Οι «κυνηγοί» των κυπριακών νερόμυλων (PICS & VIDΕΟ)

ΕΙΔΗΣΕΙΣ /ΚΥΠΡΟΣ

8 χρόνια «χτενίζουν» από «χόμπι» την Κύπρο για να εντοπίσουν και να αποτυπώσουν 598 ξεχασμένους νερόμυλους. Το υλικό τους θα αξιοποιηθεί επιστημονικά.

Στον περίφημο χάρτη (1878-1882) του Βρετανού αξιωματικού Οράτιου Χέρμπερτ Κίτσενερ, του αποκαλούμενου «πατέρα» του κυπριακού Κτηματολογίου, αποτυπώνονται, ανάμεσα στις υπόλοιπες πλουτοπαραγωγικές πηγές του νησιού, πάνω από εκατό νερόμυλοι: κατά μήκος των ποταμών, παραπόταμων, αλλά και σε πηγές. Ήταν η «βαριά βιομηχανία» της εποχής, πολλοί εκ των οποίων ακουμπούσαν τουλάχιστον μέχρι τη Φραγκοκρατία – σύμφωνα με πηγές. «Σήμερα», όπως περιγράφει ένας από τους συνεντευξιαζόμενους, ο Γιάννης Κυπρή, «τους σκεπάζει κατά τόπους η πυκνή βλάστηση και ελάχιστο ή καθόλου είναι το νερό κοντά τους. Όμως, εύκολα μπορεί να φανταστεί κανείς το ανθρωπομάνι, τον θόρυβο του νερού που πέφτει από ψηλά, της φτερωτής και των μυλόπετρων που γυρίζουν, τις παλιές εκείνες εποχές που ο άνθρωπος κυριολεκτικά δούλευε για να βγάλει το ψωμί του...»

 

Από χόμπι, αλλά…

Τα τελευταία οκτώ χρόνια μία τριμελής ομάδα φυσιολατρών και φίλων της λαϊκής αρχιτεκτονικής «κτενίζει» την Κύπρο, ποταμό – ποταμό, προκειμένου να καταγράψουν και να αποτυπώσουν τους κυπριακούς νερόμυλους. Ο λόγος για τους Κώστα Οικονομίδη, Χρίστο Δημητρακόπουλο από τη Λεμεσό και τον Γιάννη Κυπρή από τη Λευκωσία. Εκ των υστέρων φάνηκε ότι το αρχικό χόμπι θα μετεξελισσόταν αναπόφευκτα στην πορεία σε «ιερή αποστολή», μιας και για τα καλά «μπήκε το νερό στ’ αυλάκι».

Σε αναζήτηση νερόμυλου. Από αριστερά: Γιάννης Κυπρή, Κώστας Οικονομίδης και Χρίστος Δημητρακόπουλος.

 

 

Οι πηγές

«Ο χάρτης του Κίτσενερ αποτελεί μία από τις πηγές μας, μάλιστα από τις πιο σημαντικές, που ανατρέχουμε για την ανεύρεση ερειπίων νερόμυλων, που σε αρκετές περιπτώσεις έχουν σκεπαστεί είτε από τη βλάστηση είτε από το χώμα», λέει στον «Π» ο Χρίστος Δημητρακόπουλος. Παράλληλα, λέει, μελετούν μανιωδώς μεσαιωνικά και νεότερα κείμενα και ό,τι σχετικό έχει καταγραφεί στη νεότερη βιβλιογραφία. Πηγές τους είναι και οι προφορικές πληροφορίες που τους δίνουν πρόθυμα κάτοικοι στα χωριά, αλλά και στοιχεία από το αρχείο του Κτηματολογίου. Μάλιστα, όπως επισημαίνει, υπάρχουν περιπτώσεις που περπατώντας βρίσκουν στοιχεία που δεν υπάρχουν στα σχέδια του Κτηματολογίου. Επιπλέον οδηγοί εντοπισμού είναι και τα τοπωνύμια: Ανάολος (υδατόπυργος), Παλιόμυλος, Παλιοανάολος, Μυλάριν, Μυλούθκια κ.ά.

