Έγραψε την ιστορία των κυπριακών δασών - Συνέντευξη στον «Π», pics

ΕΙΔΗΣΕΙΣ /ΚΥΠΡΟΣ

To βιβλίο του Γεώργιου Ν. Χατζηκυριάκου αποτελεί τον πρώτο τόμο, μετά την εκδοτική απόφαση να ιστοριογραφηθούν για πρώτη φορά τα δάση μας.

Σε ένα ξεχωριστό δωμάτιο, το οποίο μυρίζει ναφθαλίνη για σκοπούς συντήρησης, ο δασοπόνος, βοτανικός ερευνητής και συγγραφέας Γεώργιος Ν. Χατζηκυριάκου διατηρεί αρχειοθετημένη σε δεκάδες ντουλάπια τη συλλογή του από 7.500 περίπου είδη φυτών. Το προσωπικό του βοτανολόγιο. Ανάμεσά τους και το ενδημικό Κενταούρεα ακαμαντίς, το οποίο ανακάλυψε πρώτος το 1989 στο Φαράγγι του Άβακα και σημάδεψε τη ζωή του. Άλλωστε ως αποτέλεσμα της συστηματικής του μελέτης ανακάλυψε και δημοσίευσε συνολικά 8 είδη και ένα υποείδος, τα οποία είναι νέα για την επιστήμη και τα ενδημικά της Κύπρου.

Πρόσφατα εκδόθηκε από το Φιλοδασικό Σύνδεσμο Κύπρου το 10ο προσωπικό βιβλίο του (προηγήθηκε επίσης η συμμετοχή του σε άλλα τέσσερα συλλογικά και η εκπόνηση δεκάδων άρθρων, ενώ για όλα αυτά προτίμησε να αφυπηρετήσει πρόωρα από το Τμήμα Δασών ώστε να αφοσιωθεί στη συγγραφή). Το ογκώδες βιβλίο 300 περίπου σελίδων έχει τον τίτλο: «Η Ιστορία των δασών της Κύπρου από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι το τέλος της Τουρκοκρατίας» και αποτελεί τον πρώτο τόμο της εκδοτικής απόφασης να ιστοριογραφηθούν για πρώτη φορά τα δάση μας: από την ανάδυση του Τροόδους μέχρι τα νεότερα χρόνια. Στο γύρισμα των σελίδων πνέει αέρας αποκάλυψης, όπως και με την περίπτωση της Ακαμαντίδος, που μας διηγείται στο γραφείο του ο κ. Χατζηκυριάκος: «πήγα στο φαράγγι πιστεύοντας ότι ήταν απομονωμένο και ότι κρύβει κάτι άγνωστο - και είχα δίκαιο».

 

O Γεώργιος Χατζηκυριάκου φωτογραφίζει φυτό σε βραχογκρεμό.

 

Το δάσος Καρτάλταγ, από τη Χαλεύκα μέχρι τον Αντιφωνητή (οροσειρά του Πενταδακτύλου).

 

 

- Ο κυπριακός κέδρος στο εξώφυλλο είναι τυχαία επιλογή από το φωτογραφικό σας αρχείο ή υπάρχει κάποιος λόγος;

Υπήρχε αρκετός προβληματισμός πάνω στην επιλογή του εξώφυλλου, για τον λόγο ότι έπρεπε να δοθεί ένα αντιπροσωπευτικό δέντρο της Κύπρου. Στο τέλος όμως κατέληξα στον κέδρο, γιατί φαίνεται ότι εμφανίστηκε στην Κύπρο κατά την εποχή που η Μεσόγειος ήταν ενωμένη με τον Ειρηνικό Ωκεανό. Θεωρητικά είναι το πιο παλιό φυτό που υπήρχε στην Κύπρο. Και ως ενδημικό, το λέμε «παλαιοενδημικό» μάλιστα.

