Ανάμεσα στον Ευφράτη και στον Τίγρη-Ο «Π» στην καρδιά της Μεσοποταμίας

ΕΙΔΗΣΕΙΣ /ΔΙΕΘΝΗ

01
08

Οι πληγές είναι ακόμα ανοιχτές από τις συγκρούσεις του 2015-16, ενώ στο Ντιγιάρμπακιρ ζουν ακόμα σε καθεστώς εκτάκτου ανάγκης.

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΤΟΥΡΚΙΑ
ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΑΡΕΤΑΙΟΣ
ΦΩΤΟ:ΕΛΕΝΗ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ

Ενα κόκκινο χρώμα σκίζει το σκοτάδι στο μεγάλο μπροστινό παράθυρο του λεωφορείου μας. Ο οδηγός μας, από σκοτεινή σκιά, παίρνει τώρα χρώματα καθώς ο ήλιος ανατέλλει ακριβώς μπροστά μας. Μέσα στη νύχτα διασχίσαμε τον Ευφράτη, αφήνοντας πίσω μας την πεδιάδα των Αδάνων και η ανατολή μάς βρίσκει στην καρδιά της Μεσοποταμίας.


Όσο ο ήλιος ανεβαίνει στον ουρανό τόσο πλησιάζουμε στον Τίγρη και στο Ντιγιάρμπακιρ, τη συμβολική, ψυχολογική και εν μέρει πολιτική «πρωτεύουσα» όλων των Κούρδων. Το «Αμέντ», όπως το λένε στα κουρδικά, ονομασία που προέρχεται από την ελληνιστική και αργότερα βυζαντινή «Άμιδα».


Μετά τα Άδανα με τον μεικτό τους πληθυσμό περνάμε στη νοτιοανατολική Τουρκία όπου κυριαρχεί πλέον το κουρδικό στοιχείο και που ήταν πατρίδα και των Αρμενίων, που εγκατέλειψαν την περιοχή μετά τη γενοκτονία του 1915, εκτός από ελάχιστους που ακόμα παραμένουν σε ορισμένους θύλακες, αλλά και των Συροχαλδαίων Αράβων που έχουν ακόμα σημαντική παρουσία σε ορισμένες περιοχές όπως γύρω από το Μάρντιν, στα σύνορα σχεδόν με τη Συρία.
Μετά την «κεμαλική» Σμύρνη, το «ισλαμικό» Ικόνιο και την «γκρίζα ζώνη» των Αδάνων , είμαστε πια στην «τρίτη Τουρκία», την πιο πολύχρωμη και πολυπολιτισμική αλλά και την πιο πολύπλοκη.

Κάνουν πλάκα μεταξύ τους, ο ένας πειράζει τον άλλον, μου λένε ότι μερικές φορές τσακώνονται για τα πολιτικά, αλλά ποτέ δεν θυμώνουν στ’αλήθεια

Μεσοποταμία


Οι δρόμοι είναι φαρδιοί, στα περισσότερα σημεία τους με καινούργια άσφαλτο. Όλη η ευρύτερη περιοχή ανήκει στο περίφημο Σχέδιο Νοτιοανατολικής Ανατολίας (GAP), ένα τεράστιο αναπτυξιακό πρόγραμμα της Άγκυρας για την περιοχή με επίκεντρο τα ύδατα του Ευφράτη και του Τίγρη. Συνολικά είκοσι δύο φράγματα και δεκαεννιά υδροηλεκτρικά εργοστάσια στην τουρκική Μεσοποταμία, με πιο μεγάλο και διάσημο το φράγμα Ατατούρκ. Απέραντες εκτάσεις καλλιεργειών, που έφεραν τεράστιες αλλαγές τόσο στη δημογραφία της περιοχής όσο και στην οικονομία και την κοινωνική υφή της.


