Ο μύθος της αμετάβλητης τουρκικής πολιτικής

ΑΠΟΨΗ /ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΟΙ
Αποτελεί θεμελιακό αξίωμα της κυρίαρχης ελληνοκυπριακής πολιτικής αφήγησης πως από τη δεκαετία το 1950 η Τουρκία παραμένει αμετακίνητη στις διεκδικήσεις της στην Κύπρο. Ωστόσο, μια αντικειμενικότερη ανάγνωση της κυπριακής πολιτικής της Τουρκίας αναδεικνύει πως αυτό συνιστά ένα μυθοπλαστικό ιδεολόγημα. Η τουρκική στάση στο Κυπριακό, είτε ως αποτέλεσμα ευρύτερων γεωστρατηγικών προκλήσεων είτε συνεπεία της κατά καιρούς πολιτικής ισορροπίας στο νησί, ή λόγω κοινωνικοπολιτικών μεταβολών στην ίδια την Τουρκία, παρουσίασε, διαχρονικά, σοβαρές διαφοροποιήσεις.

Αποτελεί θεμελιακό αξίωμα της κυρίαρχης ελληνοκυπριακής πολιτικής αφήγησης πως από τη δεκαετία το 1950 η Τουρκία παραμένει αμετακίνητη στις διεκδικήσεις της στην Κύπρο. Ωστόσο, μια αντικειμενικότερη ανάγνωση της κυπριακής πολιτικής της Τουρκίας αναδεικνύει πως αυτό συνιστά ένα μυθοπλαστικό ιδεολόγημα. Η τουρκική στάση στο Κυπριακό, είτε ως αποτέλεσμα ευρύτερων γεωστρατηγικών προκλήσεων είτε συνεπεία της κατά καιρούς πολιτικής ισορροπίας στο νησί, ή λόγω κοινωνικοπολιτικών μεταβολών στην ίδια την Τουρκία, παρουσίασε, διαχρονικά, σοβαρές διαφοροποιήσεις.


Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του '50, η Τουρκία επιδείκνυε περιορισμένο ενδιαφέρον για την Κύπρο. Η τουρκική πολιτική ελίτ, έχοντας ιεραρχήσει ως προτεραιότητα την αντιμετώπιση της σοβιετικής απειλής, επιδίωξε τη στρατηγική προσέγγιση με την Ελλάδα και την ενσωμάτωση της Τουρκίας στους μηχανισμούς ασφάλειας της Δύσης.

 

 ’λλωστε, το τουρκικό κράτος προοικονομούσε πως ήταν ανέφικτο για τους Ελληνοκυπρίους να επιτύχουν, μονομερώς, μεταβολή του κυριαρχικού καθεστώτος στο νησί. Τα δεδομένα θα μεταβληθούν με την ελληνική προσφυγή στον ΟΗΕ, το 1954, και τη ριζοσπαστικοποίηση του ελληνοκυπριακού εθνικού κινήματος μετά την έναρξη του αγώνα της ΕΟΚΑ.


Οι ελληνικές διεκδικήσεις ενεργοποίησαν τα αντανακλαστικά του τουρκικού κράτους, το οποίο, με προμετωπίδα την πολιτική της διχοτόμησης, εισήγηση του καθηγητή Νιχάτ Ερίμ, επιδίωξε την κατακρήμνιση της Ένωσης. Η άτεγκτη διεκδίκηση της διχοτόμησης θα παραμεριστεί, ωστόσο, τον Αύγουστο του 1958, συνεπεία των δυσμενών για την Τουρκία γεωπολιτικών μεταβολών στην περιοχή της Μέσης Ανατολής.


Η πτώση του φιλοδυτικού καθεστώτος στο Ιράκ ενίσχυσε την αίσθηση της σοβιετικής απειλής και υποχρέωσε την τουρκική ηγεσία να επαναξιολογήσει την κυπριακή της πολιτική. Ενόψει της συγκυρίας που διαμόρφωσε η περιφερειακή γεωπολιτική αστάθεια, καθώς και η πρώτη ανεξαρτησιακή στροφή του Μακαρίου (Σεπτέμβριος 1958), η Τουρκία αποδέχτηκε τις Συμφωνίες Ζυρίχης - Λονδίνου (Φεβρουάριος 1959), μέσω των οποίων διασφάλισε πλήρως την ισότιμη συμμετοχή των Τουρκοκυπρίων στο νέο κράτος.


