'Ενα τεράστιο κενό Δικαιοσύνης

ΑΠΟΨΗ /ΣΦΑΙΡΙΚΑ

Μα γιατί είναι πρόβλημα αν θυμόμαστε μόνο όσα μας αφορούν; Τεράστιο πρόβλημα, που καταδικάζει τη σκέψη να περιφέρεται τσίτσιδη μπροστά στην αλήθεια.

*Στη φωτογραφία: Η Θέμις, η θεά της Δικαιοσύνης κατά τους αρχαίους Έλληνες. Το άγαλμα της στον ναό της Νεμέσεως Ραμνούντος(Αττική) φιλοτέχνησε ο Χαιρέστρατος. 

 

Πρέπει Ε/Κ και οι Τ/Κ να βρούμε τρόπο να διαχειριστούμε το παρελθόν μας εδώ στην Κύπρο; Μήπως μόνο έτσι θα μπορέσουμε να κτίσουμε ένα σοβαρό κράτος, ή έστω να διασφαλίσουμε την ειρήνη; Οι Σέρβοι, οι Κροάτες και οι Βόσνιοι μουσουλμάνοι ενθαρρύνονται από παντού να ξεχάσουν ώστε να συμβιώσουν ειρηνικά στη Βοσνία/ Ερζεγοβίνη. Από την άλλη, γιατί να θυμόμαστε το Ολοκαύτωμα των Εβραίων στο Νταχάου και το Άουσβιτς; Γιατί να θυμόμαστε τη Γενοκτονία των Αρμενίων; Οι Ιρλανδοί καθολικοί οφείλουν να ξεχάσουν την κόντρα με τους προτεστάντες συμπατριώτες τους που αιματοκύλισε τη Βόρειο Ιρλανδία για πάνω από έναν αιώνα; Τι πρέπει να κάνουν επίσης οι Κούρδοι και οι Παλαιστίνοι;   

Μάλλον είναι πολλά τα διλήμματα της μνήμης και της λήθης, και σίγουρα δεν προσφέρονται για εύκολες απαντήσεις. Τουλάχιστον ως εφημερίδα προβληματιστήκαμε πολύ πριν ξεκινήσουμε την έρευνά μας για τα ατιμώρητα εγκλήματα μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων που ολοκληρώνεται αυτές τις μέρες. Το κάναμε τελικά για να στείλουμε ένα βασικό μήνυμα: Ότι η Ιστορία και οι μνήμες των ανθρώπων δεν μπορεί να είναι επιλεκτικές. Δεν μπορούν να γίνονται εργαλείο φθηνής πολιτικής. Οι μισές αλήθειες δεν διαφέρουν από την προπαγάνδα.

 

 

Η μνήμη

Οπότε, συνεχίζουμε να ρωτούμε: Οι Καταλανοί να ξεχάσουν την καταπίεση του Φράγκο και να σφίξουν το χέρι στη Μαδρίτη; Οι Νοτιοαφρικανοί πρέπει να  ξεχάσουν ή να θυμούνται το Apartheid; Οι Αμερικανοί να ρίξουν στο πυρ το εξώτερον τις φυλετικές διακρίσεις και τη δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κιγκ; Και σε όλα αυτά, πού κολλά η Ιστορία;

Από το 18ο αιώνα, μέσω του Διαφωτισμού επιχειρήθηκαν  να δοθούν κάποιες απαντήσεις. Κατά την εποχή αυτή όλα καθοδηγήθηκαν από τις βασικές ιδέες της προόδου και ακόμα διανοητές, όπως ο Βολτέρος και ο Μοντεσκιέ, μέσω της θεωρίας της παρθενογένεσης, προσπάθησαν να αλλάξουν τον κόσμο. Με κύριο στόχο να διασφαλιστεί η αλλαγή, δεν απαιτείτο καν συνέχεια. Στόχος της Ιστορίας ήταν πώς να απελευθερώσει τον άνθρωπο από τις οδυνηρές μνήμες του παρελθόντος. Πώς να τον συγκροτήσει ως νέο πολίτη σε μια αναγεννημένη εποχή, μακριά από στερεότυπα και μια αδιατάρακτη θεολογική θέαση του κόσμου. Γι' αυτό μια μερίδα πολιτικών και επιστημόνων, όπως ο Ερνέστος Ρενάν, υποστηρίζουν πως, ναι, για να κτίσουμε έναν καινούριο κόσμο πρέπει να μάθουμε να ξεχνάμε. Σχεδόν όλα τα μεγάλα έθνη στήθηκαν πάνω στην επιλεκτική μνήμη και στη λήθη.