Τα νερά των δυο μεγάλων ποταμών της Μεσοποταμίας είχαν αρχίσει να αποτελούν επίκεντρο πολιτικών σχεδιασμών ήδη από τον 19ο αιώνα και την Οθωμανική Αυτοκρατορία, κυρίως μετά την περίοδο της έναρξης των δυτικότροπων μεταρρυθμίσεων, «τανζιμάτ», από το 1856 και μετά καθώς η Υψηλή Πύλη άρχισε να καταβάλλει συστηματικές προσπάθειες να συγκεντρώσει και να οργανώσει την κρατική εξουσία με βάση τα ευρωπαϊκά τότε μοντέλα.

Γεωπολιτική του νερού


Ο Ευφράτης και ο Τίγρης θα αποτελέσουν αντικείμενο ευρύτερων πολιτικών, με προεκτάσεις και στην τουρκική εξωτερική πολιτική, μετά την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας από τον Κεμάλ Ατατούρκ. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και τη συστηματική ανέγερση φραγμάτων, το νερό των ποταμών μετατράπηκε σε «μήλο της Έριδος» ανάμεσα στην Τουρκία και στη Συρία και στο Ιράκ καθώς η Δαμασκός κατηγορούσε την Άγκυρα ότι παρακρατούσε ύδατα στα οποία είχε δικαιώματα και η Συρία. Παρά τις διμερείς συμφωνίες, τα προβλήματα δεν σταμάτησαν και η κατάσταση τόσο στις σχέσεις Άγκυρας-Δαμασκού όσο και στην ευρύτερη περιοχή της τουρκικής Μεσοποταμίας έγινε ακόμα πιο πολύπλοκη μετά το 1980 και την έναρξη της τουρκοκουρδικής σύγκρουσης με την εμφάνιση του ΡΚΚ.


Το ΡΚΚ προέβη σε απόπειρες δολιοφθοράς του συστήματος φραγμάτων ενώ οι σχέσεις της Τουρκίας με τη Δαμασκό έφτασαν στα πρόθυρα πολέμου.
«Μπορεί η βόρεια Μεσοποταμία να μην έχει πετρέλαιο αλλά έχει νερό και αυτό έχει τις ίδιες ’εκρηκτικές’ επιπτώσεις στις σχέσεις των χωρών της περιοχής όπως το πετρέλαιο. Το νερό εδώ είναι χρυσός και έχει πολιτικοποιηθεί, όπως όλα στη νοτιοανατολική Τουρκία», μου είχε πει στην Κωνσταντινούπολη μια ακαδημαϊκός που γνωρίζει πολύ καλά τις πολιτικές του νερού στη Μέση Ανατολή.

Απροσπέλαστο το Σουρ μετά το αντάρτικο πόλεων

Τα βυζαντινά τείχη υψώνονται επιβλητικά μπροστά μας με τις γκρίζες και μαύρες πέτρες τους, χωρίζοντας την παλιά πόλη του Ντιγιάρμπακιρ από την καινούργια. Είναι δέκα το πρωί αλλά κάνει ήδη ζέστη κι ο ήλιος πέφτει πάνω μας ανελέητος.


Περνάμε την «Πύλη του Μάρντιν» και περπατάμε προς την καρδιά της παλιάς πόλης, του «Σουρ», και το μεγάλο σελτζουκικό τζαμί, το Ουλού Τζαμί.
Την πρώτη φορά που ήρθα στο Ντιγιάρμπακιρ ήταν το 1996, όταν η τουρκοκουρδική σύγκρουση ήταν σε μια από τις πιο βίαιες φάσεις της.
Από τότε έχω έρθει πολλές φορές, έχω δει την πόλη αυτή να ζει κάτω από τρόμο, την έχω δει να ευημερεί και να χαμογελάει τα χρόνια της κατάπαυσης του πυρός μετά τις αρχές του 2000, την έχω δει να ελπίζει σε μια διευθέτηση του Κουρδικού μετά το 2013, την είδα μετά πάλι να σπαράζει και να φλέγεται όταν η τουρκοκουρδική σύγκρουση ξανάρχισε το 2015 και «κατέβηκε» από τα βουνά στις πόλεις.