Η αναθεωρητική πολιτική των Ελληνοκυπρίων έναντι των συμφωνιών και ιδιαίτερα η συγκροτημένη επιδίωξη για επίτευξη της Ένωσης, την περίοδο 1960-1968, επανέφερε την Τουρκία στην πολιτική του Ταξίμ. Ωστόσο, η δεύτερη ανεξαρτησιακή στροφή του Μακαρίου (1968) ανάγκασε την Τουρκία να αποδεχτεί, το 1973, τον πολιτικό εξορθολογισμό τής Ζυρίχης προς όφελος των Ελληνοκυπρίων. Η Τουρκία αποδέχτηκε, ουσιαστικά, το σύνολο των 13 συνταγματικών τροποποιήσεων που ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος είχε υποβάλει το 1963, θέτοντας ως μόνη προϋπόθεση την -εκ μέρους της πλειοψηφίας- αποκήρυξη της Ένωσης. Η συμφωνία ναυάγησε λόγω της άρνησης του Μακαρίου να συναινέσει στον αποκλεισμό της Ένωσης.


Η εισβολή


Η εισβολή του 1974 μετέβαλε δραματικά την εξίσωση ισχύος στο νησί προς όφελος της Τουρκίας και σηματοδότησε τη μακρά περίοδο της πολιτικής της «μη λύσης» (1974-2002). Η κεμαλική-εθνικιστική ελίτ της χώρας μέσα από μια ιδεολογική εργαλειοποίηση των «εθνικών ζητημάτων», ανάμεσα στα οποία το Κυπριακό, απονομιμοποίησε κάθε διαφορετική πολιτική αφήγηση (Αριστερά, Κούρδοι, πολιτικό ισλάμ), με μοναδικό στόχο τη διαιώνιση της πολιτικής της εξουσίας. Στη συλλογιστική των Κεμαλιστών το Κυπριακό είχε «επιλυθεί» το 1974.


Το σκηνικό θα μεταβληθεί μετά την επικράτηση του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΚΔΑ), στις εκλογές του 2002, με τη νέα τουρκική ελίτ να αντιλαμβάνεται πως μόνο η στρατηγική προσέγγιση με την ΕΕ νομιμοποιούσε την πολιτική της ύπαρξη. Στη λογική του «απεγκλωβισμού» της ευρωπαϊκής προοπτικής της Τουρκίας εντασσόταν και η αποδοχή του σχεδίου Ανάν. Μετά το δημοψήφισμα, το 2004, το Κυπριακό έπαυσε να αποτελεί κεντρικό πολιτικό ζήτημα για την Τουρκία. Τα «κεκτημένα» του 2004 σε συνάρτηση με τη σθεναρή εναντίωση του γαλλογερμανικού άξονα στην ένταξη της Τουρκίας στην ΕΕ υποβάθμισαν την αξία του Κυπριακού στην τουρκική πολιτική ατζέντα.
Το Κυπριακό επανήλθε, εκ νέου, στο επίκεντρο της πολιτικής του ΚΔΑ με την εξεύρεση των υδρογονανθράκων στην Ανατολική Μεσόγειο, εξέλιξη που υποβοηθεί τη φιλοδοξία της Τουρκίας να καταστεί περιφερειακός ενεργειακός κόμβος. Το ενδιαφέρον για το Κυπριακό ενισχύθηκε, περαιτέρω, από την ανάδυση μιας ευνοϊκής, για την ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας, συγκυρίας, συνεπεία της πρωτόγνωρης προσφυγικής κρίσης που αντιμετωπίζει η ΕΕ. Η αναθέρμανση των ευρωτουρκικών σχέσεων κατέστη ξανά κορυφαία πολιτική επιδίωξη του ΚΔΑ, το οποίο κατανοεί την αναγκαιότητα να «οχυρωθεί» η Τουρκία έναντι των απειλών που διαμορφώνει η δυσμενής, για τη χώρα, τροπή των εξελίξεων στην περιοχή. Η σύμπλευση με την ΕΕ προκύπτει, εκ νέου, ως το «απάνεμο λιμάνι» για την Τουρκία. Και η επίλυση του Κυπριακού κλειδί για την εξασφάλιση αυτής της σχέσης.

