Η νομιμότητα και η παρανομία από τη σκοπιά της κοινωνιολογίας

ΑΠΟΨΗ /ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ
Η κοινωνιολογία ενδιαφέρεται για τις ευρύτερες κοινωνικές συνέπειες των διαφόρων μορφών παρανομίας, προσπαθώντας να κατανοήσει τις λειτουργίες

Το ενδιαφέρον της κοινωνιολογίας για την "παρανομία" και την "ανηθικότητα", αλλά και για το πώς οι δύο έννοιες διαφέρουν, είναι γνωστό. Όλοι οι φοιτητές που σπουδάζουν κοινωνιολογία είναι υποχρεωμένοι να παρακολουθήσουν τουλάχιστον ένα βασικό μάθημα περί κοινωνικής απόκλισης, ενώ η θεωρητική ενασχόληση με την παραβατικότητα (ο ορισμός της οποίας εμφανίζει τεράστια σχετικότητα, τόσο γεωγραφικά όσο και ιστορικά) έχει κυρίαρχη θέση στο έργο πολλών σημαντικών στοχαστών της κοινωνιολογίας - όπως είναι ο Emile Durkeim, ο Robert Merton και ο Erving Goffman. Σήμερα, ο γνωστότερος ίσως κοινωνιολόγος για ζητήματα που αφορούν την παρανομία είναι ο Ιταλός Diego Gambetta, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και συγγραφέας των βιβλίων "The Sicilian Mafia: The Business of Private Protection" (Harvard University Press,1993) και "Codes of the Underworld. How Criminals Communicate" (Princeton University Press, 2009). Το ενδιαφέρον του Gambetta (ο οποίος επηρεάστηκε από τον νομπελίστα οικονομολόγο Thomas Schelling, πρωτοπόρο στη μελέτη των οικονομικών του οργανωμένου εγκλήματος) εστιάζεται στην οικονομική λογική της παρανομίας.

Η κοινωνιολογική προσέγγιση στην απόκλιση και την παρανομία διαφοροποιείται από την προσέγγιση της εγκληματολογίας στο ότι η πρώτη ενδιαφέρεται να καταλάβει τα συγκεκριμένα φαινόμενα όχι μόνον από τη σκοπιά του νόμου και της "ευπρέπειας" (όπως συνήθως συμβαίνει με τη δεύτερη), αλλά και από την σκοπιά των ίδιων των ανθρώπων, οι δραστηριότητες των οποίων συγκροτούν εκείνο που καταλήγει να θεωρείται παρανομία. Η κοινωνιολογία ενδιαφέρεται για τις ευρύτερες κοινωνικές συνέπειες των διαφόρων μορφών παρανομίας, προσπαθώντας να κατανοήσει τις λειτουργίες που επιτελούν. Κοιτάζοντας τα πράγματα ιστορικά, και, πρωτίστως, με την αντικειμενικότητα που πρέπει να χαρακτηρίζει την κοινωνιολογία, μπορούμε να κάμουμε δύο βασικές διαπιστώσεις: πρώτον, σε όλες τις κοινωνίες παρατηρείται σταθερή ζήτηση αγαθών και υπηρεσιών που για διάφορους λόγους θεωρούνται απαγορευμένα. Η λειτουργία που επιτελεί ο λεγόμενος "υπόκοσμος" είναι ακριβώς να παρέχει αυτά τα αγαθά και αυτές τις υπηρεσίες. Δεύτερον, συχνά, άνθρωποι που έχουν προβλήματα με τον νόμο τυγχάνουν ευρείας λαϊκής απήχησης, επειδή λειτουργούν και ως προστάτες των φτωχών και των αδυνάμων, και αναφέρομαι, βεβαίως, στπ αρχέτυπο του Ρομπέν των Δασών ή του Ζορό.

