Επιτροπή αλήθειας & συμφιλίωσης: Μια συζήτηση που ποτέ δεν κάναμε

ΕΙΔΗΣΕΙΣ /ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
Με το πέρασμα του χρόνου το όποιο μαρτυρικό και αποδεικτικό υλικό για τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν στην Κύπρο εκλείπει.

Μία από τις πλέον ανέγγιχτες πτυχές της διαιώνισης του κυπριακού προβλήματος είναι η μη διερεύνηση των περιστατικών που σχετίζονται με σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων όπως είναι οι διαπράξεις εγκλημάτων πολέμου. Τη συζήτηση αυτή με τίτλο «Επιτροπή Αλήθειας για την Κύπρο» εγκαινιάζει σήμερα το Πανεπιστήμιο Κύπρου, απευθύνοντας πρόσκληση συμμετοχής και σε συγγενείς αγνοουμένων. Ο αναπληρωτής καθηγητής Διεθνούς Δικαίου του Πανεπιστημίου Κύπρου Αριστοτέλης Κωνσταντινίδης εξηγεί στον «Π» τα προβλήματα που προκύπτουν στην κυπριακή κοινωνία από τη μη συζήτηση μέχρι σήμερα του θέματος μιας επιτροπής αλήθειας, τονίζοντας την ανάγκη να συζητηθεί το θέμα, να ενημερωθούν οι πολίτες για το διακύβευμα, καθώς και τα προβλήματα σύστασης μιας επιτροπής αλήθειας λόγω της παρέλευσης του χρόνου. 

Πριν ή μετά τη λύση

«Κατά κανόνα, αν όχι πάντα, επιτροπές αλήθειας ή/και συμφιλίωσης, ιδρύονται με την επίλυση ενός προβλήματος. Είτε με το τέλος μιας δικτατορίας είτε με το τέλος ενός εμφυλίου πολέμου, στο πλαίσιο της διευθέτησης, στις πλείστες περιπτώσεις, υπάρχει μια επιτροπή αλήθειας ή συμφιλίωσης ή επιτροπή αλήθειας και συμφιλίωσης. Στην περίπτωση της Κύπρου είναι ζητούμενο εάν μπορεί να υπάρξει τέτοια επιτροπή πριν βρεθεί το πολιτικό πλαίσιο επίλυσης. Αφετέρου όμως μπορεί να μην λυθεί ποτέ το Κυπριακό. Αυτό σημαίνει ότι αυτά τα ζητήματα θα μείνουν ανέγγιχτα; Άλυτα; Δεν πρέπει να μάθουμε τι έγινε με τους αγνοούμενους; Εάν και υπό ποιες περιστάσεις σκοτώθηκαν; Βέβαια δεν είναι μόνο το θέμα των αγνοουμένων. Οι επιτροπές αλήθειας, όπου έχουν υπάρξει, διερευνούν τα πραγματικά περιστατικά που συνδέονται με σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή και με εγκλήματα. Κυρίως εγκλήματα πολέμου. Στην Κύπρο δεν έχει υπάρξει τέτοια διερεύνηση. Από αυτή την άποψη, ίσως είμαστε ώριμοι να αγγίξουμε το θέμα».

