Πώς ψήφισε η Κύπρος στις πρώτες προεδρικές της 13ης Δεκεμβρίου 1959

ΕΙΔΗΣΕΙΣ /ΚΥΠΡΟΣ
Μία ιστορική αναδρομή με φωτογραφικά κι άλλα ντοκουμέντα δίνουν το κλίμα της εποχής - Πώς διαμορφώθηκαν οι συνασπισμοί υποστήριξης των υποψηφίων.

Βρισκόμαστε σε μία μεταβατική περίοδο προς την ανεξαρτησία. Ο αγώνας των Ελληνοκυπρίων έχει τερματιστεί με την υπογραφή των συμφωνιών Ζυρίχης - Λονδίνου τον Φεβρουάριο του 1959 κι ο Μακάριος έχει επιστρέψει στο νησί από την εξορία του με ένα αμφισβητούμενο Σύνταγμα.

Παρά τους ευσεβείς πόθους για ένα ευοίωνο μέλλον για το νεοσύστατο κράτος, το κλίμα στην κυπριακή κοινωνία είναι βαρύ και διχαστικό, απόρροια των όσων προηγήθηκαν την τελευταία δεκαετία: διακοινοτικές συγκρούσεις, από τη μία ένωση και από την άλλη ταξίμ, απαγόρευση του ΑΚΕΛ κ.λπ. Στοιχεία που υποθάλπουν την εχθρότητα τόσο μεταξύ των δύο κοινοτήτων, όσο και μεταξύ της ε/κ κοινότητας.

Μέσα σ' αυτή την εύθραυστη ισορροπία είναι που οι Κύπριοι κάνουν τα πρώτα τους βήματα για τη διαμόρφωση του πολιτικού βίου στο νεοσυσταθέν κράτος.

Η κυπριακή κοινωνία είναι κάθετα διαχωρισμένη εξαιτίας των συμφωνιών. Οι αντιπαλότητες για τη συμφωνία της Ζυρίχης έπαιρναν διαστάσεις, αφού το οργανωμένο κίνημα της Αριστεράς εναντιώθηκε σφόδρα στις συμφωνίες και κάτω από τον συνασπισμό της δημοκρατικής παράταξης τα έβαλε ευθέως με το ισχυρό πλέον και ακατανίκητο, όπως διαφάνηκε, μακαριακό κατεστημένο, το οποίο κατάφερε τότε να πάρει και τον στρατηγό Γρίβα με το μέρος του.

 

Η μεταβατική επιτροπή

Μία μεταβατική επιτροπή, σε ρόλο προσωρινής κυβέρνησης, που σχηματίζεται τον Απρίλιο του 1959 και απαρτίζεται από τον Μακάριο, τον Φαζίλ Κουτζιούκ και δέκα υπουργούς, επτά Ε/Κ (μεταξύ αυτών ο Γλαύκος Κληρίδης, ο Πολύκαρπος Γιωρκάτζης, ο Πασχάλης Πασχαλίδης, ο Τάσσος Παπαδόπουλος) και τρεις Τ/Κ, ετοιμάζεται για τις πρώτες προεδρικές εκλογές.

ΦΩΤΟ: ΑΡΧΕΙΟ ΜΠΑΜΠΗ ΑΒΔΕΔΟΛΟΥΠΟΥ

 

Κουτσιούκ χωρίς ανθυποψήφιο

Σύμφωνα με το Σύνταγμα θα γίνουν δύο εκλογικές αναμετρήσεις: Η μία στην ε/κ κοινότητα (μαζί της επέλεξαν να συνταχθούν και οι μικρές κοινότητες Αρμενίων, Μαρωνιτών και Λατίνων) θα αναδείξει τον πρώτο Πρόεδρο και η άλλη στην τ/κ τον αντιπρόεδρο. Στην περίπτωση των Τ/Κ, τελικά ο γιατρός Φαζίλ Κουτσιούκ εκλέγεται χωρίς ανθυποψήφιο.