Μια πόλη γεμάτη ανθρώπους που έχουν ζήσει κάτω από απίστευτες συνθήκες, που έχουν ζήσει πόλεμο και ειρήνη, ανθρώπους που συνεχίζουν να ζουν, άλλοι ελπίζοντας ότι θα έρθουν καλύτερες μέρες, άλλοι έχοντας χάσει τις ελπίδες τους.
Καθόμαστε με την Ελένη στο «Χασάν Πασά Χανί», το κεντρικό χάνι του «Σουρ», απέναντι από το Ουλού Τζαμί. Όλη η περιοχή πίσω από το χάνι, το μεγαλύτερο μέρος του Σουρ είναι απροσπέλαστο μετά το «αντάρτικο των πόλεων» του 2015 και του 2016. Όταν είχα τότε έρθει εδώ, είχα δει ένα αστικό πεδίο μάχης, τεθωρακισμένα οχήματα, κρότους όπλων εκρήξεις βομβών. Από τότε, το κράτος απέκλεισε το μεγαλύτερο μέρος του Σουρ το οποίο είχε σχεδόν ισοπεδωθεί από τις ανελέητες μάχες ανάμεσα στους άντρες των τουρκικών δυνάμεων ασφαλείας και τους αντάρτες του ΡΚΚ, με μεγαλύτερο θύμα τον τοπικό πληθυσμό.

Το μέλλον της Τουρκίας


Η πληγή από τον τελευταίο αυτό πόλεμο είναι ακόμα ανοιχτή, το βλέπει κανείς αυτό πέφτοντας πάνω σε τσιμεντένια τείχη στα σοκάκια του Σουρ.
Μαζί με τον τοπικό πληθυσμό, η συντριπτική πλειοψηφία του οποίου είχε έρθει στο Σουρ τη δεκαετία του 1990 όταν ο τουρκικός στρατός εκκένωνε τότε τα ορεινά κουρδικά χωριά για να στερήσει το ΡΚΚ από εστίες στήριξης και που αναγκάστηκε να ξεριζωθεί από τα σπίτια του για δεύτερη φορά μέσα σε τριάντα χρόνια, η τελευταία αυτή φάση της ένοπλης τουρκοκουρδικής σύγκρουσης αποτέλεσε και μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για το κουρδικό πολιτικό κίνημα και το Κόμμα της Δημοκρατίας των Λαών (HDP).
Όπως μας είπαν πολλοί συνομιλητές μας στο Ντιγιάρμπακιρ, που είναι το προπύργιο του HDP, η τραγική απόφαση του ΡΚΚ να μεταφέρει το αντάρτικο στις πόλεις και η εξαιρετικά βίαιη αντίδραση του τουρκικού κράτους έκαναν τη ζωή πολύ δύσκολη για τους μετριοπαθείς του πολιτικού κουρδικού κινήματος που βρέθηκαν ανάμεσα σε δύο αντίπαλα μέρη. Όχι μόνο δύσκολη αλλά και επικίνδυνη, με δολοφονίες και φυλακίσεις.


Το Ντιγιάρμπακιρ αυτό, που ζει με την ανοιχτή πληγή της τελευταίας βίας και κάτω από τον νόμο εκτάκτου ανάγκης, θα κληθεί σε δυο βδομάδες να λάβει αποφάσεις που ενδέχεται να καθορίσουν όχι μόνο το μέλλον των κουρδικών περιοχών της Τουρκίας και των άλλων γειτονικών χωρών όπου ζουν Κούρδοι όπως και το μέλλον ολόκληρης της Τουρκίας.

Επόμενο άρθρο:


Επιστροφή
στην αρχή