 

Νερόμυλος της Καρυδιάς ή Κάτω Μύλος στα Κελοκέδαρα της Πάφου (Ξερός ποταμός). Ο Χρίστος Δημητρακόπουλος περπατά στο "μυλαύλακο".

 

Στον Άγιο Ιωάννη Μαλούντας.

 

 

O Βρετανός αξιωματικός Οράτιος Χέρμπερτ Κίτσενερ θεωρείται ο πατέρας του κυπριακού Κτηματολογίου. Ήταν, επίσης, ο πρώτος που πρότεινε για την επίλυση του αρδευτικού προβλήματος της Κύπρου τη δημιουργία «δεξαμενών» στις κοιλάδες του Τροόδους για να μην χάνονται τα νερά των χειμάρρων.  Στον περίφημο χάρτη του (1878-1882) αποτυπώνονται πάνω από εκατό νερόμυλοι. Αποτελεί χρήσιμη πηγή πληροφοριών για τους τρεις "κυνηγούς" νερόμυλων. Στη φωτογραφία η διάσημη αφίσα στρατολόγησης του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου, όπου χρησιμοποιήθηκε το πρόσωπό του, αφού του ανατέθηκε το Υπουργείο Πολέμου και παράλληλα η αναδιοργάνωση του βρετανικού στρατού. 

 

Αναζήτηση - φωτογράφηση

Το επόμενο στάδιο είναι η επί τόπου αναζήτηση. Αρκετές φορές είναι δύσκολη, μιας και η πλειοψηφία των  νερόμυλων έχει αφεθεί στο έλεος του χρόνου, με το χώμα, τη βλάστηση, αλλά και το ανθρώπινο χέρι να έχουν συμβάλει στην «εξαφάνισή» τους. «Σταμάτησαν να λειτουργούν οι περισσότεροι γύρω στον Μεσοπόλεμο», μας πληροφορεί ο Κώστας Οικονομίδης. «Το παιχνίδι για τους νερόμυλους χάθηκε όταν μπήκε τότε στην αγορά η ατμοκίνηση και μετά η πετρελαιοκίνηση. Τις επόμενες δεκαετίες λειτουργούσαν ελάχιστοι, μέχρι που το ’74 έμειναν ορισμένοι, όπως στα Καλλιάνα Σολέας, την Ευρύχου και την κατεχόμενη Λάπηθο». Σύμφωνα με γραπτά δεδομένα που κρατούν και στίγματα συντεταγμένων που τοποθετούν σε χάρτες, από το σύνολο 598 νερόμυλων που αναζητούν, έχουν κατορθώσει να εντοπίσουν μέχρι σήμερα 319, 73 δεν εντοπίστηκαν, ενώ 204 είναι υπό έρευνα.

Κάποτε, μετά από ώρες καθαρίσματος με κλαδευτήρι και τσάπα, έρχεται η ευχάριστη στιγμή της αποκάλυψης. Ακολουθεί πάντοτε η φωτογράφηση, ώστε μαζί με την αποτύπωση σε χάρτη συντεταγμένων για τη θέση και μαζί με κείμενο άλλων πληροφοριών, να ενημερώνεται η βάση δεδομένων για ακόμη έναν ξεχασμένο νερόμυλο. Σειρά παίρνουν οι επόμενοι, σε όλο το μήκος ποταμού ή σε περιοχή κεφαλόβρυσου.

 

Σήμερα αποτυπώνουν σε χάρτη τις ακριβείς θέσεις των νερόμυλων της Κύπρου. Εδώ οι νερόμυλοι του Μαυροκόλυμπου (Πάφος).

 

Τμήμα από τον χάρτη του Κίτσενερ. Με πράσινη σήμανση οι νερόμυλοι στην περιοχή Αγίας Βαρβάρας (Πάφος), με γαλάζια σήμανσην τα κανάλια - τα αυλάκια μεταφοράς νερού (aqueducts). Ο Χάρτης του Κίτσενερ, όπως έχει ψηφιοποιηθεί και εμπλουτισθεί από το Χαροκόπειον Πανεπιστήμιον Αθηνών ΕΔΩ.