Αριστερά τρεις μαθητές του Παγκυπρίου Γυμνασίου με την τότε υποχρεωτική μαθητική τους στολή, το πηλήκιο και το σήμα, ήσαν μεταξύ όσων είχαν επιστρατευθεί κατά την προεκλογική εκστρατεία. Σαν αφίσα για τοιχοκόλληση ήτανε και ολόκληρη η πρώτη σελίδα της εφημερίδας "Ο Φιλελεύθερος" με ολοσέλιδη φωτογραφία του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στην πρώτη σελίδα και την παρότρυνση "Ψηφίστε όλοι Μακάριον" (ΦΩΤΟ: ΑΡΧΕΙΟ ΑΒΔΕΟΛΟΥΠΟΥΛΟΥ, σχόλιο φωτογραφίας Άντρος Παυλίδης).

 

Η διάσπαση των Ε/Κ

Σύμφωνα με τον ερευνητή Άντρο Παυλίδη, "οι πρώτες εκείνες προεδρικές εκλογές κατέδειξαν, μεταξύ άλλων, και μια ουσιώδη διαφορά μεταξύ των δύο κοινοτήτων του νησιού. Ότι οι Ελληνοκύπριοι εξ αρχής φάνηκαν διασπασμένοι, αφού υπήρξαν και προβλήθηκαν δυο υποψήφιοι. Αντίθετα, στην κοινότητα των Τουρκοκυπρίων δεν υπήρξε ούτε σύγκρουση ούτε αντιπαράθεση. Παρά το ότι υπήρχανε τότε δύο άνθρωποι που θεωρούνταν και αναγνωρίζονταν ως ηγέτες των Τουρκοκυπρίων, τελικά απέφυγαν την αντιπαράθεση και προβλήθηκε ένας μόνο υποψήφιος, που βέβαια εξελέγη. Ήταν ο γιατρός Φαζίλ Κιουτσιούκ, του οποίου την υποψηφιότητα υποστήριξε και ο ηγέτης των ακραίων στοιχείων της κοινότητας, ο Ραούφ Ντενκτάς".

Μερίδα Ε/Κ, προσκείμενοι προφανώς στο Πατριωτικό Μέτωπο, θα κάνουν αργότερα την κριτική τους μιλώντας για κατάντημα, επειδή ο Μακάριος δεν κατέστη δυνατό να μην έχει ανθυποψήφιο - ευθύνη την οποία αποδίδουν στο ΑΚΕΛ και στις "διασπαστικές ενέργειες των βεβαρημένων ανθρώπων του βεβαρημένου παρελθόντος" (εννοούν το ΑΚΕΛ που υποστήριξε την υποψηφιότητα Ιωάννη Κληρίδη) με αποτέλεσμα να διχαστεί η ε/κ κοινότητα.

Η κριτική των Μακαριακών για την κάθοδο δύο υποψηφίων στις πρώτες εκλογές...

 

Το παράνομο ΑΚΕΛ

Το ΑΚΕΛ είναι η μόνη οργανωμένη πολιτική κατάσταση που υπάρχει αυτή την εποχή στο νησί. Επρόκειτο για το διάδοχο σχήμα του Κομμουνιστικού Κόμματος Κύπρου, το οποίο είχε τεθεί εκτός νόμου από τις 14 Δεκεμβρίου 1955, μία απαγόρευση που θα εξέπνεε την επομένη της ημερομηνίας που θα διεξάγονταν οι πρώτες προεδρικές εκλογές. Δηλαδή στις 13 Δεκεμβρίου 1959. Τελικά η απαγόρευση ήρθη από τους Βρετανούς μετά από ένα μεγάλο παρασκήνιο, αρχές Δεκεμβρίου, και στις εκλογές το κόμμα υποστηρίζει την υποψηφιότητα του Ιωάννη Κληρίδη.

Μεταφορά των καλπών από αστυνομικούς (ΦΩΤΟ: ΑΡΧΕΙΟ PIO).

 