Χωρίς συζήτηση

«Το ζήτημα δεν έχει τεθεί. Δεν το έχουμε συζητήσει, να δούμε τα αρνητικά-θετικά και αναλόγως να προχωρήσουμε ή όχι. Προφανώς υπάρχουν πολλά προβλήματα, πρακτικά, νομικά, πολιτικά ή άλλα, αλλά δεν τα έχουμε συζητήσει. Με το πέρας του χρόνου οι όποιες μαρτυρίες εκλείπουν σταδιακά και γίνεται ολοένα και δυσκολότερο. Συνήθως οι επιτροπές αλήθειας διερευνούν πραγματικά περιστατικά του πρόσφατου παρελθόντος. Όποτε τελειώνει ένας εμφύλιος πόλεμος ή μία δικτατορία, αυτοί που είναι υπαίτιοι παραβιάσεων και εγκλημάτων μπορεί να συμμετέχουν στη διαδικασία επίλυσης, οπότε εκεί τίθεται το μεγάλο θέμα, τι κάνεις με αυτούς; Προχωράς σε δίκες; Ή τους δίνεις αμνηστία στον βωμό της ειρήνης; Τίποτα βέβαια δεν εμποδίζει μια επιτροπή αλήθειας να πάει και πιο πίσω. Ωστόσο, αντιλαμβανόμαστε ότι με το πέρασμα του χρόνου το όποιο μαρτυρικό και αποδεικτικό υλικό εκλείπει, με αποτέλεσμα να καθίσταται αρκετά πιο δύσκολη η αποτελεσματική λειτουργία μιας τέτοιας επιτροπής και η επίτευξη των σκοπών της. Υπάρχει το ενδεχόμενο να μην γίνει πλήρης και ακριβής καταγραφή των γεγονότων και τελικά να επέλθει απογοήτευση και περισσότερη ζημία στην όλη διαδικασία. Όλα αυτά είναι ευρύτερα ζητήματα που τίθενται και εγώ δεν έχω μια συγκεκριμένη απάντηση. Όμως θεωρώ ως πανεπιστημιακός ότι αυτά τα ζητήματα πρέπει να τεθούν σε δημόσια συζήτηση. Δηλαδή, πρώτα να συζητήσουμε μεταξύ μας οι Ε/Κ, μεταξύ τους οι Τ/Κ, κάποια στιγμή ίσως όλοι μαζί και να δούμε ποια είναι τα ζητήματα που τίθενται. Να δούμε πώς μπορεί να γίνει, αν μπορεί να γίνει, αν είναι ή μήπως δεν είναι σκόπιμο να γίνει, ποια είναι τα θετικά, ποια τα αρνητικά, πώς το βλέπουν το θέμα τα ίδια τα θύματα, οι συγγενείς των αγνοουμένων, αν θέλουν να δουν την αλήθεια, να διερευνηθούν τα γεγονότα, να τιμωρηθούν οι ένοχοι κ.λπ.».

Συμφιλίωση ή αλήθεια

«Οι επιτροπές αλήθειας κατά κανόνα διερευνούν γεγονότα, πρωτίστως παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και άλλα εγκλήματα. Συχνά λειτουργούν ως υποκατάστατα της δικαστικής διερεύνησης ή και της δίκης, ιδίως σε περιπτώσεις που η δικαστική οδός μπορεί να είναι δύσκολη ή και ανεπιθύμητη για πρακτικούς, πολιτικούς ή άλλους λόγους, και οι υπεύθυνοι κάποιων από αυτές τις πράξεις να τύχουν αμνηστίας. Οπότε, αντί δίκης, μπορεί να υπάρξει μία επιτροπή αλήθειας για να καταγραφούν τα διάφορα γεγονότα. Καταθέτουν όλοι οι πρωταγωνιστές και φυσικά θύματα παραβιάσεων εν ζωή. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η διαδικασία αυτή μιας επιτροπής αλήθειας μπορεί να επενεργήσει θετικά και λυτρωτικά τόσο σε ατομικό επίπεδο για τα θύματα όσο και για την κοινωνία. Διότι μαθαίνονται τα γεγονότα. Μπορεί να υπάρξει συγχώρεση ή αμνήστευση, μπορεί να γίνουν και δίκες, αναλόγως των περιστάσεων και της σοβαρότητας των εγκλημάτων. Και η κοινωνία προχωρά μπροστά.

Οι επιτροπές συμφιλίωσης συνήθως έχουν ευρύτερη εντολή. Βλέπουν και άλλα ζητήματα, όπως τις αιτίες μιας σύρραξης, και αναζητούν τρόπους να υπάρξει μόνιμη συμφιλίωση και αποφυγή λαθών του παρελθόντος. Κοιτάζουν την Ιστορία, την εκπαίδευση, μηχανισμούς κατανόησης των πλευρών, για να κτίσουν ένα κοινό μέλλον. Έχουν το βλέμμα περισσότερο στο μέλλον, ενώ οι επιτροπές αλήθειας εξετάζουν το παρελθόν. Συχνά γίνονται επιτροπές αλήθειας και συμφιλίωσης με ευρεία και περιεκτική εντολή».

Προβλήματα αμνηστίας

«Ένα από τα ζητήματα που τίθενται στη διεθνή πρακτική είναι εάν είναι σκόπιμη και επιθυμητή η χορήγηση αμνηστίας και, εάν ναι, από ποιους και σε ποιους θα δοθεί. Στη βιβλιογραφία αυτό αναφέρεται ως το δίλημμα peace vs justice (ειρήνη εναντίον δικαιοσύνης). Δηλαδή τα ξεχνάς ή/και τα συγχωρείς και πας μπροστά; Ή, προκειμένου να μην επαναληφθούν, αποδίδεις δικαιοσύνη τιμωρώντας, κάτι που λειτουργεί λυτρωτικά και καθαρτικά. Οι αμνηστίες είναι συνήθεις κατά τη μετάβαση από δικτατορικά καθεστώτα στη δημοκρατία (π.χ. στη Χιλή) ή όταν τερματίζονται εμφύλιοι πόλεμοι (π.χ., πρόσφατα στην Κολομβία).