Από την άλλη βέβαια η Ιστορία δεν είναι αθώα περιστερά. Πέραν της υποκειμενικότητας του ιστορικού, είναι σχεδόν αποδεκτή η αρχή ότι η Ιστορία γράφεται πάντα από τους νικητές. Ακόμα, οι εθνικές ιστορίες γράφτηκαν επιλεκτικά.  Εν τοιαύτη περιπτώσει, όπως αναφέρει σε διάλεξή του με τίτλο «Διλήμματα μνήμης και λήθης» ο καθηγητής Ιστορίας στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών Αντώνης Λιάκος, «αν την Ιστορία την γράφουν οι νικητές, τι κάνουν οι ηττημένοι; Εκδικούνται», λέει. Εκδικούνται με τον ίδιο τρόπο. Χρησιμοποιώντας επιλεκτικά τη μνήμη τους.

 

  • Στην Κύπρο, οι Ε/Κ σπανίως θυμόμαστε τις καλές στιγμές συνύπαρξης με τους Τ/Κ, που ήταν και οι περισσότερες.
  • Θυμόμαστε τις κακές στιγμές του 1974. Αυτές που μας βοηθούν ως κοινότητα να αντισταθούμε σε αυτό που θεωρούμε άδικο.
  • Το ίδιο ισχύει και για τους Τ/Κ. Θυμούνται τα γεγονότα του 1963 για να οικοδομήσουν μια συλλογική στάση απέναντί μας. Επιλεκτικά ξεχνούν τα γεγονότα του 1974.

 

Όποιος αισθάνεται αδύνατος και ηττημένος έχει δικαίωμα να καταφύγει στη μνήμη. Έχει κάθε δικαίωμα να αντισταθεί στην αλλαγή του ονόματος του χωριού του, στην κατεδάφιση της εκκλησιάς του, στην καταπάτηση της γης του, στην αρπαγή της πατρίδας του, στην αλλαγή του χάρτη. Όταν οι Γερμανοί έκαψαν τα αρχεία του Άουσβιτς, οι Εβραίοι είχαν κάθε δικαίωμα να καταθέσουν τα βιώματά τους και να θυμίσουν. Όταν το ιρλανδικό ιερατείο απέκρυψε τις χιλιάδες σεξουαλικές παρενοχλήσεις από καθολικούς ιερείς, τα θύματα είχαν κάθε δικαίωμα να επικαλεστούν τα βιώματά τους δημόσια. Όταν οι Βρετανοί και οι Γάλλοι αποικιοκράτες απέκρυβαν τα φρικτά βασανιστήρια που υπέβαλλαν τους αντάρτες στην Κύπρο και την Αλγερία, αυτοί είχαν κάθε δικαίωμα να φωνάξουν και να τους καταγγείλουν. 

 

 

 