Συζητήσεις ΑΚΕΛ - Μακαρίου

Σύμφωνα με το κείμενο του Ευάνθη Χατζηβασιλείου, Επετηρίδα του Κέντρου Επιστημονικών 2011, στοιχεία από το οποίο περιέλαβε σε επιστημονικό του άρθρο ο ερευνητής Βασίλης Πρωτοπαπάς, "τον Νοέμβριο (σ.σ. του 1959) το ΑΚΕΛ διαπραγματευόταν με τον Μακάριο την υποστήριξή του στις εκλογές. Στις 23 Νοεμβρίου ο Μακάριος ζήτησε εκ νέου από τον κυβερνήτη τη νομιμοποίηση του κόμματος. Οι διαπραγματεύσεις Μακάριου - ΑΚΕΛ δεν καρποφόρησαν, καθώς ο Μακάριος θεώρησε ότι το ΑΚΕΛ έθετε πολλές απαιτήσεις. Τελικά το ΑΚΕΛ υποστήριξε τον ανθυποψήφιο του Μακαρίου, Ιωάννη Κληρίδη, συμπράττοντας κατά του Μακάριου μαζί με τις παλαιές προσωπικότητες της Δεξιάς (π.χ. Θεμιστοκλής Δέρβης) και με κύρια πολιτική θέση την αντίθεση στις συμφωνίες Ζυρίχης - Λονδίνου".

Η ημέρα των εκλογών στο Γυμνάσιο Φανερωμένης (ΦΩΤΟ: ΑΡΧΕΙΟ PIO).

 

Το Πατριωτικό Μέτωπο

Τον ίδιο μήνα που παίρνει τα ηνία η μεταβατική επιτροπή, τον Απρίλιο του 1959, ιδρύεται και το Ενιαίο Δημοκρατικό Μέτωπο Αναδημιουργίας (ΕΔΜΑ) από αγωνιστές της ΕΟΚΑ, το οποίο είχε θεωρηθεί η πολιτική τους έκφραση. Τη δημιουργία του Πατριωτικού Μετώπου χαιρετίζουν τόσο ο Μακάριος όσο και ο Γεώργιος Γρίβας. Το πατριωτικό μέτωπο ήταν αυτό που στήριξε τον Μακάριο στις εκλογές.

 

Αριστερά και άκρα Δεξιά

Δύο από τα παράδοξα στην ιστορία των πρώτων προεδρικών εκλογών ήταν πως ο γιος του Ιωάννη Κληρίδη, Γλαύκος, προτίμησε να συμπράξει με τον Μακάριο. Παράδοξο είναι επίσης πως ο Ιωάννης Κληρίδης, τον οποίο υποστήριζε η Δημοκρατική Ένωση του Θεμιστοκλή Δέρβη, που είχε ιδρυθεί τον Νοέμβριο του 1959, ένα κίνημα με δεξιά φρονήματα, υποστηρίζεται κι από το ΑΚΕΛ. Αυτό συμβαίνει γιατί, σύμφωνα με τους μελετητές, στον μηχανισμό αυτό της υποστήριξης Ι. Κληρίδη προσχώρησαν όσοι διαφωνούσαν με τον Μακάριο και όσοι ήταν αντίθετοι με τον τρόπο με τον οποίο διευθετήθηκε το κυπριακό πρόβλημα.

Σύμφωνα με τον ερευνητή Μακάριο Δρουσιώτη, "με το αντιμακαριακό μέτωπο συνασπίστηκε και η αντιζυριχική Δεξιά, η οποία κατηγορούσε τον Μακάριο ότι απεμπόλησε την Ένωση υπέρ της ανεξαρτησίας. Οι εκλογές του 1959 ήταν ένα είδος δημοψηφίσματος για τις συμφωνίες Ζυρίχης - Λονδίνου, με τις οποίες ανακηρύχθηκε η κυπριακή ανεξαρτησία... Ο αντιμακαριακός συνασπισμός διαλύθηκε αμέσως μετά τις εκλογές, όταν το ΑΚΕΛ αποφάσισε να συμπορευτεί με τον Μακάριο".

Υπουργοί της προσωρινής αλλά και μετέπειτα κυβέρνησης Μακαρίου ψηφίζουν. Πάνω ο Πολύκαρπος Γιωργκάτζης και κάτω ο Σπύρος Κυπριανού. Στο πρώτο προσωρινό Υπουργικό Συμβούλιο ο Μακάριος δεν περιλαμβάνει στελέχη του ΑΚΕΛ και ο Ανδρέας Ζιαρτίδης, ηγέτης της ΠΕΟ, διαμαρτυρήθηκε δημόσια.  (ΦΩΤΟ: ΑΡΧΕΙΟ ΑΒΔΕΛΟΠΟΥΛΟΥ)

 

Τα αποτελέσματα

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, από σύνολο 238.879 εγγεγραμμένων ψηφοφόρων, ψήφισαν 217.956, δηλαδή το 91,24%. Η αποχή ανήλθε σε ποσοστό 8,76%. Τα άκυρα ψηφοδέλτια ανήλθαν σε 1,702. Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος έλαβε 144.501 ψήφους, ήτοι 66,85%, και ο Ιωάννης Κληρίδης 71.753, ποσοστό 33,15%, καθόλου ευκαταφρόνητο. Βάσει των εκτιμήσεων, η δύναμη του ΑΚΕΛ ήταν γύρω στο 25%.

