ΙΣΤΟΡΙΚΟ: Τα Σεπτεμβριανά του 1955 με αφορμή τον αγώνα της ΕΟΚΑ

ΕΙΔΗΣΕΙΣ /ΚΥΠΡΟΣ

Συμπληρώθηκαν προχθές 63 χρόνια από την ημέρα που ο ελληνισμός της Κων/πολης έγινε το εξιλαστήριο θύμα της έναρξης του αγώνα της ΕΟΚΑ στην Κύπρο.

Συμπληρώθηκαν προχθές 63 χρόνια από την ημέρα που ο ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης έγινε το εξιλαστήριο θύμα της έναρξης του αγώνα της ΕΟΚΑ στην Κύπρο. Δύο γεγονότα φαινομενικά ασύνδετα, σε δυο διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές, με το ίδιο ωστόσο «αντικείμενο».  Η πρόθεση ης Τουρκίας να επιβληθεί στην Ανατολική Μεσόγειο παραμερίζοντας το «εμπόδιο» των Ελλήνων. Για την Τουρκία, Κύπρος – Αιγαίο – Κωνσταντινούπολη αποτελούσαν πάντα μία ενότητα στο πλαίσιο άσκησης εξωτερικής πολιτικής η οποία δεν περιοριζόταν μόνο στη διπλωματία. Ακόμα και σήμερα, πολλοί είναι αυτοί που θεωρούν ότι δεν μπορεί να υπάρξει επίλυση των προβλημάτων στο Αιγαίο αν δεν υπάρξει λύση του Κυπριακού και το αντίστροφο. Ως προς τον ελληνισμό της Κωνσταντινούπολης, το θέμα θα πρέπει να θεωρείται λήξαν, καθώς η μειονότητα έχει σχεδόν εκλείψει, με μοναδικό ισχυρό συμβολικό έρεισμα την παρουσία του Πατριαρχείου.

Τα γεγονότα της 6ης προς 7η Σεπτεμβρίου 1955 υπήρξαν καθοριστικά για το μέλλον των ελληνοτουρκικών σχέσεων και το Κυπριακό, δημιουργώντας συνθήκες συνεχούς έντασης, που κάποιες φορές έφτασε στα όρια της θερμής σύγκρουσης, η οποία δεν αποφεύχθηκε το 1974 όταν το πραξικόπημα έδωσε στην Άγκυρα τη δικαιολογία που αναζητούσε.

 

 

 

Ο Μεντερές και η ΕΟΚΑ

Έναν χρόνο πριν την έναρξη του ένοπλου απευλευθερωτικού αγώνα στην Κύπρο με στόχο την ένωση με την Ελλάδα, στην Τουρκία είχαν διεξαχθεί εκλογές με παντοδύναμο νικητή Αντνάν Μεντερές, ενώ στη μετεμφυλιακή Ελλάδα κυβερνούσε ο στρατάρχης Αλέξανδρος Παπάγος. Οι Βρετανοί δεν ήθελαν να ακούσουν για ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, αν και ήξεραν πως η αποικιοκρατία φτάνει στο τέλος της. Για τον λόγο αυτό ενέπλεξαν την Τουρκία, ενισχύοντας έτσι το ενδιαφέρον της για τη μειονότητα των Τουρκοκυπρίων, η οποία κατέστη κοινότητα. Η έναρξη του αγώνα της ΕΟΚΑ αξιοποιήθηκε από τον Μεντερές στο εσωτερικό της Τουρκίας, με τη δημιουργία της αίσθησης ότι κινδυνεύουν οι Τουρκοκύπριοι στην Κύπρο, αλλά και οι Τούρκοι στην ίδια τη Τουρκία από την ελληνική μειονότητα που είχε συσπειρωθεί γύρω από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Ο Πατριάρχης Αθηναγόρας ήταν ο πρώτος στόχος, καθώς αρνήθηκε να καταδικάσει την αγώνα της ΕΟΚΑ και να «ανακαλέσει στην τάξη» τον Μακάριο. Παράλληλα οι τουρκικές εφημερίδες, καθοδηγούμενες από τον Μεντερές, δημιούργησαν κλίμα εχθρότητας κατά των Ελλήνων με ψευδείς ειδήσεις για εράνους των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης με στόχο να ενισχυθεί η ΕΟΚΑ που «σφάζει Τουρκοκύπριους». Πρωταγωνιστικό ρόλο έπαιξαν η φοιτητική οργάνωση «η Κύπρος είναι τουρκική» και η εφημερίδα «Χουριέτ», η οποία είχε ιδρυθεί με την βοήθεια των Βρετανών. Το φιτίλι ήταν έτοιμο και ο Μεντερές το άναψε στις 24 Αυγούστου 1955, με δημόσια δήλωσή του που είχε το ίδιο περιεχόμενο με αυτό των δημοσιευμάτων. Το πρώτο κρούσμα, κάτι σαν πρόβα, ήταν η είσοδος Τούρκων σε εκκλησία της Κωνσταντινούπολης λίγες μέρες μετά. Είχαν βγάλει έξω τους πιστούς και κατέστρεψαν ακόμα δύο εκκλησίες.