 

 

 

Ψάχνοντας για το «κατωστέιν» στο νερόμυλο του «Έλληνα» στην περιοχή Τερατσούθκια στην κατεχόμενη Ακανθού.

 

 

Σε βίντεο η αποκάλυψη του νερόμυλου στη Γυαλιά της Πάφου, έγινε την 27η Απριλίου 2014:

 

Αδιαφορία αναστήλωσης

«Βέβαια υπάρχουν και νερόμυλοι που έχουν συντηρηθεί ή αναστηλωθεί, αλλά είναι ελάχιστοι», παρατηρεί ο Κώστας Οικονομίδης, «όπως για παράδειγμα στην Πλατανιστάσα. Μάλιστα στην Κοίλη συναντάται ίσως ο μοναδικός νερόμυλος της περιοχής Πάφου που έχει ενσωματωθεί σε θεματικό πάρκο, τα «Λουτρά του Άδωνη», ενώ ο νερόμυλος των Χολετριών ανήκει σε οικογένεια Βρετανών, οι οποίοι τον έχουν αναπαλαιώσει και μάλιστα διαμένουν στον διαμορφωμένο χώρο του. Σε άλλες περιπτώσεις μπορεί μεν να συντηρήθηκαν στο παρελθόν, αλλά και πάλι μετά από μερικά χρόνια αφέθηκαν στη μοίρα τους».

 

 

Μόνιμη πηγή πληροφοριών τους, οι καφενέδες των χωριών και οι κάτοικοι τρίτης ηλικίας. Στη φωτογραφία ο Κώστας Οικονομίδης στον Άγιο Θεράποντα Λεμεσού, προκειμένου να συλλέξει πληροφορίες για νερόμυλους του Κρυού ποταμού.  

 

Νερόμυλος στην Κρήτου Τέρρα. 

 

«Εν μύλος, ρε φίλε!...»

Ο Γιάννης Κυπρή τονίζει ότι υπάρχει μεγάλη άγνοια του κόσμου για την αξία αυτών των μνημείων. Ο ίδιος θυμάται μία επίσκεψή του σε κοινότητα του Τροόδους για αναζήτηση ενός συγκεκριμένου νερόμυλου. «Από τις περιγραφές σου πιστεύω ότι αυτή η τοποθεσία είναι το χωράφι μου», του λέει τότε με ενθουσιασμό ένας από τους θαμώνες στο καφενείο. Φτάνοντας μαζί στο χωράφι του, ο Γιάννης Κυπρή διαπιστώνει ότι είχε χρησιμοποιήσει τις πέτρες του νερόμυλου ως δομικό υλικό για να κτίσει δόμες: «Εν μύλος, ρε φίλε!...», γύρισε και του είπε. «Επίσης είναι και η οικιστική ανάπτυξη. Στα Τεμβριά υπήρχαν 7 μύλοι, σήμερα δεν υπάρχει ούτε ένας λόγω της ανάπτυξης», προσθέτει ο Χρίστος Δημητρακόπουλος.

 

 

Ένας από τους επτά νερόμυλους στη Λινού Σολέας, ο οποίος έπαιρνε νερό από τον ποταμό Καρκώτη. "Τι έχουν σκαρφιστεί, να γκρεμίσουν την καμάρα του για να περάσει χωματόδρομος", λέει ο Κώστας Οικονομίδης.

 

Στη Γεροσκήπου.

 

Πώς λειτουργούσαν

Το νερό διοχετευόταν στον λάκκο του υδατόπυργου ('ανάολου' στην κυπριακή) μέσω του μυλαύλακου, για να πέσει στη συνέχεια με ορμή και με οριζόντια κατεύθυνση μέσα από το σιφούνι, πάνω στις κούπες της φτερωτής, προκαλώντας της περιστροφική κίνηση σ’ έναν σιδερένιο άξονα μήκους 15-20 πόδια.