 

Η παρούσα συγκυρία

Η Τουρκία θεωρεί πως η παρούσα συγκυρία είναι η ευνοϊκότερη για την αναζωογόνηση της ευρωπαϊκής της προοπτικής. Τώρα, που η γεωπολιτική της χρησιμότητα για την ΕΕ είναι αδιαμφισβήτητη, αφού οι προσφυγικές και μεταναστευτικές ροές θέτουν υπό απειλή το ευρωπαϊκό κοινωνικό και πολιτικό οικοδόμημα. Αυτό καταδεικνύουν, άλλωστε, και οι πρόσφατες δηλώσεις Τούρκων αξιωματούχων που θέτουν την άνοιξη ως καταληκτικό χρονικό ορόσημο για το άνοιγμα των ενταξιακών της κεφαλαίων.


Το ερώτημα που επομένως τίθεται και το οποίο εκ των πραγμάτων επηρεάζει τις εξελίξεις και το χρονοδιάγραμμα του Κυπριακού είναι κατά πόσον η Τουρκία είναι διατεθειμένη να παραπέμψει αυτήν τη συζήτηση για το φθινόπωρο, διακινδυνεύοντας, ενδεχομένως, τα οφέλη που η αξιοποίηση της παρούσας συγκυρίας μπορεί να της προσδώσει.
Κάτι τέτοιο φαντάζει μάλλον δύσκολο, αφού ενδεχόμενες εξελίξεις στο Συριακό πιθανόν να υποβαθμίσουν την αξία της Τουρκίας για την ΕΕ. Είναι σχεδόν βέβαιο πως, σε περίπτωση που «υποχωρήσουν» τα προσφυγικά κύματα, ο γαλλογερμανικός άξονας θα υιοθετήσει εκ νέου σκληρή στάση έναντι της τουρκικής υποψηφιότητας. Εάν, επομένως, η Τουρκία έχει κίνητρο να προχωρήσει σε κινήσεις στο Κυπριακό, θέλοντας να προκαλέσει εξελίξεις στο ευρωπαϊκό επίπεδο, αυτές θα πρέπει, λογικά, να αναμένονται το επόμενο χρονικό διάστημα.


Επομένως, όσοι στην Κύπρο διατυπώνουν σκέψεις για παραπομπή της τελικής φάσης της διαπραγματευτικής διαδικασίας στο φθινόπωρο του 2016 οφείλουν να προσμετρούν και αυτή την παράμετρο. Εκτός και εάν αυτό που προτίθενται να παραπέμψουν είναι τη διεξαγωγή των δημοψηφισμάτων, με τη συμφωνία να «κλειδώνει» μέχρι τον Απρίλιο.


Όπως και να έχει, η αναβολή των εξελίξεων εμπερικλείει αχρείαστα ρίσκα. Δεν είναι τυχαία η αναφορά του Έσπεν Μπάρθ ’ιντε σε ένα απρόβλεπτο εξωτερικό σοκ. Με τις ρωσοτουρκικές σχέσεις να βρίσκονται στην κόψη του ξυραφιού, τη Μόσχα να φλερτάρει με το κουρδικό στοιχείο στη Συρία, το κουρδικό αλυτρωτικό κίνημα εντός της Τουρκίας να ριζοσπαστικοποιείται συνεχώς και το ISIS να απειλεί με τυφλά τρομοκρατικά κτυπήματα, δεν μπορεί να αποκλειστεί πως ένα απρόβλεπτο γεγονός θα διαμορφώσει εξελίξεις που θα μεταβάλουν άρδην τις πολιτικές προτεραιότητες της Τουρκίας.
Διδάκτωρ Τουρκικών Σπουδών

Oι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευσή τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν.

Διαβάστε επίσης:

ΑΠΟΨΗ

Τα fake news του Προέδρου στο Κυπριακό

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ, 11.11.2018

ΑΠΟΨΗ

Το σύνδρομο της Κακοπετριάς (ενός καταϊδρωμένου καθηγητή)

ΠΟΝΗΜΑ ΕΝΟΣ ΚΑΤΑΙΔΡΩΜΕΝΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ, 11.11.2018

ΑΠΟΨΗ

Η αποκεντρωμένη και το μπάχαλο της ΔΔΟ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΖΙΒΑΣ, 11.11.2018

Επιστροφή
στην αρχή