 

Τέσσερα χρόνια δουλειάς

- Πώς εργαστήκατε για να μπορέσετε να διηγηθείτε αυτήν την ιστορία;

Μου πήρε τέσσερα χρόνια για να το οργανώσω και να το ολοκληρώσω. Ανέτρεξα πρώτα στις δημοσιεύσεις των αρχαιολόγων, οι οποίοι, εκτός από τα διάφορα αρχαιολογικά ευρήματα, μελετούν και τη χλωρίδα του κάθε αρχαιολογικού χώρου. Όλες αυτές τις αναφορές τις ταξινόμησα κατά ιστορική εποχή: από τη Νεολιθική μέχρι τη Ρωμαϊκή. Μετά πήγα στα βυζαντινά χρόνια, όπου υπάρχει μια έλλειψη πληροφοριών, ορισμένες πληροφορίες που βρέθηκαν όμως συνδέθηκαν και βγήκε ένα καλό αποτέλεσμα. Μετά άρχισε παρόμοια έρευνα για τη Φραγκοκρατία.

Επίσης, όπως θα δείτε και στη βιβλιογραφία, ανέτρεξα σε εκατοντάδες βιβλία και άρθρα. Η προσωπική μου βιβλιοθήκη είναι πολύ πλούσια, περιλαμβάνει 7.500 τόμους και 14.000-15.000 άρθρα. Ό,τι έχει η βιβλιοθήκη στην ουσία είναι προς όφελος της βοτανικής. Ξεκίνησα λοιπόν με αυτά, ωστόσο πάρα πολλά βιβλία -όπως παλιά βιβλία του 1500, του 1650, του 1800- τα βρήκα στο διαδίκτυο, σε διάφορες γλώσσες, και τα χρησιμοποίησα.

Έγραψα πρώτα την ιστορία από την έλευση των πρώτων οικιστών και μετά, γιατί υπήρχε ένα κενό για την περίοδο πριν την έλευση. Μετά επέστρεψα και χρειάστηκε να μελετήσω τα παλαιοενδημικά φυτά, τη χλωρίδα δηλαδή πριν την έλευση των οικιστών. Ποια πιθανά φυτά ήταν; Η σχινιά, η ελιά, η αρκοτερατσιά, η συκιά. Γιατί αν χαρτογραφηθούν αυτά τα φυτά θα δούμε ότι βρίσκονται ένθεν και ένθεν της Μεσογείου, κατά μήκος δηλαδή εκείνης της αρχαίας θάλασσας της Τηθύος. Οπότε θεωρούνται φυτά τα οποία υπήρχαν και στην Κύπρο.

 

Στο εξώφυλλο του βιβλίου ο κυπριακός κέδρος (ενδημικό), το πιο παλιό φυτό που υπήρχε στην Κύπρο.

 

 

- Μας παρουσιάζετε δηλαδή την περίοδο της ανύψωσης από τη θάλασσα των δύο οροσειρών. Τι σημαντικό μπορούμε να αναφέρουμε για αυτήν την περίοδο;

Μάλιστα. Όταν ανυψώθηκε ο Πενταδάκτυλος, 10 εκατομμύρια χρόνια μετά από το Τρόοδος, κάποια φυτά από το Τρόοδος μετατοπίστηκαν προς τον Πενταδάκτυλο. Και έχουμε το εξής ενδιαφέρον: εξελίχθηκαν σε διαφορετικά ενδημικά. Για παράδειγμα, το «Τεύκριον το κύπριον» έμεινε στο Τρόοδος, ενώ το «Τεύκριον της Κερύνειας» έμεινε στον Πενταδάκτυλο.

 

-Τι συνέβαλε σε αυτήν τη διαφοροποίηση;

Το υπόστρωμα. Το Τρόοδος είναι πυριγενή πετρώματα, ο Πενταδάκτυλος είναι ασβεστολιθικά. Έπρεπε να αντέξουν τις συνθήκες του Πενταδακτύλου, οπότε κάνανε κάποιες τροποποιήσεις στον τρόπο ζωής τους και εξελίχθηκαν σε διαφορετικά ενδημικά. Και γι’ αυτό έχουμε ζεύγη ενδημικών, τα λεγόμενα «σχιζοενδημικά».

 

Γεώργιος Χατζηκυριάκου (στο κέντρο), Πασχάλης Παπαπέτρου(αριστερά) και Νίκος Αβρααμίδης (δεξιά) στα Στυλλάρκα Ακανθούς (οροσειρά του Πενταδακτύλου), κατά τα γυρίσματα του ντοκιμαντέρ «Πενταδάκτυλος, τόσο κοντά… μα τόσο μακριά».