Όπως γράφει ο Μακάριος Δρουσιώτης, "το αντιζυριχικό και κατ' επέκταση αντιμακαριακό μέτωπο έχασε πανηγυρικά και ο Μακάριος πρόβαλε ως θριαμβευτής σε μία άνιση μάχη, η οποία σε πολλές περιπτώσεις επέδειξε και κορυφαία δημοκρατικά ελλείμματα".

Στις πρώτες προεδρικές εκλογές ψηφίζουν για πρώτη φορά γυναίκες. Ένα δικαίωμα που σύμφωνα με πηγές μας πάλεψαν περισσότερο οι Τ/Κ για να αποκτηθεί (ΦΩΤΟ: ΑΡΧΕΙΟ PIO). 

 

Τα ευτράπελα

Ο Τάκης Χατζηδημητρίου θυμάται από τις πρώτες εκλογές και κάποια ευτράπελα:

"Εκείνο που θυμάμαι, και είναι πράγματι και αστείο, στη μεγάλη συγκέντρωση που έγινε στην πλατεία Μεταξά τότε, στην ομιλία του ο επιχειρηματίας και αργότερα βουλευτής Μιχαλάκης Σαββίδης, είχε πει πως έπρεπε να ψηφίσουμε τον Μακάριο γιατί αυτός μας βαφτίζει, αυτός μας παντρεύει και αυτός μας θάβει".... Θυμάται όμως και τη βάναυση, όπως τη χαρακτηρίζει δυσφήμιση του Ιωάννη Κληρίδη, που τον παρουσίαζε αφίσα του Πατριωτικού Μετώπου να κρατά όπλο, υπονοώντας και πως αγωνιστές που κρατούσαν όπλα πήγαν στην κρεμάλα, αλλά αυτός ζούσε και ήταν συνεργάτης των Άγγλων. "Θυμάμαι και μία ομιλία του Ανδρέα Ζιαρτίδη, που είχε πει πως μας κατηγορούν πως τώρα υποστηρίζουμε τον Κληρίδη, ενώ πριν τον είχαμε κατεβάσει από δήμαρχο. Ναι, λέει, τότε διαφωνήσαμε με τον Κληρίδη για το περίπτερο της πλατείας Μεταξά, αλλά αυτή τη στιγμή μας ενώνει η σωτηρία της Κύπρου".

 Συλλαλητήριο της προοδευτικής παράταξης στη Λεμεσό. (ΦΩΤΟ: ΑΡΧΕΙΟ ΑΒΔΕΟΛΟΥΠΟΥΛΟΥ)

 

Τι έγραψε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ

Έγγραφο ημερομηνίας 31 Δεκεμβρίου 1959, που παραχώρησε στον "Π" ο πολιτικός αναλυτής και ερευνητής Χριστόφορος Χριστοφόρου, παρμένο από τα αρχεία του Αμερικανικού Υπουργείου Εξωτερικών, γράφει για τις πρώτες εκλογές της Κύπρου, μεταξύ άλλων, ότι σημείωσαν αξιοσημείωτη συμμετοχή και μία απροσδόκητη κατανόηση των εκλογικών διαδικασιών από τους ψηφοφόρους, πολλοί από τους οποίους για πρώτη φορά εξασκούσαν το εκλογικό τους δικαίωμα.

Χαρακτηρίζει δε ενθαρρυντικό το γεγονός ότι ενώ γίνονταν για πρώτη φορά εκλογές, αυτές έτυχαν ουδέτερης και αποτελεσματικής διαχείρισης, χωρίς να σημειωθούν περιστατικά διαφθοράς ή αταξίας, παρά τη βία των προηγούμενων χρόνων. Ένα πολύ ενδιαφέρον στοιχείο, το οποίο καταδεικνύει τον ρόλο που έπαιζαν οι ΗΠΑ στα εσωτερικά της Κύπρου, είναι αυτό που αναφέρεται πιο κάτω, ότι ο έφορος εκλογών είχε δώσει τα αναλυτικά αποτελέσματα των εκλογών (ανά εκλογικό κέντρο) εμπιστευτικά στο αμερικανικό Υπουργείο Εξωτερικών, δεδομένου ότι η κυβέρνηση είχε αποφασιστεί πως αυτά δεν θα δίνονταν στη δημοσιότητα.