Το βασικότερο πρόβλημα στις περιπτώσεις που δίνεται αμνηστία είναι εάν παραβιάζονται τα δικαιώματα των θυμάτων ή των συγγενών τους (αν πρόκειται για ανθρώπους που δεν βρίσκονται στη ζωή). Συγκεκριμένα, το δικαίωμα να έχουν πρόσβαση σε δικαστήριο, σε δίκη και να απονεμηθεί δικαιοσύνη. Παρεμφερώς το δικαίωμά τους να μάθουν την αλήθεια, παρόλο που στα διεθνώς προστατευόμενα δικαιώματα δεν υπάρχει «δικαίωμα στην αλήθεια», αλλά έχει υποστηριχθεί ότι απορρέει από μία σειρά άλλων δικαιωμάτων. Πρωτίστως όμως είναι το δικαίωμά τους να έχουν πρόσβαση σε δικαστήριο και να απονεμηθεί δικαιοσύνη για τις παραβιάσεις που έχουν γίνει. Εάν δεν υπάρξει δίκη ή δεν αποδοθεί δικαιοσύνη με άλλον τρόπο, μπορεί να θεωρηθεί ότι παραβιάζεται η διαδικαστική υποχρέωση ενός κράτους να προστατεύει το δικαίωμα στη ζωή και άλλα ανθρώπινα δικαιώματα. Αναλόγως των παραβιάσεων ή/και του εγκλήματος. Διότι κάθε παραβίαση ανθρώπινου δικαιώματος έχει και μία διαδικαστική υποχρέωση για τα κράτη, η οποία συνίσταται στην αποτελεσματική διερεύνηση της παραβίασης και στην επανόρθωση. Αυτό είναι επιπρόσθετο από το αυτοτελές δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο, που είναι αναπόσπαστο τμήμα της δίκαιης δίκης».

Μέχρι την επιτροπή

«Είναι θέμα πολιτικής συμφωνίας εάν και με ποια διαδικασία θα υπάρξει κάποια επιτροπή αλήθειας ή συμφιλίωσης και πότε. Η συγκρότηση και τα μέλη, οι όροι εντολής της είναι όλα θέματα συμφωνίας μεταξύ των μερών. Υπάρχουν πολλά ερωτήματα. Μπορεί να υπάρξει επιτροπή μόνο για τους αγνοούμενους; Για άλλα εγκλήματα; Και σε ποιες χρονικές περιόδους;»

Ανοιχτές ή κλειστές ακροάσεις;

«Έχουν υπάρξει πολλά μοντέλα επιτροπών αλήθειας. Έχουν υπάρξει και ανοιχτές και κλειστές ακροάσεις. Η όποια επιλογή είναι ζήτημα πολιτικής απόφασης. Αλλά είναι ζητήματα που αξίζει να συζητηθούν. Τουλάχιστον να γνωρίζουμε πού στεκόμαστε και αν αξίζει τον κόπο να γίνει κάτι τέτοιο ή όχι. Ακόμα όμως και αν δεν γίνει ποτέ, να το συζητήσουμε, να είναι ενημερωμένη η αντίληψη και η απόφασή μας γιατί είναι καλύτερα να μην γίνει στην περίπτωση της Κύπρου. Ίσως επειδή πέρασαν δεκαετίες, και μπορεί να μην γίνει σωστά, οπότε κάποιος μπορεί να πει καλύτερα να μην γίνει καθόλου. Ωστόσο, θεωρώ ότι όλα τα σχετικά ερωτήματα, τα επιχειρήματα υπέρ και κατά πρέπει να συζητηθούνε. Πρέπει να αφουγκραστούμε πρωτίστως τους συγγενείς των αγνοουμένων, γι’ αυτό και έχουμε καλέσει στη δημόσια συζήτηση για την επιτροπή αλήθειας φορείς συγγενών Ε/Κ και Τ/Κ να ακούσουμε ποια είναι τα δικά τους αιτήματα, οι σκέψεις τους, οι επιθυμίες τους, και πολύ πιθανόν αυτές να μην είναι κάτι ενιαίο. Άλλοι μπορεί να θέλουνε μια τέτοια εξέλιξη, άλλοι όχι. Από τη στιγμή που δεν έχουν συζητηθεί ευρέως αυτά τα θέματα δεν ξέρουμε. Ίσως και με αφορμή την πρόσφατη παρελθοντολογία που πήγαμε πίσω μόνοι μας στο 1950, η δημόσια συζήτηση που διοργανώνουμε, αν και έχει προγραμματιστεί μήνες πριν, θεωρώ ότι ίσως είναι και πιο επίκαιρη. Επανέρχεται το θέμα της θεώρησης της ιστορίας και των ιστορικών γεγονότων. Ποιες είναι οι παραστάσεις και οι γνώσεις της μιας κοινότητας έναντι της άλλης. Πώς τα ίδια γεγονότα τα προσλαμβάνει διαφορετικά η μια κοινότητα από την άλλη, πώς η μία βλέπει ως φυσιολογική ή και επιβεβλημένη τη διδασκαλία ενός ιστορικού γεγονότος, όπως το ενωτικό δημοψήφισμα, που σημάδεψε την Ιστορία της Κύπρου, ενώ για την άλλη είναι τραυματικό, με την έννοια ότι σηματοδοτεί μία λογική αποκλεισμού των Τ/Κ από την Κύπρο. Η όλη διαμάχη αφορά την προβληματική της δημόσιας συζήτησης που θα γίνει. Τον ρόλο της Ιστορίας, την έννοια της αλήθειας, τις διαφορετικές θεωρήσεις των ίδιων ιστορικών γεγονότων, πώς στις 20 Ιουλίου εμείς θρηνούμε ενώ εκείνοι πανηγυρίζουν. Πώς εμείς διδάσκουμε και τιμούμε το ενωτικό δημοψήφισμα, ενώ εκείνοι το εξορκίζουν».

