η εκκοσμίκευση και ο εκσυγχρονισμός του Ισλάμ και των ισλαμιστών και των συντηρητικών στην Ανατολία αλλά ευρύτερα σε όλη την Τουρκία, έχει να κάνει με την οικονομική ανάπτυξη και τη δημιουργία μιας νέας αστικής τάξης. Η οποία δεν μπορεί παρά να ακολουθήσει τις επιταγές ενός εκσυγχρονισμένου τρόπου ζωής, δυτικότροπου ουσιαστικά, παραμένοντας συντηρητική και προσπαθώντας να επανοικειοποιήσει τον εκσυγχρονισμό και να του δώσει μια δική της πολιτισμική χροιά, όπως γίνεται στην Ανατολία για παράδειγμα. Και σίγουρα η σταδιακή αντικατάσταση του ισλαμισμού από τον κρατισμό είναι ελπιδοφόρα δυναμική, καθώς παράλληλα το ισλαμικό υπόβαθρο μπορεί να βάλει κάποια όρια στον εθνικισμό. Χωρίς αυτό να σημαίνει αυτόματα άμεση πορεία προς εκδημοκρατισμό, με την πλουραλιστική έννοια της δημοκρατίας και της κοινωνίας. Είμαστε ακόμα σε διαδικασίες που δεν ξέρουμε πού θα καταλήξουν», μου λέει ένας ακαδημαϊκός που ειδικεύεται στις κοινωνικές και πολιτικές δυναμικές στην Τουρκία. «Ωστόσο, ο λαϊκισμός του Ταγίπ Ερντογάν, ο οποίος πάντως συμβαδίζει με μια παγκόσμια τάση λαϊκισμού, καθώς και η «ιεροποίησή» του και η ταύτισή του με το επανοικειοποιημένο κράτος, το οποίο ακριβώς επιτρέπει στις νέες αυτές μεσαίες τάξεις να διαμορφώνουν και να ελέγχουν τον τρόπο ζωής τους και τα κοινωνικά τους κεκτημένα, είναι σαν ένας κόκκος άμμου στις ευρύτερες κοινωνικές δυναμικές. Όπως είχε γίνει παλαιότερα με τον Κεμάλ Ατατούρκ, κάτω από άλλες συνθήκες και δυναμικές φυσικά. Ένας κόκκος άμμου που μαζί με τη συλλογική ψυχολογία ότι το κράτος-έθνος βρίσκεται μόνιμα κάτω από απειλή από εξωτερικές δυνάμεις και τους εσωτερικούς «συνεργούς» τους, ανοίγει το δρόμο για αυταρχισμό και μπορεί πολύ εύκολα να φέρει απρόβλεπτες εκτροπές και κρίσεις στην κοινωνία και στην πολιτική». Το πρωί κατεβαίνω από το δωμάτιό μου στη ρεσεψιόν για να πληρώσω και να φύγω. Το ταξίδι αυτό τελείωσε. Κοιτάζω άθελά μου τον εαυτό μου στον καθρέφτη του ασανσέρ. Φαίνομαι κουρασμένος. Και σκέφτομαι πόσο πολύπλοκο παραμένει για μένα να καταλάβω την Τουρκία.

Oι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευσή τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν.

Επιστροφή
στην αρχή