 

 

Η προβοκάτσια

Στις 6 Σεπτεμβρίου του 1955 σημειώνεται έκρηξη βόμβας στο τουρκικό προξενείο στη Θεσσαλονίκη, το οποίο βρισκόταν στο σπίτι που γεννήθηκε ο Κεμάλ Ατατούρκ. Ο πρόξενος και η οικογένειά του είχαν αναχωρήσει για την Κωνσταντινούπολη την προηγούμενη μέρα. Η έκρηξη προκάλεσε μικροζημιές στον εξωτερικό τοίχο του σπιτιού του Ατατούρκ, αλλά ήταν αρκετές για να κινητοποιηθεί το σύστημα που οργάνωσε το πογκρόμ που ακολούθησε. Ο μουσουλμάνος φύλακας του τουρκικού προξενείου παραδέχθηκε ότι ο ίδιος είχε τοποθετήσει τη βόμβα, την οποία του την είχε δώσει ένας μουσουλμάνος φοιτητής της Νομικής από την Κομοτηνή. Ο μουσουλμάνος φοιτητής, μετά τη σύλληψη και την φυλάκισή του, φυγαδεύτηκε στην Τουρκία όπου έκανε λαμπρή καριέρα ως αστυνομικός διευθυντής και αργότερα έπαρχος.

 

Το χρονικό του εγκλήματος

Ένας από τους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης που έζησε τα Σεπτεμβριανά το 1955 ήταν ο Βύρων Θεοδωρόπουλος, διπλωμάτης, συγγραφέας και ένας από τους πιο έγκυρους αναλυτές της τουρκικής πολιτικής. Στο βιβλίο της Ειρήνης και Καίτης Σαρίογλου, «Πενήντα Χρόνια από τα Σεπτεμβριανά» που εκδόθηκε στην Αθήνα το 2005, δημοσιεύθηκε το «ημερολόγιο» των γεγονότων του Βύρωνα Θεοδωρόπουλου»:

  • «Ώρα 13:30, μεταδίδεται ραδιοφωνικώς η είδησις περί βόμβας εις την οικίαν του Ατατούρκ στη Θεσσαλονική.
  • Ώρα 16:00, κυκλοφορεί έκτακτον παράρτημα της «Ισταμπούλ Εξπρές» με την είδησιν, δημοσιεύον και παραποιημένην φωτογραφίαν δήθεν της καταστραφείσης οικίας.
  • Ώρα 16:30, ομάδες νέων περιέρχονται τας κεντρικάς οδούς του Πέραν αναγράφοντας υβριστικά συνθήματα κατά των Ελλήνων εις τους τοίχους.
  • Ώρα 17:30, αι πρώται ομάδες διαδηλωτών συγκεντρώνονται εις την πλατείαν του Ταξίμ.
  • Ώρα 18:00, η συγκέντρωσις εις την πλατείαν του Ταξίμ ακούει διαφόρους ρήτορας εκφωνούντας εμπρηστικούς λόγους κατά των Ελλήνων και της Ελλάδος.
  • Ώρα 18:30, η συγκέντρωσις μεταβάλλεται εις διαδήλωσιν, της οποίας μία ομάς φθάνει μέχρι του Γεν. Προξενείου και διαλύεται με την άμεσον εμφάνισιν αστυνομικών δυνάμεων αι οποίοι κλείουν όλας τας προς το Προξενείον προσβάσεις.
  • Ώρα 19:00, άρχεται η θραύσις των υαλοπινάκων και σιδηρών θυρών των ομογενών καταστημάτων της πλατείας Ταξίμ και της οδού του Πέραν. Σχεδόν ταυτοχρόνως με μικράν διαφοράν αρχίζουν να εκδηλούνται αι βιαιοπραγίαι εις τας λοιπάς συνοικίας και εντός δύο ωρών το πράγμα έχει γενικευθεί…
  • Μόλις μετά την 2αν πρωινήν αγγέλεται η κήρυξις του στρατιωτικού νόμου και εμφανίζονται τα πρώτα στρατιωτικά τμήματα. Μετά ταύτα η κατάστασις ηρεμεί.»