Ο μισός άξονας της φτερωτής βρισκόταν πάνω από το πάτωμα του μύλου και ο άλλος κάτω από αυτόν, στο κατωστέιν ή κατωστέγι όπως το έλεγαν. Στο πάνω πάτωμα ήταν οι μυλόπετρες, οι οποίες συνδέονταν με τον μισό άνω άξονα της φτερωτής, είτε απευθείας είτε με κολάνι. Η περιστροφική κίνηση της φτερωτής ανάγκαζε την πάνω μυλόπετρα να γυρίζει και να αλέθει. Η κάτω μυλόπετρα ήταν σταθερή. Και οι δύο ήταν τοποθετημένες πάνω σε κτιστή βάση. Στο κάτω μέρος της βάσης υπήρχε τρύπα από την οποία έπεφτε το αλεύρι σε κτιστό λάκκο, από όπου το παραλάμβανε ο μυλωνάς και γέμιζε τις σακούλες.

 

Σχέδιο με τα μέρη και τη λειτουργία νερόμυλου στην Κυθρέα. Από τη μελέτη του Κώστα Ζ. Γιαννού "Το αρδευτικό σύστημα και οι τριανταδύο νερόμυλοι της κωμόπολης Κυθρέας Κύπρου" (Αθήνα 1997). 

 

Είναι φυσικό να υπάρχουν κάποιες διαφοροποιήσεις από μύλο σε μύλο, ανάλογα με τη μορφολογία του εδάφους, την αρχιτεκτονική και τον τρόπο και τη δύναμη της ροής του νερού. Διαφορές υπάρχουν επίσης και στην ονομασία των διαφόρων μερών, από τόπο σε τόπο. Οι νερόμυλοι κατά κανόνα κτίζονταν σε απόκρημνες πλαγιές, αξιοποιώντας την υψομετρική διαφορά για την παραγωγή δυναμικής ενέργειας. Ο νερόμυλος χρειαζόταν σταθερή ροή νερού και υδατόπτωση ύψους 6-8 μέτρων. Σήμερα, σε καλή κατάσταση και ανοιχτοί σε επισκέπτες, είναι σίγουρα οι νερόμυλοι της «Κουγιούκας» (κοντά στη Σίμου – Πάφος), του «Στυλλή» στην Ευρύχου, της «Γωνιάς» στην Κακοπετριά και ένας στο Πέρα Πεδί που ανήκει στο Κοινοτικό Συμβούλιο.

 

Φτερωτή στο κατωστέιν του νερόμυλου του «Παναγιώτη» στη Βυζακιά. Η τρύπα που φαίνεται στον τοίχο είναι το σιφούνι από όπου χυνόταν το νερό με ορμή και έθετε σε κίνηση τη φτερωτή.

 

 

Στα Πέρα Ορεινής. Κάτω από την καμάρα του νερόμυλου διακρίνονται οι δύο μυλόπετρες. 

 

O σκοπός - Μιλούν με πανεπιστήμια

Σκοπός τους είναι όλο αυτό το υλικό που έχει συγκεντρωθεί να αξιοποιηθεί, τόσο για ανάδειξη της σπουδαιότητας των νερόμυλων, όσο και για να ωθηθούν οι αρμόδιες αρχές να αναστηλώσουν και να συντηρήσουν μερικούς.  Αυτό το διάστημα συζητούν με ιδιωτικά πανεπιστήμια στην Κύπρο με σκοπό να ψηφιοποιηθεί το υλικό τους, αλλά και να τύχει αξιοποίησης από τον επιστημονικό χώρο, ιδιώτες ερευνητές και άλλους που ενδιαφέρονται. «Σκοπός μας η διάθεση αυτού του υλικού σε οποιονδήποτε ενδιαφέρεται, είτε επιστημονικά είτε απλώς από περιέργεια», επισημαίνει ο Γιάννης Κυπρή.