Virginia voting machines

Σε ένα δεύτερο έγγραφο, ημερομηνίας 27 Οκτωβρίου 1959, που μας παραχώρησε ο κ. Χριστοφόρου, ο αναλυτής ελληνικών υποθέσεων του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, Ελληνοαμερικανός Χαρίλαος Λαγουδάκης, παίρνει το θάρρος να εισηγηθεί στην

αμερικανική κυβέρνηση, επειδή όπως αναφέρει οι Κύπριοι έχουν μικρή εμπειρία στις δυτικού τύπου δημοκρατίες, την αποστολή στην Κύπρο 500 μηχανών ψήφου, τις λεγόμενες Virginia voting machines.

 

Ο Ιωάννης Κληρίδης ψηφίζει. Φωτογραφία Αρχείο Μπ. Αβδελόπουλου. 

 

Προσπάθεια απόσυρσης της υποψηφιότητας Ι. Κληρίδη

Χαρακτηριστικό της εκλογικής αυτής αναμέτρησης ήταν η μη υποστήριξη του Γλαύκου Κληρίδη προς τον πατέρα του Ιωάννη και η συμπόρευσή του με το μακαριακό στρατόπεδο.

Στο βιβλίο του "Η κατάθεσή μου", ο Γλαύκος Κληρίδης αναφέρεται σε μία συνάντηση στην παλιά Αρχιεπισκοπή αρχές Νοεμβρίου 1959, μεταξύ Μακαρίου και Γιάννη Κληρίδη, παρόντος και του ιδίου. Όπως γράφει, ο Μακάριος ζήτησε εμμέσως πλην σαφώς από τον Ιωάννη Κληρίδη κάτι που εισηγήθηκε ο Γλαύκος, την απόσυρση της υποψηφιότητάς του με αντάλλαγμα κάποιες προσωπικότητες από τις ομάδες υποστήριξής του να γίνουν σύμβουλοι του Μακαρίου στη νέα κυβέρνηση.

Ο Γιάννης Κληρίδης απάντησε ότι γνώριζε τη λογική των επιχειρημάτων του Γλαύκου και πως είχε δώσει τον λόγο του στις αντιπολιτευόμενες ομάδες πως θα κατέβαινε ως υποψήφιος τους και ότι δεν θα υπαναχωρούσε παρά μόνον εάν και εκείνοι συμφωνούσαν με την πρόταση του γιου του. Στο τελευταίο θα βοηθούσε πολύ αν μπορούσε ο Μακάριος να διαβεβαιώσει τις αντιπολιτευόμενες ομάδες ότι, μετά τη χωρίς αντίπαλο εκλογή του, θα διόριζε νέο Υπουργικό Συμβούλιο και θα αντιμετώπιζε τους σημερινούς υπουργούς ως προσωρινούς. Κάτι που δεν έγινε αποδεκτό από τον Μακάριο.

Ο Γλαύκος Κληρίδης κατηγορήθηκε από τον πατέρα του πως παραβίαζε τη χριστιανική εντολή "τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου". Εκείνος απάντησε με το αρχαιοελληνικό "πατρός τε και μητρός τε και των άλλων προγόνων απάντων τιμιότερον και αγιότερον εστίν η πατρίς".... 

ΦΩΤΟ: ΑΡΧΕΙΟ ΜΠΑΜΠΗ ΑΒΔΕΔΟΛΟΥΠΟΥ

 

 

Oι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευσή τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν.

Επόμενο άρθρο:

Αφιέρωμα

Από τον Μακάριο στο σήμερα: Ο ρόλος και λόγος της αρνητικής διαφήμισης

Οι πρώτες πολιτικές διαφημίσεις στην τηλεόραση μεταδόθηκαν στις προεδρικές εκλογές του 1993 από τα μοναδικά τότε κανάλια, ΡΙΚ και Λόγος

03 / 06
Επιστροφή
στην αρχή