 

 

Η πορεία της καταστροφής

-Στο βιβλίο παρουσιάζεται και η παρέμβαση του ανθρώπου στα δάση κατά εποχή.

Για την αρχαιότητα κατέγραψα 403 αρχαιολογικούς χώρους και τους χαρτογράφησα. Μετά υπολόγισα την έκταση που χρειάζονται οι κάτοικοι ενός οικισμού για να διαβιώσουν, για να έχουν χώρο που να μπορέσουν να καλλιεργήσουν ή να βοσκήσουν. Μπήκε ακτίνα 2,5 km, δηλαδή ένας χώρος γύρω στα 19 τετραγωνικά χιλιόμετρα γύρω που κάθε οικισμό. Έτσι σε ακτίνα 2,5 km τράβηξα τις γραμμές και φάνηκε ο ρυθμός αποψίλωσης των δασών κατά την αρχαιότητα. Μετά από τους αρχαιολογικούς χώρους, πρόσθεσα σε άλλο χάρτη τα μεταλλεία, μετά τα ναυπηγεία (ΒΔ της Κύπρου γιατί είναι ο πιο κοντινός χώρος που κατέβαιναν τα δάση μέχρι τη θάλασσα, μετά τα έσμιξα όλα και φαίνεται διαχρονικά η καταστροφή. Ακολούθως, ήρθαμε στη Βυζαντινή Εποχή, οπότε βάλαμε τα βυζαντινά μνημεία στους διάφορους χώρους. Έτσι φάνηκε ότι κατά την αρχαιότητα η συντριπτική πλειονότητα των οικισμών ήταν κάτω από τα 500 μέτρα, δηλαδή οι αρχαίοι κατέστρεψαν δάση κάτω από τα 500 μέτρα, οι βυζαντινοί όμως βγήκανε πάνω από τα 500 μέτρα, λόγω των επιδρομών και των διαφόρων κινδύνων που αντιμετώπιζαν. Μετά δείχνουμε τι έκαναν οι Φράγκοι, περάσανε τις γραμμές των βυζαντινών και κατέστρεψαν τα υπόλοιπα. Και μετά, στην Ενετοκρατία προχώρησε η γραμμή, κατά μήκος των χωριών που υπάρχουν σήμερα, αλλά φαίνονται σε χάρτες της εποχής της Ενετοκρατίας: η Κυπερούντα, τα Χανδριά, το Παλαιχώρι, η Βαβατσινιά. Μετά η Τουρκοκρατία. Και πήρα από την Πάφο και ένωσα με γραμμή αυτά τα χωριά που υπάρχουν και σήμερα, και δείχνω ότι τα μόνα που γλύτωσαν είναι μια στενή λωρίδα, το δάσος Τροόδους, και το δάσος Πάφου, ο όγκος ο μεγάλος. Επίσης σημεία στην Καρπασία, τον Πενταδάκτυλο και τον Ακάμα. Τα υπόλοιπα επηρεάστηκαν.

Κενταούρεα η ακαμαντίς, το πρώτο ενδημικό φυτό που ανακάλυψε ο Γεώργιος Χατζηκυριάκου

 