Προσπαθώντας να σκιαγραφήσει την κοινωνιολογία ως μια συγκεκριμένη μορφή συνείδησης, ο Peter Berger παραπέμπει και στον "ενθουσιασμό της αμερικανικής κοινωνιολογίας για την ανυπόληπτη πλευρά της κοινωνίας", σημειώνοντας ότι "η κοινωνιολογική συνείδηση επιτρέπει στον μελετητή να αποκτήσει μιαν επίγνωση των κοινωνικών καταστάσεων διαφορετική από εκείνη της μεσοαστικής ευυποληψίας". Η δουλειά του κοινωνιολόγου, με άλλα λόγια, είναι ακριβώς να ασχολείται με τις "ανεπίσημες" πλευρές της πραγματικότητας. Να κυκλοφορεί όχι μόνον στα σαλόνια, αλλά και στα αλώνια. Και είναι γι' αυτό που η κοινωνιολογική οπτική προσδιορίζεται με τον καλύτερο τρόπο αν την αντιπαραβάλουμε με την οπτική της νομικής επιστήμης. Ενώ "το σημαντικότερο πράγμα για τον δικηγόρο είναι να καταλάβει πώς αντιμετωπίζει ο νόμος έναν συγκεκριμένο τύπο εγκληματία, εξίσου σημαντικό για τον κοινωνιολόγο είναι να δει το πώς ο εγκληματίας βλέπει τον νόμο". Την ίδια στιγμή, "είναι αφελές να αντιμετωπίζουμε το έγκλημα σαν 'πρόβλημα' επειδή έτσι το καθορίζει ο νόμος, ή το διαζύγιο επειδή είναι πρόβλημα για τους ηθικολόγους του γάμου". Όπως κατέδειξε από τα τέλη του 19ου αιώνα ο Durkheim, εκείνο που είναι παθολογικό δεν είναι το έγκλημα αυτό καθεαυτό, αλλά οι απότομες εξάρσεις της εγκληματικότητας. Για την κοινωνιολογία, ταυτόχρονα, είναι σχεδόν πασιφανές ότι η παραβατικότητα συχνά επιτελεί και θετικές λειτουργίες, και εδώ εισερχόμαστε σε ένα πεδίο όπου η κοινωνιολογική συνείδηση σαφώς καταδεικνύει ότι "τα πράγματα συνήθως δεν είναι όπως φαίνονται", αλλά και ότι υπάρχουν διαφορετικά επίπεδα νοήματος. Για να δώσω ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, όσο και αν ακούγεται παράδοξο ή ανήθικο, ο θεσμός της πορνείας προστατεύει, μάλλον, παρά καταστρέφει τον θεσμό του γάμου.

Όντας φοιτητής του Berger στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης, πραγματικά ενθουσιάστηκα όταν ανακάλυψα ότι τον Γενάρη του 2016 κυκλοφόρησε ένα βιβλίο με τίτλο "Αντώνης Φανιέρος". Ο συγγραφέας ονομάζεται Λεωνίδας Λεωνίδου, και το βιβλίο είναι, κατά κάποιον τρόπο, μια εγκεκριμένη βιογραφία του Αντώνη Φανιέρου. Στον πρόλογο, ο Λεωνίδου πραγματικά μας ανοίγει την κοινωνιολογική όρεξη, γράφοντας ότι "οι λεπτομέρειες της ζωής του Φανιέρου αποκαλύπτουν σε μεγάλο βαθμό την ιδιομορφία του χαρακτήρα του αλλά και τη διαμόρφωση της κοινωνίας και το είδος του καθεστώτος που επικράτησε μετά το τέλος το απελευθερωτικού αγώνα". Η προσπάθεια του συγγραφέα μπορεί να είναι φιλότιμη, αλλά η πραγματικότητα είναι ότι τελικά δεν μας σερβίρει το πιάτο που υπόσχεται. Μολονότι περιλαμβάνει εξαιρετικά ενδιαφέρον πρωτογενές υλικό, το βιβλίο στερείται βάθους και δεν επιχειρεί κάποιαν ουσιαστική ανάλυση. Μια βασική αδυναμία αφορά την περιγραφή του ιστορικού πλαισίου, η οποία είναι ανεπαρκής, αλλά και το ότι σε αρκετά σημεία συγκρούεται με την αποτίμηση των ιστορικών γεγονότων όπως τα θυμάται ο ίδιος ο Φανιέρος. Το βιβλίο του Λεωνίδου δεν είναι επιστημονικό (και ούτε βεβαίως ο Λεωνίδου ισχυρίζεται κάτι τέτοιο), αλλά θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για ένα τέτοιο εγχείρημα.

Oι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευσή τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν.

Επόμενο άρθρο:

Αφιέρωμα

Η έννοια των χαμένων ευκαιριών του Κυπριακού

Το ζήτημα των χαμένων ευκαιριών στο Κυπριακό είναι άμεσα συνδεδεμένο με το ζήτημα της ανεπάρκειας της πολιτικής ηγεσίας των Ελληνοκυπρίων

03 / 06
Επιστροφή
στην αρχή