 

 

Μύλοι που εντυπωσιάζουν

Άλλοι νερόμυλοι χαρακτηρίζονται από πρωτοτυπία, όπως ένας στα Πάνω Ακουρδάλια της Πάφου, του οποίου ο νερόλακκος είναι λαξευμένος στον βράχο. Άλλοι βρίσκονται σε ειδυλλιακές τοποθεσίες, όπως ο νερόμυλος στον φράκτη της Ακρούντας Λεμεσού. Επίσης υπάρχουν νερόμυλοι που διαφοροποιούνται κάπως από τη συνήθη «φιλοσοφία» κατασκευής και λειτουργίας τους, όπως νερόμυλοι χωρίς φτερωτές ή με φτερωτή κάθετη (τέτοιος είναι ο ατμοκίνητος μύλος που έφερε το 1880 η Εκκλησία στην κατεχόμενη Ακανθού). Ενδιαφέρον προκαλούν και αυτοί που φέρουν επιγραφές, όπως όσον αφορά τον κατασκευαστή, στην κατεχόμενη Λεύκα όπου φέρει χαραγμένο το 'ΜΑΣΤΡΕ ΜΗΛΙΔΩΝΗΣ 1894'. Επίσης και στον, εντυπωσιακό για το ύψος του υδατόπυργού του,  νερόμυλο στη Θέρμεια (Πάνω Κερύνεια). Κοντά του υπήρξε στρατόπεδο της ΕΛΔΥΚ και προφανώς κάποιος στρατιώτης χάραξε στη βάση 'ΑΗΒΑΛΗΩΤΗΣ 70 ΕΣΣΟ'. 

 

 

Ο εντυπωσιακός για το ύψος του υδατόπυργού του, νερόμυλος στη Θέρμεια (Πάνω Κερύνεια).

 

Νερόμυλος στο φράγμα της Γερμασόγειας. 

 

 

Εμπειρίες - ατυχήματα

Μετά από οκτώ χρόνια στο «κυνήγι» νερόμυλων έχουν να διηγούνται πολλές αξέχαστες ιστορίες, για τα αυτοκίνητά τους που έπαθαν ζημιές, τα πόδια τους που στραμπούληξαν, αλλά και για τα καμώματα του καιρού. Ο Κώστας Οικονομίδης θυμάται τον «νερόμυλο του σκοτωμένου» στη Δρύμου της Πάφου, όταν κατά την αφαίρεση της βλάστησης καρφώθηκε ακίδα ασπαλάθου στο μάτι του Χρίστου. «Δεν έφτανε μόνο αυτό, αλλά  φεύγοντας άρον – άρον υπό βροχή για το Νοσοκομείο Πόλεως Χρυσοχούς,  ο δρόμος γλιστρούσε λόγω  αργιλοχώματος»…

Ο Γιάννης  Κυπρή θυμάται το σκαρφάλωμά του στον υδατόπυργο του μύλου στο Κοιλάνι και την αποκόλληση της πέτρας από όπου κρατιόταν σε μεγάλο ύψος – την τελευταία στιγμή πρόλαβε και γαντζώθηκε από άλλη, αλά Ιντιάνα Τζόουνς.  Γελά και όταν θυμάται, κατά την οδήγηση σε αγροτικό δρόμο της Χούλους, την αναπάντεχη κατάληξη στην άκρη γκρεμού, έχοντας προηγουμένως απόλυτη εμπιστοσύνη στη συσκευή πλοήγησης - GPS.   

 

 

Ερείπια νερόμυλου στην ακτή της Αχέλειας (Πάφος).

 

 

Η χαρά της αναπάντεχης ανακάλυψης ενός νερόμυλου κοντά στον Άγιο Γεώργιο της Συλίκου (Λεμεσός). Στη φωτογραφία ο Γιάννης Κυπρή.