Ένα σημαντικό στοιχείο είναι ότι μέχρι το τέλος της Τουρκοκρατίας δεν υπήρχαν νόμοι και κανονισμοί, δεν υπήρχε ρύθμιση της αποδάσωσης. Κατά την αρχαιότητα, ο γεωγράφος Ερατοσθένης είπε ότι στις πεδιάδες υπήρχαν πάρα πολλά φυτά, θαμνώνες και δάση, έτσι οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να καθαρίσουν τη βλάστηση και να ασχοληθούν με τη γεωργία. Δόθηκε τότε η άδεια όποιος μπορέσει να εκχερσώσει γη να είναι δική του και αφορολόγητη. Με αυτό το δεδομένο ξεκίνησε η αντίστροφη μέτρηση. Βέβαια, αντιλαμβάνεστε ότι όταν το έλεγε αυτό ο Ερατοσθένης, τον 3ο αι. π.Χ., αναφερόταν ακόμα και στις παλαιότερες εποχές. Και οι Βυζαντινοί επίσης δεν είχαν κανονισμούς, το ίδιο και οι Φράγκοι, οι οποίοι κάνανε νόμους, τις Ασίζες της Κύπρου, αλλά δεν αναφέρεται πουθενά νομοθετική ρύθμιση για τα δάση. Και κατά την Τουρκοκρατία εισήχθη ένας νόμος, αλλά το 1870, δηλαδή 8-10 χρόνια πριν να παραδώσουν την εξουσία στους Άγγλους. Η έλλειψη νομοθετικής ρύθμισης είναι ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία στο να καταστραφούν τα δάση μας, και ιδιαίτερα κατά την Τουρκοκρατία δεν καταστρέφονταν μόνο τα δάση, αλλά και οι λειτουργίες τους. Φτάσανε σε ένα σημείο καταστροφής που δεν μπορούσαν να συντηρήσουν άγρια ζωή, ζώα διαφόρων ειδών, έντομα, μικρά ή μεγάλα πουλιά. Δηλαδή υπήρξε μια αποσύνθεση των λειτουργιών ως δασών.

 

Η κοιλάδα των κέδρων

 

Ο Γεώργιος Χατζηκυριάκου σε αναζήτηση φυτών.

 

Η αξία της δασικής μας ιστορίας

-Ποια είναι η σημασία ενός τέτοιου βιβλίου;

Δεν υπήρχε γραμμένη ιστορία των δασών μας, κανένας δεν την γνώριζε. Συνεπώς έπρεπε να γραφτεί ένα βιβλίο ώστε να βοηθήσει όσους ασχολούνται με τη δασοπονία, τους εκπαιδευτικούς και τους απλούς ανθρώπους, να γνωρίσουν ένα μέρος της ιστορίας του τόπου αλλά και του εν γένει φυσικού περιβάλλοντος. Να δώσει κάποιες ενδείξεις για το μέγεθος της εκμετάλλευσης των δασών και να συμβάλει στη βαθύτερη κατανόηση των παραγόντων που ιστορικά επέδρασαν στη σημερινή εξάπλωση και κατάστασή τους. Να εντοπίσει τα λάθη και τα καλά που έκαμαν οι προηγούμενες γενεές, γεγονός που θα βοηθήσει στην περαιτέρω κατανόηση των δασικών πραγμάτων στην Κύπρο, με την ελπίδα ότι οι επόμενες θα βρουν τρόπους να επεκτείνουν και να προστατεύσουν πιο αποτελεσματικά αυτό το συλλογικό αγαθό στο διηνεκές. Να κεντρίσει το ενδιαφέρον για τη διεξαγωγή επιστημονικής έρευνας. Τέτοια έρευνα δυνατό να προωθηθεί σε συνεργασία με αντίστοιχους επιστήμονες από τις γειτονικές χώρες. Να αναδείξει την πολιτισμική αξία των δασών, καθώς επίσης την περιβαλλοντική διάσταση, η οποία θα βοηθήσει στην κατανόηση της σημασίας της προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος σε τοπικό και σε διεθνές επίπεδο.

 

-Σε άλλες χώρες υπάρχουν ανάλογα βιβλία ιστορίας;

Δεν νομίζω να υπάρχει σε πολλές χώρες. Τμήματα μπορεί. Ολοκληρωμένη ιστορία που να καλύπτει πριν την αρχαιότητα, πριν την έλευση των πρώτων οικιστών, και μετά την έλευση των πρώτων οικιστών μέχρι το τέλος της Τουρκοκρατίας, πρώτη φορά γράφεται. Και θα συνεχίσει δεύτερος τόμος για την αγγλοκρατία, τον οποίο θα γράψει ο τέως Διευθυντής του Τμήματος Δασών, Τάκης Τσιντίδης.

 

Απολίθωμα κώνου

 

Ζουλατά (Bosea Cypria) παλαιοενδημικό φυτό της Κύπρου

 


Επιστροφή
στην αρχή