Εργαλειοποίηση

Συμπερασματικά, έστω κι αν οι νικητές γράφουν την Ιστορία, δεν σημαίνει από την άλλη, ειδικά στην εποχή της τεχνολογίας και της υπερπληροφόρησης που ζούμε, ότι και οι ηττημένοι δεν έχουν τα κατάλληλα εργαλεία να αντισταθούν. Φτάνοντας ακόμα και στα άκρα. Η μνήμη εργαλειοποιήθηκε, αναφέρει ο Αντώνης Λιάκος: «Το Ολοκαύτωμα έγινε κρατική ιδεολογία στο Ισραήλ και πυροδότησε μια βιομηχανία μνήμης». Ως δημοσιογράφος, δεν περνά χρόνος που να μην δεχτώ επίσκεψη στο γραφείο μου είτε από ισραηλινό αξιωματούχο, είτε από ζωντανά θύματα του Ολοκαυτώματος για να μου θυμίσουν τα στυγερά εγκλήματα, και επίσης να σημειώσουν το νέο αντισημιτικό κλίμα που επανέρχεται στην Ευρώπη. Όταν  επιχειρώ να μιλήσω για τις ισραηλινές αγριότητες στη Λωρίδα της Γάζας, με κοιτούν ως να προέρχομαι από τον πλανήτη Άρη! Γενικά ομιλούντες, τα εθνικιστικά και μειονοτικά κινήματα χρησιμοποίησαν τον αποσπασματικό και συναισθηματικό λόγο περί μνήμης ως ιδεολογία διεκδίκησης και ακύρωσης της μνήμης του γείτονά τους. Οι Παλαιστίνιοι, για παράδειγμα, ξεχνούν ότι ιστορικά η Ιερουσαλήμ υπήρξε πρωτεύουσα και λίκνο του Εβραϊκού Κράτους. Τη θέλουν για πρωτεύουσα του δικού τους κράτους. Από την άλλη, οι ηττημένοι Γερμανοί το 1945, δέκτηκαν ότι η κοιτίδα του γερμανισμού, η Πρωσία του Βίσμαρκ, θα παραμείνει υπό την κυριότητα της Πολωνίας. Οι ηττημένοι Γερμανοί δεν μπήκαν στη λογική να εργαλειοποιήσουν τις μνήμες τους. Απεναντίας, μπήκαν στη διαδικασία να ξαναγράψουν την Ιστορία τους με τους Γάλλους. Βρίσκονται σε διαδικασία μέσω διμερών ιστορικών αποστολών να γράψουν την Ιστορία τους με τους Πολωνούς, τους Τσέχους και τους Ρώσους. Η αλλαγή του αφηγήματος των Γερμανών μετά από δύο Παγκόσμιους Πολέμους, ωφέλησε τη χώρα αυτή ή όχι; Βλέποντας κανείς τη Γερμανία του σήμερα, ο καθένας μπορεί να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα.

Αλλά, ας κοιτάξουμε τι γίνεται σε Ελλάδα και Τουρκία. Οι Έλληνες γιορτάζουν την 25 Μαρτίου 1821 ως ημέρα της Επανάστασης και της απελευθέρωσης από τους Οθωμανούς μετά από 400 χρόνια σκλαβιάς. Οι Έλληνες ξεχνούν να αναφέρουν ότι η πρώτη σημαντική πράξη των Ελλήνων επαναστατών ήταν η κατάληψη της Τριπολιτσάς και η σφαγή 50.000, στην πλειοψηφία τους γυναικόπαιδων. Οι Τούρκοι έχουν ως εθνική τους ημέρα την 30ή Αυγούστου 1922, τη μέρα της κατάληψης της Σμύρνης από τον Κεμάλ Ατατούρκ και της εκδίωξης του ελληνικού στρατού, ο οποίος κατά τη διάρκεια του Μικρασιατικού Πολέμου έφτασε έξω από την Άγκυρα. Οι Τούρκοι ξεχνούν να αναφέρουν ότι έκαψαν τη Σμύρνη και σφάγιασαν χιλιάδες Έλληνες, πριν σπρώξουν τους υπόλοιπους στην προκυμαία για να τους πάρουν τα καράβια. Οι Έλληνες μιλούν για ενάμισι εκατομμύριο πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία. Ξεχνούν να αναφέρουν ότι η Συνθήκη της Λωζάννης το 1923 προνοούσε και την προσφυγοποίηση πέραν του μισού εκατομμυρίου Τούρκων μουσουλμάνων από τη Μακεδονία. Με λίγα λόγια, οι εθνικές γιορτές των Ελλήνων και Τούρκων γειτόνων είναι οι μέρες εκείνες που οι μεν νίκησαν τους δε.  Αυτές οι γιορτές μεταφέρθηκαν και στην Κύπρο, για να προστεθούν βέβαια και άλλες. Στις 20 Ιουλίου οι Ε/Κ θρηνούν και οι Τ/Κ πανηγυρίζουν. Στην πραγματικότητα τα δύο αυτά ιστορικά αφηγήματα έχουν πολύ μεγαλύτερη σκοπιμότητα παρά ιστορικότητα, ιδιαίτερα αν μελετήσει κανείς τη σχέση Βυζαντινών, Ογούζων και Σελτσούκων στο Μεσαίωνα, αλλά και τις σχέσεις Οθωμανών και Ελλήνων στα νεότερα χρόνια. Στη σύγχρονη εποχή προβάλλονται επιλεκτικά οι μνήμες εκείνες που συντηρούν την πολιτική αντιπαράθεση μεταξύ των δύο χωρών, δίνοντας ένα καταπληκτικό εργαλείο στις ηγεσίες των δύο χωρών να μανουβράρουν τις ανόητες μάζες.