Επιτροπές εκτός

«Έχουν υπάρξει πολλές επιτροπές αλήθειας στη Λατινική Αμερική. Σε Αργεντινή και Χιλή ήταν για τις σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και για τα εγκλήματα που έγιναν κατά τη δικτατορία. Ωστόσο είχαμε εμφυλίους πολέμους στο Ελ Σαλβαδόρ και στη Γουατεμάλα. Το πιο γνωστό παράδειγμα και το πιο σπουδαίο που ήταν επιτυχημένο και βοήθησε στην εξάπλωση του μοντέλου ήταν στη Νότιο Αφρική. Υπάρχουν περίπου 30 επιτροπές αλήθειας ή/και συμφιλίωσης. Ξεκίνησαν τη δεκαετία του 1980 και εξαπλώθηκαν κατά τη δεκαετία του '90. Σημειώστε ότι ένας από τους λόγους που απορρίφθηκε το σχέδιο ειρήνευσης στο πρόσφατο δημοψήφισμα της Κολομβίας είναι επειδή θα δινόταν αμνήστευση στους αντάρτες. Ο κόσμος ήθελε απόδοση δικαιοσύνης και δίκες. Βλέπουμε λοιπόν πόσο καθοριστικό μπορεί να είναι το συγκεκριμένο ζήτημα».

Χωρίς αποτέλεσμα;

«Υπάρχουν περιπτώσεις επιτυχημένες και άλλες λιγότερο επιτυχημένες. Αναλόγως της περίπτωσης δεν νομίζω ότι μιλάμε πάντα για μια απόλυτη επιτυχία ή αποτυχία. Ως επί το πλείστον το ισοζύγιο είναι θετικό. Δηλαδή οι πλείστοι μελετητές και επιστήμονες θεωρούν ότι είναι επιτυχημένος και αναγκαίος θεσμός. Άλλοι είναι πιο επικριτικοί. Στην περίπτωση της Κύπρου το θέμα έχει μείνει για πάρα πολύ καιρό ανέγγιχτο. Και ίσως η πάροδος του χρόνου να είναι καθοριστική. Θεωρώ ότι έχουμε καθήκον ως κοινωνία να συζητήσουμε το διακύβευμα. Αν ως κοινωνία ή ως κοινότητες το συζητήσουμε διεξοδικά και δούμε ότι δεν είναι σκόπιμο να προχωρήσει, τότε ας το αφήσουμε. Πιστεύω όμως ότι η όποια ενέργεια πρέπει να είναι αποτέλεσμα ενημερωμένης απόφασης».


*Αριστοτέλης Κωνσταντινίδης - Αναπληρωτής καθηγητής Διεθνούς Δικαίου του Πανεπιστημίου Κύπρου

Διαβάστε επίσης:

ΕΙΔΗΣΕΙΣ

Ένταση στις σχέσεις Σόφιας και Άγκυρας

Πολίτης News, 24.03.2017

ΕΙΔΗΣΕΙΣ

Τι έδειξαν οι τοξικολογικές εξετάσεις για τον οδηγό της Πόρσε

Πολίτης News, 24.03.2017

ΕΙΔΗΣΕΙΣ

Παραδόθηκε στις Κυπριακές αρχές ο δραπέτης των Κεντρικών Φυλακών

Πολίτης News, 24.03.2017

Επιστροφή
στην αρχή