 

Ιστορίες για επαναστάσεις και σεξ

Ως χώροι που στα μεσαιωνικά και νεώτερα χρόνια υπήρξαν από τα λίγα σημεία συνάθροισης, ήταν εύλογο να συνδέονται με πολλές ιστορίες. Όπως επισημαίνει ο Κώστας Οικονομίδης, υπήρχαν επισκέπτες των νερόμυλων που έφταναν από μακριά και συνήθιζαν να μένουν για μέρες εκεί. «Στους μύλους γίνονταν τα πάντα», προσθέτει, «από γλέντια μέχρι ερωτικές περιπτύξεις και από εργατικά ατυχήματα μέχρι φονικά. Στη δεκαετία του 1920 έγινε άγριος φόνος στον ‘‘μύλο της Καρυδιάς’’, στον ποταμό Ξερό, όπου δολοφονήθηκαν ο μυλωνάς και η μυλωνού». Ο Γιάννης Κυπρή προσθέτει: «Σε κάποιες περιόδους οι επαναστάτες, όπως ο Ρε Αλέξης επί Φραγκοκρατίας, φρόντιζαν να καταλαμβάνουν τους μύλους, που ήταν, όπως θα λέγαμε σήμερα, ‘‘στρατηγικές θέσεις’’, έτσι έλεγχαν την τροφοδοσία στις πόλεις, αφού δεν άφηναν το αλεύρι να πάει εκεί.

«Επίσης πολλοί μυλωνάδες είχαν στη συνείδηση του λαού τη ρετσινιά του κλέφτη, εξού και ο ‘‘παραμυλωνάς’’, μεταξύ των αμαρτωλών στην Κόλαση, σε τοιχογραφία στην Παναγία της Ασίνου» - εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι στον Γιάννη Κυπρή έχουν υποδείξει γνώστες των παλιών μύλων τον τρόπο που μπορούσε να κλέψει ένας μυλωνάς ένα μέρος από το αλεύρι σου: συγκεκριμένα ρίχνοντας το πίσω από ένα παραθυράκι στον τοίχο. Ακόμη ο Κώστας Οικονομίδης μνημονεύει μυλωνάδες που ήταν «ασυγκράτητοι» και «πείραζαν γυναίκες», ενώ αλλού έμαθε ότι η μυλωνού ήταν «τσαχπίνα» με πελάτες που επισκέπτονταν τον μύλο του συζύγου της για να… αλέσουν. «Όταν την ‘‘έπιανε στα πράσα’’ ο μυλωνάς, όχι μόνο ξυλοφόρτωνε τον πελάτη, αλλά του άρπαζε και τις σακούλες με το αλεύρι», λέει.

 

Περισσότερες πληροφορίες στην ομάδα τους στο facebook: «Κυπριακοί νερόμυλοι - cyprus watermills».

 

 

 

 

Ο Χρίστος Δημητρακόπουλος επί το έργον.

 

 

Ο νερόμυλος του μεσαιωνικού μοναστηριού τις Παναγίας του Σίντι.

 

Ο νερόμυλος του "Ευριπίδη" στα σύνορα Αγίου Θεράποντος με Βουνί.  

 

Νερόμυλος στην περιοχή Μώλος στη Φλάσου, ένας από τους πολλούς που υπήρχαν στην πλούσια κοιλάδα της Σολέας.

 

Ο νερόμυλος της Πηταρκού (ερειπωμένο τουρκοκυπριακό χωριό στην Πάφο), στην περιοχή Χελιδόνια, τώρα διοικητικά ανήκει στην Λετύμπου. Έπαιρνε το νερό του από τον ποταμό της 'Εζουαας και ήταν από τους καλύτερους της περιοχής.

 

Ο Γιάννης  Κυπρή θυμάται το σκαρφάλωμά του στον υδατόπυργο του μύλου στο Κοιλάνι και την αποκόλληση της πέτρας από όπου κρατιόταν σε μεγάλο ύψος – την τελευταία στιγμή πρόλαβε και γαντζώθηκε από άλλη, αλά Ιντιάνα Τζόουνς.  

 

Ο νερόμυλος του Μίσκαλου, κατεχόμενη Λάπηθος.

 

Μέσα στο φράγμα Ταμασσού. 

 

Άγιος Νικόλαος, Ορούντα.

 

Νερόμυλος στον Πεδουλά.

 

 

Στον Ποταμό του Κάμπου.

 

"Μυλαύλακο"


Επιστροφή
στην αρχή