 

 

 

Περί μνήμης και λήθης

Έχω την εντύπωση ότι έχουμε ακόμα ανάγκη την Ιστορία και τις μνήμες μας για να θυμόμαστε ποιοι είμαστε. Αν είμαστε αντικειμενικοί, αυτή η ιστορική μνήμη κάποτε θα μας κάνει να χαιρόμαστε και κάποτε να ντρεπόμαστε. Οδηγώντας μας σε περισσότερη αυτογνωσία. Κατανοώντας αυτό που είπε ο Μάρτιν Λούθερ Κιγκ: Ότι αν υπάρχει αδικία, κάπου αυτή εύκολα μπορεί να διαχυθεί παντού. Ίσως γι' αυτό έχουμε –μάλλον περισσότερο- ανάγκη την Ιστορία και τις μνήμες μας. Για να θυμόμαστε και να κατανοούμε και τον πόνο των άλλων. Να θυμόμαστε τη μικρασιατική καταστροφή και την τουρκική εισβολή, δηλαδή τους δικούς μας ξεριζωμούς, όχι για να μένουμε μόνο εκεί, αλλά για να μπορούμε να κατανοήσουμε και τον ανείπωτο πόνο των σημερινών ξεριζωμένων και τα καραβάνια των προσφύγων που διασχίζουν σύνορα. Το μήνυμα που έστειλε τις προηγούμενες μέρες η κοινότητα Ζυγίου, που αρνήθηκε μια στέγη πάνω από το κεφάλι κάποιων προσφυγόπουλων στις εγκαταλελειμμένες εγκαταστάσεις ενός στρατοπέδου, δείχνει ότι δεν μάθαμε να δείχνουμε κατανόηση. Δείχνει ότι έχουμε επιλεκτική μνήμη. Όταν οι Τ/Κ σήμερα θυμούνται και τιμούν τους νεκρούς τους του 1963 και ζωντανεύουν τις οδυνηρές τους μνήμες στους θύλακες του 1964-1974, οφείλουν να αντιλαμβάνονται τον επίσης ανείπωτο πόνο των 150.000 Ε/Κ που προσφυγοποιήθηκαν μετά το 1974. Η απληστία που επιδεικνύουν σε κάποια κεφάλαια στη συζήτηση του Κυπριακού δείχνει ότι οι μνήμες τους είναι επιλεκτικές.    

Εν ολίγοις, να θυμόμαστε τη δική μας προσφυγιά για να μην ξεχνάμε την προσφυγιά των Σύρων και των Αφρικανών. Να θυμόμαστε το ολοκαύτωμα του ναζισμού για να μπορούμε να αντιστεκόμαστε στην κάθε λογής επίδειξη ρατσιστικής συμπεριφοράς σήμερα. Μα γιατί είναι πρόβλημα αν θυμόμαστε μόνο αυτά που μας αφορούν, θα μπορούσε να ρωτήσει κάποιος; Υπάρχει τεράστιο πρόβλημα. Ένα τεράστιο κενό. Ένα τεράστιο έλλειμμα  Δικαιοσύνης, που καταδικάζει τη σκέψη μας να περιφέρεται ξεδιάντροπα τσίτσιδη μπροστά στην αλήθεια.  Όπως είπε κάποτε ο Μπένζαμιν Ντισραέλι,«δικαιοσύνη είναι αλήθεια στην πράξη».  

 


Επιστροφή
στην αρχή