 

 

Ετερόκλητος όχλος

Ο Βύρων Θεοδωρόπουλος σημείωνε στο βιβλίο «50 χρόνια από τα Σεπτεμβριανά» πως το βράδυ της 6ης Σεπτεμβρίου 19955 στην Κωνσταντινούπολη  «υπήρχαν ομάδες λεηλασίας, που είχαν έρθει από την Ανατολική Θράκη και επέβαιναν σε φορτηγά. Μετά την ολοκλήρωση των βανδαλισμών τους, αποχώρησαν με τη λεία τους. Οι δράστες, δεν ήταν μόνο αλήτες, αγροίκοι, χωρικοί και ‘ρακένδυτοι τύποι του Κασίμ Πασά’. Υπήρχαν ανάμεσά τους, φοιτήτριες, κυρίες της αστικής τάξης, ακόμα και δικηγόροι! Τα βασικά συνθήματα ήταν: ‘Στο διάβολο οι Έλληνες’ και ‘Κάτω η Ελλάς’. Αργότερα κυριάρχησε το σύνθημα ‘Σήμερον η λεηλασία, αύριον η σφαγή’…».

Σε μαρτυρίες που δημοσιεύθηκαν τα χρόνια που ακολούθησαν καταγράφηκαν εγκλήματα με βιασμούς ακόμα και ανήλικων κοριτσιών μπροστά στο πλήθος, εξευτελισμός ιερέων και τεπείνωση με Έλληνες που υπό την απειλή μαχαιριών αναγκάζονταν να φωνάζουν «η Κύπρος είναι τουρκική». Τα επεισόδια ήταν οργανωμένα καθώς από προηγουμένως είχαν δημιουργηθεί σημάδια στα σπίτια των Ελλήνων ώστε να ξέρουν οι «διαδηλωτές» πού θα χτυπήσουν. Συνολικά σκοτώθηκαν 16 άτομα και βιάστηκαν 200 γυναίκες και κορίτσια. Καταστράφηκαν δεκάδες εκκλησίες και χιλιάδες σπίτια και επιχειρήσεις Ελλήνων. Ανάλογα επεισόδια, σε μικρότερη κλίμακα, έγιναν στη Σμύρνη και στην Άγκυρα.

 

 

 

Στην κρεμάλα

Αρχικώς η τουρκική κυβέρνηση επιχείρησε να φορτώσει την ευθύνη των επεισοδίων στους κομουνιστές, κάνοντας μάλιστα και εκατοντάδες συλλήψεις. Το εγχείρημα απέτυχε και κάτω από τη διεθνή κατακραυγή η Άγκυρα απολογήθηκε στην Ελλάδα και σε ένδειξη καλής θέλησης τίμησε την ελληνική σημαία σε τελετή στη Σμύρνη. Το 1960, η κυβέρνηση Μεντερές ανατράπηκε και ο ίδιος μαζί με τον υπουργό Εξωτερικών Ζορλού δικάστηκαν και για τα επεισόδια του Σεπτεμβρίου 1955 και καταδικάστηκαν σε θάνατο διά απαγχονισμού.

 


Επιστροφή
στην αρχή